Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Високосни шу

**Високо́сный шу** (*високо́сный год* ← лат: *bis sextus* — *«второй шестой»*) — ханорга шу да. Маьлха ханоргаш чу цу шеро чулоац кхы цхьаькха ди, Бетта-маьлха ханоргаш чу високосни шеро чулоац кхы цхьаькха бутт астрономе шераца е сезонни шераца синхронизаци ергйолаш.

## Белгалдаьккхар

## Литература

* Високосный год // Брокгаузеи Ефронеи энциклопеден дошлорг : 86 томах латт (82 томи 4 тӀатохари). — СПб., 1890—1907.
# Мукъам

Аттически гидрен тӀара сурт. 510 гаргга шу вай з. хь. Мукъама дарс хьагойт
**Мукъам** (эрс: *Му́зыка*) — муам а, гарт а, цхьа къаьстта кеп а, гармони а цхьан тарлуш хургйолаш совташ цхьан аргӀах вӀашагӀъехка исбахьале. Мукъама маярра определени башх-башха я дерригача дунен тӀа, цхьабакъда адамлен ерригача юкъарлений аспект лоархӀ цох — культурни универсали.

Эрсий *«музыка»* яха дош хьадаьннад ш.-ян. μουσική яхача дешах.

## Белгалдаккхар

Комментареш
тӀатовжамаш
# 1920 шу

|  |
| --- |
| 2-гӀа эзаршу |
| XVIII бӀаьшу — XIX бӀаьшу — **XX бӀаьшу** — XXI бӀаьшу — XXII бӀаьшу |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1890-гӀа |  1890
 |  1891
 |  1892
 |  1893
 |  1894
 |  1895
 |  1896
 |  1897
 |  1898
 |  1899
 |
|  |
| 1900-гӀа |  1900
 |  1901
 |  1902
 |  1903
 |  1904
 |  1905
 |  1906
 |  1907
 |  1908
 |  1909
 |
| 1910-гӀа |  1910
 |  1911
 |  1912
 |  1913
 |  1914
 |  1915
 |  1916
 |  1917
 |  1918
 |  1919
 |
| 1920-гӀа |  1920
 |  1921
 |  1922
 |  1923
 |  1924
 |  1925
 |  1926
 |  1927
 |  1928
 |  1929
 |
| 1930-гӀа |  1930
 |  1931
 |  1932
 |  1933
 |  1934
 |  1935
 |  1936
 |  1937
 |  1938
 |  1939
 |
| 1940-гӀа |  1940
 |  1941
 |  1942
 |  1943
 |  1944
 |  1945
 |  1946
 |  1947
 |  1948
 |  1949
 |
| 1950-гӀа |  1950
 |  1951
 |  1952
 |  1953
 |  1954
 |  1955
 |  1956
 |  1957
 |  1958
 |  1959
 |
| 1960-гӀа |  1960
 |  1961
 |  1962
 |  1963
 |  1964
 |  1965
 |  1966
 |  1967
 |  1968
 |  1969
 |
| 1970-гӀа |  1970
 |  1971
 |  1972
 |  1973
 |  1974
 |  1975
 |  1976
 |  1977
 |  1978
 |  1979
 |
| 1980-гӀа |  1980
 |  1981
 |  1982
 |  1983
 |  1984
 |  1985
 |  1986
 |  1987
 |  1988
 |  1989
 |
| 1990-гӀа |  1990
 |  1991
 |  1992
 |  1993
 |  1994
 |  1995
 |  1996
 |  1997
 |  1998
 |  1999
 |
|  |
| 2000-гӀа |  2000
 |  2001
 |  2002
 |  2003
 |  2004
 |  2005
 |  2006
 |  2007
 |  2008
 |  2009
 |

 |
| Хронологе таблица |

**1920 шу кхыдолча ханоргаш чу**| Григоре ханорг | 1920 *MCMXX* |
| Юле ханорг | 1919—1920 (Наджгоанцхой бетта 14-ча дийнахьа денз) |
| Жугтий ханорг  | 5680—5681
ה'תר"ף — ה'תרפ"א |
| Бусулба ханорг | 1338—1339 |
| Чинхой ханорг | 4616—4617 己未 — 庚申 жёлтая овца — белая обезьяна |
| Шира хӀиндий ханорг |  |
| - *Викрам-самват* | 1976—1977 |
| - *Шака самват* | 1842—1843 |
| - *Кали-юга* | 5021—5022 |
| Буддистий ханорг | 2463 |
| Японий шераш лархӀар | 9-гӀа шу Тайсё |
| Чучхе ханорг | 9-гӀа шу чучхех |

