Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Vespertilio

**Vespertilio** esas mikra mamifero, karnivora, noktala, di qua l'osti di la membri avana unionesas a la korpo di la membri dopa per membrano quaze ala.
# Porkespino

**Porkespino** esas sat granda lenta sola rodero ke vivas en arboro maxim protektata da agulo.

## Defenso

Se koncias en danjero korkespino unesma probas atingar proxima shirmivo, irinta lore ja galopar sen gracio. Ma se la retreto esas ne posibla, ul charjos retro, e minacos l'invadanto floginta aero kun lua kaudo. La rapideso aquiras per to desligos lore la maxim frajila di 30.000 aguli, qua fendus aero kom se lansabas.

Proxim finita di agulo multa mikra nigra aguleti inflos kun humida e se ne ektirabas enirar pro muskulo-ludo en la karno, to qua febligas la viktimo povinta mem impedar lu manjar.
# Kastoro

Kastoro
**Kastoro** esas mi-aquala rodero qua vivas en nord-Amerika e Europa (to havas 8 plusa kromosomi).

Kastoro, til 1 m longa e 20-25 kg, esas la duesma maxim granda rodero de la mondo, dop kapibaro.

Kun squamo-kaudo, palma dopa gambi, nepermeebligata kun substanco produktita en glandi apud anuso, furo e klozebla noz-trui, kastori esas adaptata por vivar en aquo. Havanta povoza denti, kastori tranchas mola arbori, nome birko, til 1 m en diametro.

## Digo

Digi kreesas ambe kom protekto kontre raptanti, exemple ursi, e por faciligar aceso ad nutrivi dum vintro. To esas la bruiso di aquo qua stimulas, do se tubo esas placita infra digo per drenar la kastoro facas nulo.

## Simbolo

* Kanadani reprezentesas kom kastori en karikaturi.
* L'imajo di kastoro aparas en l'emblemo dil Oregon.
# Kobayo

|  |
| --- |
| **Kobayo**  |
|  |
| Du kobayi adulta. |
| **Konservo-stando** |
| [[Arkivo:{{{Konservo\_stando}}}|200px]] |
| **Ciencala klasifikuro di speci** |
| **Rejio:** | [[{{{Rejio}}}]] |
| **Bifurkeyo:** | Chordata |
| Klado: | {{{Klado}}} |
| **Klaso:** | Mamifero |
| **Subklaso:** | {{{Subklaso}}} |
| **Rango:** | rodentia |
| **Subrango:** | {{{Subrango}}} |
| **Familio:** | Caviidae |
| **Subfamilio:** | {{{Subfamilio}}} |
| **Tribuo:** |  {{{Tribuo}}}  |
|  | ({{{Tribuo\_da}}}, [[{{{Tribuo\_yaro}}}]]) |
| **Genero:** |  Cavia  |
|  | ({{{Genero\_da}}}, [[{{{Genero\_yaro}}}]]) |
| **Speco:** |  |
|  | ({{{Speco\_da}}}, [[{{{Speco\_yaro}}}]]) |
| **Binomiala nomo** |
|  {{{Binomiala\_nomo}}}  |
| ({{{Nomo\_da}}}, [[{{{Nomo\_yaro}}}]]) |
| [[Arkivo:{{{Mapo}}}|200px]] |
| {{{Expliko\_di\_mapo}}} |

**Kobayo** esas mamiferi rodera, de la genero *Cavia*, kun gambi kurta, quar fingri en avana gambi, tri fingri ye la dopa gambi, pezanta proxim 1 kg. Omna speci originas de Sud-Amerika, kelka de Andi, ma altra speci vivas en Brazilia. En multa loki li uzesas kom dorloti, ma Andiana landi, nome Equador e Peru, li ofte uzesas kom fonto di karno, manjata en festini.

La gravideso duras de 68 til 72 dii, do longa for mikra animalo qua naskas developita.

Quale homo, kobayi ne povas produktar vitamino C.
# Hamstro

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ta artiklo esas klada. Se tu konocas la temo dil artiklo, tu povas helpar ni plugrandiganta ol.* |

Hamstro
**Hamstro** esas mikra rodero qua povas gardar nutrivo en vengi.

Ofte posedata kom dorloto *Mesocricetus auratus* devas esar solo en lua kajo.
# Leporo

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ta artiklo esas klada. Se tu konocas la temo dil artiklo, tu povas helpar ni plugrandiganta ol.* |

**Leporo** esas *Lepus timidus*, quadripeda rodero, maxim rapida mikra herbivora di leporido-familio di qua gambi avana esas plu kurta kam la dopa.

## Diferi kun kunikli

* Oreli plu longa kam la kapo,
* Flavatra iriso (okulo)
* Ped-fingro unglo fendita
* Gravideso : 40 dii
* Leporo esas sola, o restas en paro
* 48 kromosomi
# Kuniklo

|  |
| --- |
| **Kuniklo**  |
|  |
| Exemplero di *Oryctolagus cuniculus* en Tasmania, Australia. |
| **Konservo-stando** |
| [[Arkivo:{{{Konservo\_stando}}}|200px]] |
| **Ciencala klasifikuro di speci** |
| **Rejio:** | [[{{{Rejio}}}]] |
| **Bifurkeyo:** | Chordata |
| Klado: | {{{Klado}}} |
| **Klaso:** | Mammalia |
| **Subklaso:** | {{{Subklaso}}} |
| **Rango:** | Lagomorpha |
| **Subrango:** | {{{Subrango}}} |
| **Familio:** | Leporidae |
| **Subfamilio:** | {{{Subfamilio}}} |
| **Tribuo:** |  {{{Tribuo}}}  |
|  | ({{{Tribuo\_da}}}, [[{{{Tribuo\_yaro}}}]]) |
| **Genero:** |  Pentalagus Bunolagus Nesolagus Romerolagus Brachylagus Sylvilagus Oryctolagus Poelagus  |
|  | ({{{Genero\_da}}}, [[{{{Genero\_yaro}}}]]) |
| **Speco:** |  |
|  | ({{{Speco\_da}}}, [[{{{Speco\_yaro}}}]]) |
| **Binomiala nomo** |
|  {{{Binomiala\_nomo}}}  |
| ({{{Nomo\_da}}}, [[{{{Nomo\_yaro}}}]]) |
| [[Arkivo:{{{Mapo}}}|200px]] |
| {{{Expliko\_di\_mapo}}} |

