Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Rodero

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ta artiklo esas klada. Se tu konocas la temo dil artiklo, tu povas helpar ni plugrandiganta ol.* |

Rodero
**Rodero** esas rango di mamifero sen kanino distingita da du kontinue kreinta incizivi amba en maxilo e mandibulo qui devas esar mantenar kurta rodante grani e planti. Exempli pri roderi esas kuniklo,rato e kastoro.
# Ciencala klasifikuro di speci

# Diverseso di klasifikuri

|  |
| --- |
| **klasika klasifikuro** |

|  |
| --- |
| Rejio: Animalaro |
| Rejio: Plantaro |
| Rejio: Fungaro |
| Rejio: Protisturo |
| Rejio: Bakteriuro |
| Rejio: arkeobakteriuro |

Pro lua ligilo kun la kulturala evoluciono di la homaro e l'evoluciono di la konoco, omna klasifikuro devas obligate evolucionar e do variar kun la socio-chanjo.

E se tradicion-socio evolucionas poke o tre lenta, to es inverso per socii nominita ‘ciencala’. Logike, naskas di ta fakto, klasifikuro-vario.

## Populala klasifikuro

Esante la maxim anciena formo por klasifikuro qua aparis en la historio, lua bazo esas simpla kriterii: simileso, supoza mori, brami, ec . Ul embarasas poka di ciencala donaji. Ante nekonocita, procedas per extenso e/o komparo : exemple, muso → vespertilio → kivo (shirma di pili, kivo es por chinini kom vegetala muso...).

Kulture lia kompara studio es tre savura (exemple komuna nomi di papavereto).

Ul dicernas mem, exemple otuso e strigo, rospo e rano, rato e muso ... omna speci parentigas qua es en kelka spiriti, supozita esar “spozulo e spozino”.

## Ciencala klasifikuro

Dure richigita til kreado **ciencala klasifikuro** di speci, nune kaduka ma ankore ofte uzita, de Karl von Linné. Divisas viva mundo en kin rejii.

## Filogenezala klasifikuro

La bazo di la filogenezala klasifikuro esas la "parenteso" inter speci. La filogenezo studias l'evoluciono di la speci de lua primitiva ancestri per studio di lua DNA.

(vivinta) → rejio → bifurkeyo → klaso → rango → familio → genero → speco
Prokarioti esas unicelulala\*, e lia genetikala materio ne jacas en ula nukleo. Li posedas enzimi lokita en celula parieto e genitas per diviziono celulala. Omna altra organismi nominezas eukarioti. La riprodukto celulala eventas per mitozo e ofte prizentas riprodukto di sexuala tipo.

## Biologiala klasifikuro

## Nominita konvenciono

La latina linguo ofte uzesas por klasifikar speci, ma l'Angla anke povas uzesar.
# Animalo

Diversa klasi di animali, vertebrata e nevertebrata.
**Animalo** esas viva ento kun plura celuli qua povas movar su adminime dum parto di lua vivo. Ol esas sempre heterotrofa. Ol formacas un ek la subdividuri nomizita regni di Eukarioti segun la klasifiko. Nun la filogenetika klasifiko uzas la termo ‘’metazoairi’’ per indikar tá grupo, ma la poziciono di il-ca, tale ke sua subdividuri, korektigesis per la lumo di genetika studii e segun la ‘’sparegema analiso’’ di presenta tipi.

## Klasifikuro di bifurki en animala regno (metazoairi)

Omna speci klasifikesas segun recensita en arboratrajo di animala regno, partinta di brancho. Omna bifurko konsistas ek klasi, ol mem divizita en ordeni, pose en familii, e fine en genri. La latina nomi donita a speci konsistas ek du nomi, indikanta genro e speco.

Ta klasifikuro esence fondesas sur du molekulara kriterii (komparo di DNA-sequi). Ta klasifiko-metodo, malgre multe uzata, kelkafoye mankas « precizeso ». Tale la repartiso di branchi inter spiralii e lofoforii repozas ankore sur embriologia kriterii.

Bona certa quale tota klasifiko, il-ca es evolucion-subjekto.
# Mamifero

Mamifero
**Mamifero** esas animalo vivipara, kun mami qui sekrecas, che femini, lakto per qua nutresas jusnaskinti. Li havas hari sur sua pelo, malgre ke la mamiferi vivanta en aquo ofte ne havas hari. Mamiferi (*Mammalia*) esas subgrupo di spinal animali (videz Zoologio). Anke homo klasifikesas kom mamifero. Mamiferi esas c. 4 000 speci.
# Familio (biologio)

Che biologio, **familio** esas kategorio di klasifiko qua konsistas ek diversa generi ed esas un ek la ok precipua rangi en la taxonomio. Quale eventas kun altra niveli de la taxonomio di vivanta enti, por indikar similesi inter "familii" di animali o planti, multa familii povas grupigesar en superfamilii, e povas dividesar en subfamilii. Exemplo pri superfamilio esas *Juglandaceae*, qua grupigas la familii di nucieri e hikorii.

## Nomenklaturo

* por botanikala speci, la nomi di la familii di planti, fungi ed algi recevas la sufixo "-aceae", ecepte poka exempli di nomi historiale uzata, quale "Asteraceae" o "Compositae" (qua inkluzas margriteti, sunofloro, edc), o "Gramineae" o "Poaceae" (qua inkluzas herbi, bambuo, sukrokano, edc).
* por zoologiala speci, la nomi di la familii recevas la sufixo "-idae".

## Referi
# Subfamilio

En la biologio, **subfamilio** esas posibla taxono qua konsistas ek diversa generi ed apartenas al familio. Ol esas unu de la derivita taxona rangi en la taxonomio.
# Genero

En la biologio, **genero** esas klasifikuro uzata por vivanta od extingita speci di animali o planti.

La genero formacas l'unesma parto de la binomiala nomo di la speci, por singla speci de la genero, exemple: *Felis catus* e *Felis silvestris* esas du speci de la genero *Felis*. *Felis* esas un ek la generi de la familio *Felidae*. La subgenero e supergenero esas la rangi direte sub e sur la genero-rango.