Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Хьалхара юкъарле

Чхара тӀа диллá сурт да Францерча Ласко яхача хьагӀара чу. Вай замал 14 эзар шу хьалха; тӀехьара палеолит.
**Хьа́лхара юкъарле** (эрс: *Первобы́тное о́бщество*) — йоазув хьакхоллале хинна мур я адамлен тархьаре. Йоазув кхеллачул тӀехьагӀа аьттув хул Ӏояьздаь долча хьасташ (источникаш) тӀа бух а бола тохкамаш де тархьара́. Цу заман чухьа Ӏояздаь хинна хьасташ доацандаь, цу замах бола хоам хьаийбу укх тайпарча Ӏилмашца: археологи, этнологи, палеонтологи, биологи, геологи, антропологи, археоастрономи, палинологи.

## Мураш

| Зама *Эпоха* | Европе хинна мур | Мураш \_\_\_\_\_\_*Периоды*\_\_\_\_\_\_ | Экам *Характеристика* |
| --- | --- | --- | --- |
| Къаьнара кхерий зама е палеолит | 2,4 млн. — 10 000 в. з. хьалха | Хьалхара (лохера) палеолит 2,4 млн. — 600 000 в. з. хь.
Юкъера палеолит 600 000—35 000 в. з. хь.
ТӀехьара (лакхера) палеолит 35 000—10 000 в. з. хь. | Чарахьийи лехьдерхойи ха. Моакхаза кечалаш лелае болабалар. ТӀаккха ха дӀа мел йода уж дегӀайоагӀ, дукхагӀа а хул. |
| Юкъера кхерий зама е мезолит | 10 000—5000 в. з. хьалха |  | ДӀайолалу Европе плейстоцен чаккхйоаллаш. Чарахьашеи лехьдерхошеи Ӏомадаьд лакхача боараме кхерахи тӀехкахи гӀирсаш (кечалаш) яр, иштта гаьна детта герз а — тӀаьски Ӏади. |
| Керда кхерий зама е неолит | 5000—2000 в. з. хьалха | Хьалхара неолит Юкъера неолит ТӀехьара неолит | Неолит хьахилар дувзаду неолита революцеца. Боахам лелабар эргадоал, гулдара а чарахьий а боахамá («ший доалá дерзадерá» / *«присваивающего»*) когаметт отт — «хьадер» / *«производящие»* (лаьтта леладар, доахан леладар). |
| Геза зама | 3500—800 в. з. хьалха |  | Металлурги дӀа-хьа яржарах аьттув хул аьшкал даккха: (дошув а, цӀаста а, геза а). Хьалхара йоазонаш Азеи Эгеидеи. |
| Аьшка зама | Гаргга 800 в. з. хьалха | * ХьалхагӀара тархьар ок. 800—500 в. з. хьалха
* Античность ок. 500 в. з. хьалха — 500 в. з.
* Юкъера бӀашераш ок. 500—1500 в. з.
* Керда тархьар с ок. 1500 в. з.
 |  |

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

* *Семёнов Ю. И.*:

* «Переход от первобытного общества к классовому: пути и варианты развития». Часть IАрхиве диллад 2017 шера маьцхали 30 дийнахьа. Часть IIАрхиве диллад 2017 шера маьцхали 30 дийнахьа.
* Формы общественной воли в доклассовом обществе: табуитет, мораль и обычное право
* Тотемизм, первобытная мифология и первобытная религия
* О методике реконструкции развития первобытного общества по данным этнографии
* Введение во всемирную историю. Выпуск 2. История первобытного общества

* *Ефименко П. П.* Первобытное общество. Очерки по истории палеолитического времени (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам)  (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам с 23-05-2013 [4771 день] — *тархьар*, *шоллар*)
* Лекция «История первобытного общества»Архиве диллад 2009 шера оагӀой 4 дийнахьа.
* Периодизация первобытной истории
* Статья «Первобытнообщинный строй» в БСЭ
* Всемирная история. Энциклопедия. Том 1. (1956 год)
* Таблица «Начальная история (до 3000 г. до н. э.)» на сайте «Хронос»
* Первобытная культура
# Альманах

**Альмана́х** (хьадаьннад укх дешах: Ӏар. ألمناخ‎ «айламӀилман ханорг») — дуккхача серешца арадувла а́рахецар; цхьан белгалонах вӀашагӀтехача литературне-исбахьален а/е Ӏилман-гӀордаьннача произведений гуллам ба *(сборник)*.

## ТӀатовжамаш

* Альманах // Брокгаузеи Ефронеи энциклопеден дошлорг : 86 томах латт (82 томи 4 тӀатохари). — СПб., 1890—1907.