Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Рыцарь

Рыцара статуэтка
**Ры́царь** (ва) (пол. rусеrz яхачох хьадаьннад укх нем. *Ritter* дешах, цкъахьалхагӀа — «баьре»; лат: *miles, caballarius*, фер. *chevalier*, ингал: *knight*, итал. cavaliere) — Европе юкъерча бӀаьшерашка телаш хинна дворяний лоархӀаме титул.

## Белгалдаккхараш

## ТӀатовжамаш
# Ше ше вер

**Ше́ ше́ ве́р** е **ше́ ше́ е́р** е **суици́д** (лат: *sui+caedere* «ше́ ве́») — ший лоӀам болаш саго ший ва́хар хоададар. ДукхагӀча даькъе саго ший раьза а волаш ду, цхьабакъда ца воалаш (ший лоӀаме а воацаш) ше ше вувш хул. Этикага диллача чӀоагӀа чоалхане хӀама да, масала, эвтанази саго ше ше вер да алар.

*Ший са Ӏодилар* (масала, тӀема тӀа е кхыча кхераме хӀама нийсденнача метте) турпала гӀулакх лоархӀ. Цу тайпара ше вер (иштта наьх духьа ше вер а) кхы мел долча ше ше верах къестаду.

Дунен унахцӀенон организаце (эрс: *ВОЗ — Всемирная организация здравоохранения*) хьаяхачох, хӀара 40 секунда Лаьтта цхьа саг лоӀаме а волаш ше ше вув. ВОЗ-о хьателача статистиках (15—29 шу даьнна) къона нах балара шоллагӀа моттиге латта бахьан да — шоаш шоай боабар. ХӀара дийнахьа дунен тӀа 3 эзар саго ше ше ву, хӀаьта хӀара шера — 1 млн гаргга саг (дерригача валарий 1,5 %).

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

* Самоубийство // Брокгаузеи Ефронеи энциклопеден дошлорг : 86 томах латт (82 томи 4 тӀатохари). — СПб., 1890—1907.
* *Зубенко И.* Детский и подростковый суицид – серьёзная проблема здравоохранения и образования // Ставропольская правда. Архиве диллад 2021 шера маьтсела 6 дийнахьа.
* Издания по теме самоубийства в каталоге научной библиотеки СГМУ. Архиве диллад 2022 шера бекарга 7 дийнахьа.
# Хьалхара юкъарле

Чхара тӀа диллá сурт да Францерча Ласко яхача хьагӀара чу. Вай замал 14 эзар шу хьалха; тӀехьара палеолит.
**Хьа́лхара юкъарле** (эрс: *Первобы́тное о́бщество*) — йоазув хьакхоллале хинна мур я адамлен тархьаре. Йоазув кхеллачул тӀехьагӀа аьттув хул Ӏояьздаь долча хьасташ (источникаш) тӀа бух а бола тохкамаш де тархьара́. Цу заман чухьа Ӏояздаь хинна хьасташ доацандаь, цу замах бола хоам хьаийбу укх тайпарча Ӏилмашца: археологи, этнологи, палеонтологи, биологи, геологи, антропологи, археоастрономи, палинологи.

## Мураш

| Зама *Эпоха* | Европе хинна мур | Мураш \_\_\_\_\_\_*Периоды*\_\_\_\_\_\_ | Экам *Характеристика* |
| --- | --- | --- | --- |
| Къаьнара кхерий зама е палеолит | 2,4 млн. — 10 000 в. з. хьалха | Хьалхара (лохера) палеолит 2,4 млн. — 600 000 в. з. хь.
Юкъера палеолит 600 000—35 000 в. з. хь.
ТӀехьара (лакхера) палеолит 35 000—10 000 в. з. хь. | Чарахьийи лехьдерхойи ха. Моакхаза кечалаш лелае болабалар. ТӀаккха ха дӀа мел йода уж дегӀайоагӀ, дукхагӀа а хул. |
| Юкъера кхерий зама е мезолит | 10 000—5000 в. з. хьалха |  | ДӀайолалу Европе плейстоцен чаккхйоаллаш. Чарахьашеи лехьдерхошеи Ӏомадаьд лакхача боараме кхерахи тӀехкахи гӀирсаш (кечалаш) яр, иштта гаьна детта герз а — тӀаьски Ӏади. |
| Керда кхерий зама е неолит | 5000—2000 в. з. хьалха | Хьалхара неолит Юкъера неолит ТӀехьара неолит | Неолит хьахилар дувзаду неолита революцеца. Боахам лелабар эргадоал, гулдара а чарахьий а боахамá («ший доалá дерзадерá» / *«присваивающего»*) когаметт отт — «хьадер» / *«производящие»* (лаьтта леладар, доахан леладар). |
| Геза зама | 3500—800 в. з. хьалха |  | Металлурги дӀа-хьа яржарах аьттув хул аьшкал даккха: (дошув а, цӀаста а, геза а). Хьалхара йоазонаш Азеи Эгеидеи. |
| Аьшка зама | Гаргга 800 в. з. хьалха | * ХьалхагӀара тархьар ок. 800—500 в. з. хьалха
* Античность ок. 500 в. з. хьалха — 500 в. з.
* Юкъера бӀашераш ок. 500—1500 в. з.
* Керда тархьар с ок. 1500 в. з.
 |  |

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

* *Семёнов Ю. И.*:

* «Переход от первобытного общества к классовому: пути и варианты развития». Часть IАрхиве диллад 2017 шера маьцхали 30 дийнахьа. Часть IIАрхиве диллад 2017 шера маьцхали 30 дийнахьа.
* Формы общественной воли в доклассовом обществе: табуитет, мораль и обычное право
* Тотемизм, первобытная мифология и первобытная религия
* О методике реконструкции развития первобытного общества по данным этнографии
* Введение во всемирную историю. Выпуск 2. История первобытного общества

* *Ефименко П. П.* Первобытное общество. Очерки по истории палеолитического времени (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам)  (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам с 23-05-2013 [4803 дня] — *тархьар*, *шоллар*)
* Лекция «История первобытного общества»Архиве диллад 2009 шера оагӀой 4 дийнахьа.
* Периодизация первобытной истории
* Статья «Первобытнообщинный строй» в БСЭ
* Всемирная история. Энциклопедия. Том 1. (1956 год)
* Таблица «Начальная история (до 3000 г. до н. э.)» на сайте «Хронос»
* Первобытная культура
# БӀул

Герзаца кийчдаь низаш дац      НизагӀа бӀул дайтац, декхар дац      БӀул де дӀавехара система хьинаре я, амма бӀул де ха яьннача нахах 20% кӀезигагӀа мара дӀабехац      ТӀайоагӀача хана бӀул де дӀавехар соцаде план йоаккхаш ба      Шевар бӀул де декхарийла ва      Ховш дац
**БӀул(да)*, е **амал(да)* (эрс: *Военная служба*) — лаьрххӀа дола паччахьалкхен амал; паччахьалкхен бӀорахоша (е цхьайолча паччахьалкхенашка, масала, Эрсече, США, Фаьренгий мохк, бӀорахол доацача наха а) леладеш дола белха-говзала гӀулакх. Из гӀулакх леладу къаьстта йолча тӀемахой даржаш тӀа герзаца кийчдаьча низашка, е кхыча эскарашка, (лаьрххӀа йолча) тӀемахой формированешка, иштта, паччахьалкхено духьале яр а цун кхерамзле а Ӏалашъяра функцеш лелаеча органашка.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

* Государственная служба // Брокгаузеи Ефронеи энциклопеден дошлорг : 86 томах латт (82 томи 4 тӀатохари). — СПб., 1890—1907.
* Военная служба в России // Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона. — СПб., 1908—1913.

Ло:Военная служба
# ОагӀой 7

| [[**ГIалат: ха нийса яц**|←]][[**ГIалат: ха нийса яц**|→]][[**ГIалат: ха нийса яц**]] |
| --- |
|

| Ор | Ши | Кх | Ер | ПӀ | Шт | КӀ
**Дешаш белгалдаккхара гIалат: цIаьхха хинна оператор <Дешаш белгалдаккхара гIалат: цIаьхха хинна оператор <Дешаш белгалдаккхара гIалат: цIаьхха хинна оператор <Дешаш белгалдаккхара гIалат: цIаьхха хинна оператор <Дешаш белгалдаккхара гIалат: цIаьхха хинна оператор <Дешаш белгалдаккхара гIалат: цIаьхха хинна оператор <** |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |

 |
| [[**ГIалат: ха нийса яц** шу]] |

**ОагӀой 7** — шера **Дешаш белгалдаккхара гIалат: цIаьхха хинна оператор <**-гӀа ди да григоре ханорга чу.
Шу чакхдала **Дешаш белгалдаккхара гIалат: цIаьхха хинна оператор <** ди диссад.

До 15 октября 1582 года — ОагӀой 7 по юлианскому календарю, с 15 октября 1582 года — ОагӀой 7 по григорианскому календарю.

XX-гӀчеи XXI-гӀчеи бӀаьшерашка ер ди нийслу юле ханоргах **ГIалат: ха нийса яц**-гӀча денца .

## Белгалдаьккхар
# Система

**Система(я)* (эрс: *система*, ш.-ян. σύστημα «доакъех латташ дола цхьа бӀарчча дар; хоттам») — вӀаший юкъ-моттиг а бувзамаш а долча, цхьана цхьа бӀарчча хӀама хьаеш а йолча элементий дукхал.

Целое больше суммы своих частей.

Аристотель. Метафизика

«Система» яха дош леладу цхьа моллагӀа доккхеи чоалханеи дола хӀама *бӀарччеи, диззаи* долга белгалдаккха аьнна, цкъарчоа из кхетаде хала дале а. «Дукхал» *(«множество»)*, «совокупность» яхача понятешта тара а доацаш, шийна чухьа цхьалхало а, низам а, бӀарчча хилар а гойташ дола хӀама да «система» яхар.

Меттагахьа тайп-тайпарча маӀанашца леладе йиш йолаш да:

* *теори*, масала, Платона философе система;
* *классификаци*, масала, Д. И. Менделеева Химе элементий мура система;
* *юкъарлен цхьа куц*, масала, политикан система, экономикан система;
* *вахаре дӀачӀоагӀъеннача бокъоний гуллам*, масала, бокъон система е моральни лоархӀамеча хӀамай система;
* *конструкце принцип* («кердача системан герз»);
* *практически леладара метод*, масала, Станиславскичун система;
* *уйла яр вӀаштӀехьдаккхара никъ*, масала, дагардара система;
* *Ӏалама объектий совокупность*, масала, Маьлха система;
* иштта кхыдар а

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
# Буэнос-Айрес

**Буэ́нос-А́йрес** (хӀисп. *Buenos Aires*, букв. «дика фо» е «дика михаш»; [ˈbueˈnos aíɾes]) — пхьа я, Аргентина нанагӀала. Административнии, культурайи, экономикайи паччахьалкхен юкъарче я иштта ЗӀилбухерча Америкай йоаккхагӀа йолча пхьаех я.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш