Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Сахьаре

| **Сахьареالصحراء الكبرى‎** |
| --- |
|  |
| **ЙӀоахал** | 4 800 км |
| **Шорал** | 1800 км |
| **Мехкаш** |
|  Алжир |  Мисаре |
|  Чад |  Ливи |
|  Мавритани |  Мали |
|  МагӀриб |  Нигер |
|  Судан |  Тунис |
|  САДР |  |

**Сахьаре(я)* (Ӏар. الصحراء الكبرى‎‎, Ас-Сохьроаъ аль-Куброа — *йоккха гӀомара аре*; фер. Sahara) — эггара йоккхагӀа йола гӀомара аре.
Сахьарен гӀинбухехьа Атласа лоамаш да, зӀилбухехьа михо даь къаьнара гӀомара гувнаш да, малхбузехьа — Малхбузера оакафорд, малхбоалехьа ЦӀе форд ба. Сахьарен доакъош тайп-тайпарча паччахьалкхений доалахьа да.

## ЦӀи

«Сахьаре» яха цӀи Ӏарбий «صَحراء‎» (Сохьроáъ) яхачох хьадаьннад. Цун маӀан «яьсса аре» да.

## ТӀатовжамаш
# Сингапур

**Республика Сингапу́р** (ингал: *Republic of Singapore*; малай. *Republik Singapura*; чинх. упр. 新加坡共和国, пиньинь: *Xīnjiāpō Gònghéguó*; тами. சிங்கப்பூர் குடியரசு *Ciŋkappūr Kudiyarasu*) — зӀилбухе-малхбоалерча Азера гӀайренаш тӀа уллаш пхьа-паччахьалкхе
Вай хана Сингапур 63 гӀайре тӀа улл. Царех йоккхагӀъяр — Сингапур (керттера гӀайре), Убин, Теконг-Бесар, Брани, Сентоса, Семакау, Судонг. Эггара лакхагӀбола тӀадам (163,3 м) - Букит- Тимах (го).

## ТӀатовжамаш
# Малхбузера оакафорд

**Малхбузера оакафордМалхбузе́ра оа́кафорд(ба)* (эрс: *Атлантический океан*, ингал: *Atlantic Ocean*) — Лаьттан оакафорд. Доккхалага диллача Тийна оакафорда тӀехьа шоллагӀа моттиг лоaцаш ба. Из улл гӀинбухехьа Гренландени Исландени юкъе, малхбоалехьа Европаи Африкаи юкъе, малхбузехьа ГӀинбухера Америкаи ЗӀилбухера Америкаи юкъе, иштта Антарктидан зӀилбухехьа.

Малхбузерча оакафорда аре 91,6 млн км² я, цунах 16 % гаргга дӀалаьцай фордаши, форда ганаши, форда оасаши.
Берда йистера фордий аре йоккха яц, ерригача хин тӀехен аре 1 %-ал дукхагӀа яц. Хин йоккхал 329,7 млн км³ я, из Дунен оакафорда 25 % йоккхала нийса да. Юкъера кӀоаргал — 3736 м, эггара йоккхагӀа кӀоаргал — 8742 м (Пуэрто-Рико теӀа моттиг). Шера юкъера оакафорда хин дирал 35 ‰ гаргга я. Малхбузера оакафорд чӀоагӀа чуи-ареи иха бердан така йолаш ба, фордашцеи фордай ганашцеи екъалу цун хин тӀехе.

## Географи

Малхбузера оакафорда йоккхала шоллагӀа ба. Цун майда 91,66 миллион км² я, хин боарам — 329,66 миллион км³ я. Из баьржа улл субарктически шоралашкара Антарктидага кхаччалца. ХӀиндий океанаца гӀай (доазув) дод Игольни бухьишка (20° м.й.) тӀа гӀолла Антарктида бердйист кхаччалца.

Оакафордий керттера экамаш
(«Оакафорда Атласа» дарашка гӀолла. 1980 ш.)| Оакафордаш
  | Хин тӀехен майда, млн.км²
  | Йоаккхал, млн.км³
  | Юкъера кӀоаргал, м
  | Эггара йоккхагӀа оакафорда кӀоаргал, м
  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Малхбузера
 | 91,66
  | 329,66
  | 3736
  | Пуэрто-Рико таьӀа моттиг (8742)
  |
| ХӀиндий
 | 76,17
  | 282,65
  | 3711
  | Явана таьӀа моттиг (7209)
  |
| ГӀинбухера
 | 14,75
  | 18,07
  | 1225
  | Гренланде форд (5527)
  |
| Тийна
 | 178,68
  | 710,36
  | 3976
  | Мариана таьӀа моттиг (11 022)
  |
| Дунен
 | **361,26** | **1340,74** | **3711** | **11 022** |