**Kuniklo** esas mikra herbivora mamifero del ordero *Lagomorpha* e familio *Leporidae* (qua ank inkluzas lepori). La speco *Oryctolagus cuniculus* inkluzas diversa rasi di kunikli Europana qui introduktesis en tota kontinenti ecepte Antarktika. Kunikli manjas diversa tipi di herbi e vejetantaro, e riproduktas su rapide. Lua endukto en Australia nun judikesas kom nociva a nativa animali e mem a plantacerii.

Olim klasifikita kom roderi, pose deskovresis ke bestii de la genero Lagomorpha divergis evolucionale aparte, e multe ante ke la nuna roderi.

Kuniklo havas longa oreli, larja dopa gambi e kurta blanka tufoza kaudo. Per amortisar la shoko di rapida salto ta pedi havas dika furo sub pedi. Sovaja kunikli ordinare pezas de 1,5 til 2,5 kilogrami, tamen domestika specimeni de kelka rasi, exemple raso "giganta de Flandria" povas pezar til 8 kilogrami.
# Dorloto

**Dorloto** esas animalo qua esas gardita (precipua da homaro) per
akompanto e plezuro, opoze brutaro. Maxim popularo esas li ludanto, loyala, kun bela aparo o kanto, specala talento kom vojaga kolombo.

Hundo e kato, ma anke fisho esas en maxim nombri qua furnisar multo laboro por veterinaro.

Kelka homi, partikulara femino, povas traktar dorloto kom infanto.
# Animaloprobo

**Animaloprobo** esas l'uzo di animali por probar e developar medikamenti e kosmetikaji sekura por homi.

## L'animali

Por produktar medikamenti, kosmetikaji ed extra nutraji, unesme probesas materii en laboratorii. La developo di la probita materio duras uzante naturala o kultivita celuli. Pose on uzas animali ed en la finala fazo on probas produkturi per voluntara homi. La kustumala animali che la probi esas la vivanta musi, rati, kobayi, kunikli, hundi, kati e simii.

Multa mili de animali mortas dum o pos la probi omnayare. La ciencisti ne esas personi sen emoco, e duras serchar alternativi por l'uzo di animali. Konseque nun sur multa pakiguri, boteleti ed unguentyi di la produkturi skribesas ”Neprobita per animali”, qua esas konsiderita che la konsumanti kom avantajo e suportindajo.

Malgre la diminutesko che la nombro di la animaloprobi, on ne povas abandonar tote la animali. Se on abandonus senajorne la probi per animali, dum la 20-30 sequonta yari ne esus uzebla nova medikamenti.

## Argumenti favorebla e kontre animaloprobi

Mem malada homi qui esas kontre la animaloprobi mustas konfesar, ke la probi durigis e plulongigis lia vivo. Yen kelka argumenti por e kontre la animaloprobi:

Argumenti kontre probi per animali
* Animali ne esas sufice bona modeli por homala organismo. La recevita respondo de la animala organismo dum probo per ula materio ne signifikas, ke la homala organismo respondus a la probita materio idente.
* La preseso subisita da la animalo povas efektigar a la rezulturi de la probo.
* Existas alternativa probometodi.
* Animaloprobi esas kustoza. La par-exekutita probo di un medikamento per animalo kustas tre multa (exemple milioni de euro).
* La probi esas ordinare vana kun nula rezulturo. Tre poka posibla medikamento od altra materio recevas aceptebla rezulturo de la probo.
* Kontre animaloprobi povas parolar anke uzante religiala, morala od etikala motivi.

Argumenti por probi per animali
* Preske tota progreso di medicino dum pasinta yarcento bazesas sur animaloprobi. La progreso kontenas inkulili e medikamenti por grava morbi e por frequa morbi (astmo, diabeto, kordiikeso).
* La probi di medikamenti ed altra materii per animali esas ofte la singla moyeno por probar, quale la substanci reale funcionas.
* Alternativa moyeni, exemple modeligo per komputeri e celulala kultivado, ne garantias, ke la rezulturi esus tam kredebla kam per animali.
* En multa landi la legi protektas animali kontre vana krueleso tam vaste kam lo esas posibla.
# Zoonozo

**Zoonozo**\* esas irga infektiva morbo che bestii qua povas esar transmisata (en kelka kazi, per vetoro\*) de ne-homa bestii, sive sovaja, sive domestika, a homi o de homi a ne-homa bestii (la lasta foyo mencionita esas nomizita inversa zoonozo od antroponozo). De la 1415 patogenaji konocata qui povas ank afektar homi, 61% esas zoonozi. L'aparo di patogenajo en nova hosto-speco esas nomizata malad-invado.

L'emergant interfakala fako di konservo-medicino, qua integrigas homal e veterinarala medicini, e medio-cienci, relatas maxim granda-parte a zoonozo.

Exempli pri zoonozo:

* Hano-kolero
* Ucelo-gripo
* Bubono-pesto

### Noti

1. ↑ Taylor *et al.* 2001 Risk factors for human disease emergence Philosophical Transactions of the Royal Society B 356(1411):983-9.