**1920 (эзареи ийс бӀаьи ткъоалагӀа) шу** (григоре ханоргах) — високосни шу да, дӀадолалу ерача дийнахьа. Из вай заман 1920-гӀа шу да, 2-гӀча эзаршера 920-гӀа шу да, XX бӀаьшарен 20-гӀа шу да, XX бӀаьшарен 2-гӀча иттшера 10-гӀа шу да, 1920-гӀча шерий 1-гӀа шу да.
# Ӏалама Ӏилмаш

|  |
| --- |
| Ӏилма |
| Ӏалама Ӏилмаш |
| Ӏалама тархьар / Ӏалам довзар / Гонахьара дуне |
|  |
| Тема |
Ӏаламах дола Ӏилмаш, Лаьттах дола Ӏилмаш |
| Тохка предмет |
Ӏалам |
| Хьахинна мур |
XVIII бӀаьшу |
| Керттера наькъаш |
физика, хими, биологи, географи, геологи, айламӀилма, кхы а. |
|  Медиафайлаш Викиларма чу |

**Ӏалама Ӏилмаш** (эрс: *Естественные науки*) — Ӏалам тохка Ӏилмаш да.

Ше долча Ӏилмаех да Ӏалама чухьа хилар тохкаш дола Ӏилмаш. Царна духьала латт адамий юкъарле тохкаш дола гуманитарнии социальнии Ӏилмаш.

## Белгалдаккхар
# Боабашкаш

| Полифилетически тоаба |
| --- |
|  |
| ЦӀи |
|
Боабашкаш |
| Цера статус |
|
белгалъяьккхаяц |
| Лакхехьара таксон |
|
Дезал Боабашкий |
| Викалаш |
| * Боккъонца йола боабашкаш (Anatinae)
* Гаьнаш тӀа хувша боабашкаш (Dendrocygninae)
* Крапчати боабашкаш (Stictonettinae)
* Боархабоабашкий (Tadorninae)
* Букъ-кӀай боабашкаш (Thalassorninae)
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Сурташ Викиларма чу |

 |

**Боа́башк** (эрс: *У́тка*) — боабашкий дезала́ юкъедоагӀача массехк оалхазарий ваьрий викал: боархабоабашкаш, ныркови боабашкаш, савкаш, тоатолга боабашкаш, цӀеркема-боабашкаш, мускусни боабашкаш, крохалаш; ерригаш — 110 совгӀа кеп. Боабашкаш дуккханахьа дӀа-хьа яьржа я. Эрсече 30 совгӀа кеп я.

Эрсий меттала маӀача боабашках **се́лезень** оал, боабашка кӀоригех — **утя́та** оал.

## Белгалдаккхар

## Литература

* Утки настоящие // Брокгаузеи Ефронеи энциклопеден дошлорг : 86 томах латт (82 томи 4 тӀатохари). — СПб., 1890—1907.
# ТӀера тӀехкий гом

**ЭкзотӀехкий гом** е **тӀера тӀехкий гом** — дукхагӀа мел долча бӀукъатӀехкйоацарашка бола тӀехкий гом. Цхьаццачара лаза (раковина) хьисапе я (цхьалхагӀъяраш, моллюскаш), кхычара кутикула я (членистоногичара хитина гӀагӀ). Цар белгалонех белгало я оагилга организмаш цу го́ма чу ца хилар.
# Лерг

Анатомия уха.

**Арахьара лерг:1** — чоажа тӀехк

**2** — хазара канал

**3** — лерга лаза

**юкъера лерг:4** — лерганӀана

**6** — гон

**7** — нажарг

**8** — лийта

**Чура лерг:5** — овальное окно

**9** — ах герга каналаш

**10** — митал

**11** — нерваш

**12** — евстахиева труба.
**Лерг(да)* (эрс: *ухо*; лат: *auris*) — хӀама хьахозаргдолаш дийнаташта езаш йола чоалхане маьже. Хорда́ дукхагӀа мел долча дийнатий лерго хӀама хьахазийтарал совгӀа иштта га́ра ца доаллаш дегӀ лоаттадайт. БукъатӀехк йолча дийнаташка лерг шиъ хул, уж тутен чоажа тӀехкашка доахк. Дакхадийнатий (сага а) лергаш тӀехьанахьара лазаш доахкаш да.

Сага лерг 8 до 20 000 Гц-агара хьалйолаенна йола оазий талгӀеш хоалуш да, е вешта аьлча секунда́ 8 оазий талгӀенал дукхагӀа лергах хьокхалуш хуле, уж цунна хоалургда — сага́ хӀама дӀахозаргда.

## Хьажа иштта

* Хазара маьжений гигиена
* Лерга лаза имплантат
* Хазар
* Лерга полипаш
* Лерга до (боалоз)
* Тиннитус

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

* Функционирование уха человека (слух) (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — *тархьар*).  Биофайл. Научно-информационный журнал. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 5.12.2012. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 7.12.2012. Архиве диллад 2017 шера маьцхали 14 дийнахьа.