## ТӀатовжамаш

* *«Малхбузера океан»* БЕЭС тӀа *(эрс.)*
* *Энциклопедия «Кругосвет»* Архиве диллад 2015 шера маьтсела 18 дийнахьа. *(эрс.)*
# Маджарче

**Маджарче** е **Маджарой мохк** ( мадж. Magyarország, [ˈmɒɟɒrorsaːɡ], эрс: *Ве́нгрия*) — Юкъера Европе. Баха нах, 2016 шерача дарех, латта 9 823 000 сагах, аре — 93 036 км². Баха наьх таьрахьах кховзткъа кхойттлагӀа моттиге латта Эллада Дуне тӀа, иштта цхьа бӀаь бархӀлагӀа моттиге аренах.

Керттера пхье — Будапешт. Паччахьалкхен мотт — маджарой мотт.

*
*

## ТӀахьожаяргаш
# ГӀинбухера оакафорд

**ГӀинбухера оакафордГӀинбухера оакафордГӀинбухера оакафорд** (эрс: *Северный Ледовитый океан*, ингал: *Arctic Ocean*) — эггара зӀамигагӀа бола Лаьттан оакафорд. Из улл Евразеи ГӀинбухерча Америкайи гӀинбухе. Оакафорда аре 14,75 млн км² я. Хин йоаккхал — 18,07 млн км³.

## Географи

Оакафордий керттера экамаш
(«Оакафорда Атласа» дарашка гӀолла. 1980 ш.)| Оакафордаш
  | Хин тӀехен майда, млн.км²
  | Йоаккхал, млн.км³
  | Юкъера кӀоаргал, м
  | Эггара йоккхагӀа оакафорда кӀоаргал, м
  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Малхбузера
 | 91,66
  | 329,66
  | 3736
  | Пуэрто-Рико таьӀа моттиг (8742)
  |
| ХӀиндий
 | 76,17
  | 282,65
  | 3711
  | Явана таьӀа моттиг (7209)
  |
| ГӀинбухера
 | 14,75
  | 18,07
  | 1225
  | Гренланде форд (5527)
  |
| Тийна
 | 178,68
  | 710,36
  | 3976
  | Мариана таьӀа моттиг (11 022)
  |
| Дунен
 | **361,26** | **1340,74** | **3711** | **11 022** |

## ТӀатовжамаш

ГӀинбухера океан Архиве диллад 2011 шера маьтсела 19 дийнахьа.
# ХӀиндонези

**ХӀиндонези** (эрс: *Индоне́зия* Ло:Lang-id), официальни цӀи — **Респу́блика Индоне́зи** (Ло:Lang-id) — паччахьалкхе я ЗӀилбухе-Малхбоалера Азе.

* Байракх
* Герб

## ТӀахьожаяргаш
# ХӀонной

| ХӀонной |
| --- |
|  |
| Тайпа |
Фуний тоаба |
| Этноиерархия |
| КӀалтоаба |
кӀай хӀонной, хӀиранхой хӀонной |
| Юкъара хоам |
| Мотт | хӀонной |
| Ди | тарматал |
| Дай |
хӀонной |
| Паччахьалкхе |
|
ХӀонной паччахьалкхе |
| Мехкасурт |
|  |
|  Медиафайлаш Викиларма чу |

**ХӀонной** (яний: *Ούννοι*, лат: *Hunni*) — древний народ, сложившийся в степях Малхбоалехьарча Европан раьгӀенашка II—V-ча бӀаьшерашка этта шира къам, Юкъерча Азера даьржа да угройи сарматӀийи дӀа а кхеташ.

ХӀонной Ӏаьржача форда йисте бахача готашта тӀакхетар бахьан долаш Къамий доккха кхалхар доладеннад. ХӀонной ширача йоазонхой балхашка (Аммиан Марцеллин, Приск, Иордан, кхыбараш), германхой багахбувцамгахьа а (Нибелунгех дола илли, ЙоккхагӀйола Эдда).

Аттила урхалдеш хиннача хана (434—453) Панноне юкъ а йолаш хинна хӀонной цхьанкхетар максимально даьржа хиннад Рейна тӀа бургундий паччахьалкхе а эшаеш (435), Румой имперенна духьала хила кийча а йолаш. Аттила 453-ча шера веннача хана хӀонной паччахьалкхе ехай хӀонной керда хьатӀаухача йорт еттача къамашца дӀа а увш.

