Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Бутт (новкъар)

**БуттБутт(ба)* (фискал: ; эрс: *Луна́*, ингал: *Moon*) — Лаьттан новкъар. Кхыча дунен новкъарашта юкъе Малха́ эггара гаргагӀа лоархӀаш ба, Меркурийи Сахула Седкъеи шоай новкъараш доацаш боландаь. Сигала гуш Малха́ тӀехьа эггара чӀоагӀагӀа къагаш йола объект я.

Лаьттанни Беттаи юкъера гаьнал — 384 467 км я (0,002 57 а. б., ~ Лаьттан 30 диаметр).

Бутт — Лаьтта арахьа цаӀ мара йоаца айламаӀилман объект я ший тӀехен тӀа саг хинна.

## Хьажа иштта

* **Бутт лацар**

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

* Теории и версии происхождения Луны Архиве диллад 2009 шера тов 9 дийнахьа.
* Фазы Луны Архиве диллад 2017 шера бекарга 28 дийнахьа.
* Фазы Луны, перигеи и апогеи, покрытия звезд и затмения
* Данные о Луне Архиве диллад 2011 шера лайчилла 19 дийнахьа.
* *Бурба Г.* Большая одиссея (Популярная статья о полётах на Луну)
* Цветная фотография Луны
* Фотографии Луны, сделанные с наземных телескопов
* Сайт Google Moon с фотографиями и картами лунной поверхности
* Virtual Moon Atlas Software (GPL)
* Интерактивная карта ЛуныАрхиве диллад 2011 шера тушола 19 дийнахьа.
* История лунной картографииАрхиве диллад 2015 шера бекарга 12 дийнахьа.

Лекцеш
* «Вода сухой Луны» Шевченко В. В., лекция в Московском планетарии, 20.03.2013 (видео)

Документальни фильмаш
* «С точки зрения науки: Тайны Луны» (ингал: *Naked Science: Moon Mysteries*) — научно-популярный фильм, 2005, National Geographic
* «С точки зрения науки: Загадки Луны» (ингал: *Naked Science: Moon Mysteries*) — научно-популярный фильм, 2007, National Geographic
* «С точки зрения науки: Заселение Луны» (ингал: *Naked Science: Living on the Moon*) — научно-популярный фильм, 2009, National Geographic
* «С точки зрения науки: Земля без Луны» (ингал: *Naked Science: Earth without the Moon*) — научно-популярный фильм, 2010, National Geographic
* «Добыча полезных ископаемых на Луне» (ингал: *Mining the Moon*) — научно-популярный фильм, 2011, Discovery
* Битва за Луну документальный фильм, 2010.
# АйламӀилма

|  |
| --- |
| Ӏилма |
| АйламӀилма |
|  |
| Тема |
Естествознани |
| Тохка предмет |
Айлам |
| Хьахинна мур |
XVIII бӀаьшу |
| Керттера наькъаш |
сигален механика, астрофизика, айламйовзар, дуненӀилма. |
|  Медиафайлаш Викиларма чу |

**АйламӀилма(да)* (эрс: *Астроно́мия*, ингал: *Astronomy*) — Айламах дола Ӏилма. Цо тохк айлама хӀаман а система а лелами, лоаттами, йола моттиги, хьаяьнна моттиги, дегӀаяри.

Къаьстта аьлча, айламӀилмо тохк Малхи кхыдола седкъийи, Маьлха коара дуненаши цар новкъараши, арахьара дуненаши, тархседкъийи, цӀог-седкъийи, айламгалаши, дуненашта юкъера хӀамеи, седкъашта юкъера хӀамеи, чингъеттараши, Ӏаьржа Ӏураши, седкъаморхаши, гӀалактикаши цар цӀовнаши, квазараши, иштта дуккха кхыдар а.

Бусалба дин чу чӀоагӀа лоадам болаш да айламӀилма, хӀана аьлча цу белхах кхеташ хилча хов бутт хьа маца хул, дӀа маца бов, марха маца лаца деза, маца дехка – даста деза. Ламаза ханаш а цунца белгалъеш хиннай.

## Хьажа иштта

* СедкъаӀилма

## Белгалдаккхар

## Литература

* *Кононович Э. В., Мороз В. И.* Общий курс Астрономии / Под ред. Иванова В. В.. — 2-е изд. — М.: Едиториал УРСС, 2004. — 544 с. — (Классический университетский учебник). — ISBN 5-354-00866-2. // Wayback Machine архиве дӀадилла шоллар (6.02.2012) (Техкаб укх дийнахьа: 31.10.2012)
# Немций мотт