Юкъерча бӀаьшерий жӀаргахой товшхалгахьа хӀонной «гӀелал яхьаш къиза нах», «товшхал йохаеш дола къам» аьнна бовза баьнна хиннаб.

## Белгалдаккхар

## Литература

* *Кодзоев Н. Д.* Русско-ингушский словарь / Ред. Р. Р. Хайрова, к. филол. н.; рец. З. Х. Киева, д. филол. н. — Справочно-энциклопедическое издание. — Ростов-на-Дону: Типография «Лаки Пак», 2021. — 656 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-906785-55-8.

* Гу́нны / И. О. Гавритухин // Григорьев — Динамика. — М. : Большая Российская энциклопедия, 2007. — С. 160. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—, т. 8). — ISBN 978-5-85270-338-5.
* Гунны / И. О. Гавритухин // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая Российская энциклопедия, 2004—.
# 1978 шу

|  |
| --- |
| 2-гӀа эзаршу |
| XVIII бӀаьшу — XIX бӀаьшу — **XX бӀаьшу** — XXI бӀаьшу — XXII бӀаьшу |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1890-гӀа |  1890
 |  1891
 |  1892
 |  1893
 |  1894
 |  1895
 |  1896
 |  1897
 |  1898
 |  1899
 |
|  |
| 1900-гӀа |  1900
 |  1901
 |  1902
 |  1903
 |  1904
 |  1905
 |  1906
 |  1907
 |  1908
 |  1909
 |
| 1910-гӀа |  1910
 |  1911
 |  1912
 |  1913
 |  1914
 |  1915
 |  1916
 |  1917
 |  1918
 |  1919
 |
| 1920-гӀа |  1920
 |  1921
 |  1922
 |  1923
 |  1924
 |  1925
 |  1926
 |  1927
 |  1928
 |  1929
 |
| 1930-гӀа |  1930
 |  1931
 |  1932
 |  1933
 |  1934
 |  1935
 |  1936
 |  1937
 |  1938
 |  1939
 |
| 1940-гӀа |  1940
 |  1941
 |  1942
 |  1943
 |  1944
 |  1945
 |  1946
 |  1947
 |  1948
 |  1949
 |
| 1950-гӀа |  1950
 |  1951
 |  1952
 |  1953
 |  1954
 |  1955
 |  1956
 |  1957
 |  1958
 |  1959
 |
| 1960-гӀа |  1960
 |  1961
 |  1962
 |  1963
 |  1964
 |  1965
 |  1966
 |  1967
 |  1968
 |  1969
 |
| 1970-гӀа |  1970
 |  1971
 |  1972
 |  1973
 |  1974
 |  1975
 |  1976
 |  1977
 |  1978
 |  1979
 |
| 1980-гӀа |  1980
 |  1981
 |  1982
 |  1983
 |  1984
 |  1985
 |  1986
 |  1987
 |  1988
 |  1989
 |
| 1990-гӀа |  1990
 |  1991
 |  1992
 |  1993
 |  1994
 |  1995
 |  1996
 |  1997
 |  1998
 |  1999
 |
|  |
| 2000-гӀа |  2000
 |  2001
 |  2002
 |  2003
 |  2004
 |  2005
 |  2006
 |  2007
 |  2008
 |  2009
 |

 |
| Хронологе таблица |

**1978 шу кхыдолча ханоргаш чу**| Григоре ханорг | 1978 *MCMLXXVIII* |
| Юле ханорг | 1977—1978 (Наджгоанцхой бетта 14-ча дийнахьа денз) |
| Жугтий ханорг  | 5738—5739
ה'תשל"ח — ה'תשל"ט |
| Бусулба ханорг | 1398—1399 |
| Чинхой ханорг | 4674—4675 (7 февраля денз) 丁巳 — 戊午 красная змея — жёлтая лошадь |
| Шира хӀиндий ханорг |  |
| - *Викрам-самват* | 2034—2035 |
| - *Шака самват* | 1900—1901 |
| - *Кали-юга* | 5079—5080 |
| Буддистий ханорг | 2521 |
| Японий шераш лархӀар | 53-гӀа шу Сёва |
| Чучхе ханорг | 67-гӀа шу чучхех |

**1978 (эзареи ийс бӀаьи къовзткъа итт бархӀлагӀа) шу** (григоре ханоргах) — високосни доаца шу да, дӀадолалу кӀиран дийнахьа. Из вай заман 1978-гӀа шу да, 2-гӀча эзаршера 978-гӀа шу да, XX бӀаьшарен 78-гӀа шу да, XX бӀаьшарен 8-гӀча иттшера 8-гӀа шу да, 1970-гӀча шерий 9-гӀа шу да.