| Немций мотт |
| --- |
|  |
| Ший цӀи | Deutsch |
| Паччахьалкхенаш | * Германи
* Австри
* Бельги
* Чехия[d]
* Дания[d]
* Итали
* Лихтенштейн[d]
* Люксембург
* Польша
* Швейцари
* Франци
* Эрсече
 |
| Урхалду организаци | Совет по немецкому правописанию[d], Институт немецкого языка[d] |
| Мотт лебеча́р дукхал | * 76 540 740 саг (2019)
* 58 452 300 саг (2019)
 |
| Хьал | кхерам боаца[d] |
| Классификаци |
| евроазиатские языки
ХӀинде-европай метташ
германские языки
западногерманские языки
южногерманские языки
Немций мотт |
| Йоазув | немецкий алфавит[d], немецкий шрифт Брайля[d] |
| Меттай кодаш |
| ГОСТ 7.75–97 | нем 481 |
| ISO 639-1 | de |
| ISO 639-2 | deu, ger |
| ISO 639-3 | deu |
| WALS | ger, gbl, gha, gma, gth, gti |
| Ethnologue | deu |
| ABS ASCL | 1301 |
| IETF | de |
| Glottolog | stan1295 |
|  Википеди укх меттала |

**Немций мотт** (эрс: *Неме́цкий язык*, нем. *Deutsch*, произносится: [ˈdɔʏ̯tʃ]; *deutsche Sprache*, произносится: [ˈdɔʏ̯tʃə ˈʃpʀaːχə]) — мотт ба немцаши, австрицаши, лихтенштейнцаши иштта дуккхагӀа бола швейцарцаши бувцаш. Паччахьалкхен мотт ба Германеи, Австреи, Лихтенштейнеи, иштта Швейцарии, Люксембурги, Бельги чу официальни болча меттаех мотт ба.

## ТӀахьожаяргаш
# Айлам

Айлама тӀехбоккха лоаттам ба. Цун куц миштад хьагойт укхаза 2,2 мкм йӀаьха талгӀе йолча инфрацӀе-зӀанарашта кӀала — Extended Source Catalog чу дӀаязъ а яь Two Micron All-Sky Survey яхача белхаца техка а техка гучаяьха 1 600 000 гӀалактика я. ГӀалактикий сийрда хилар хьахьекхад укх бесашца: сийначун тӀара волавенна (эггара сийрдагӀа) цӀечун тӀа кхаччалца (эггара кхаьлагӀа). Сурта диагоналахи йисте гӀолла бода баьде така ба — Ча Токхадаь Никъ, цун демо новкъарло ю зем бе

|  |
| --- |
| **АйламӀилма** |
|  |
| **Тохкаш йола объекташи процессаши** |
| * Айлам
* Гуш йола Айлам
* Крупномасштабная структура Вселенной
* Реликтовое излучение
* Тёмная энергия
* Скрытая масса
 |
| **История Вселенной** |
| * Основные этапы развития Вселенной
* Возраст Вселенной
* Формирование галактик
 |
| **Зем тӀалатта процессаш** |
| * Космологическое красное смещение
* Расширение Вселенной
* Закон Хаббла
* Нуклеосинтез
 |
| **Теоретические изыскания** |
| * Космическая инфляция
* Большой взрыв
* Вселенная Фридмана
	+ Сопутствующее расстояние
	+ Модель Лямбда-CDM
	+ Космологическое уравнение состояния
	+ Критическая плотность
	+ Космологический принцип
* Модель горячей Вселенной
 |

**Айлам(я)*(эрс: *Вселе́нная*, ингал: *Universe*) — хаьдда цхьан оагӀорахьара кхетае вӀаштехьа йаца духтӀе. Цох бола кхетам АйламӀилма чуи Философе чуи ба.

## Белгалдаьккхар

## ТӀатовжамаш
# Маьлха ков

Маьлха ковна дуненаш
**Маьлха ков** (лат: *Systema solare*, эрс: *Со́лнечная систе́ма*, ингал: *Solar system*) — дунений раж. Цо шийна чулоац юкъе дӀанийсабенна седкъеи (Малх), цун гоннахьа кхесташ йола шоай хьахинна айлама объекташи. Маьлха ков хьахиннад газа-дема хьисапеча морхах гравитаце вӀашкатаӀар хиннача хана — 4,57 миркха шу хьалха.

## ТӀатовжамаш
# Меркурий

**Мерку́рий** (символ: ) — Маьлха коара Малхá эггара гаргагӀа дола дуне. Лаьтта тоабан дуненанашта юкъера эггара зӀамагӀа да.

## Белгалдаккхар

ОаӀат:Планеты земной группы
# Венера

Дустара боарамаш (аьрдехьара аьттехьа): Меркури, Венера, Лаьтта, Марс.
**Вене́ра(я)* **Сахула Се́дкъа(ба)* — Малхагахьара шоллагӀа дуне. Меркурецеи, Лаьттацеи Мингалцеи из лаьттан тоабах долча дуненашта юкъедехьад. Цох цӀи тиллай ширача румой Венера яхача безама аьлий цӀерах. Символ: .

Венерайга шоаш хьахинна новкъараш дац. Малхаи Беттаи тӀехьа эггара сийрдагӀа къаьга хӀама я из сигала.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

* Седкъадуне (*эрс*)
* Малх (*эрс*)
# Юпитер

**Юпи́тер** — эггара доккхагӀа дола дуне да Маьлха коа, Малхагахьара гаьналага диллача пхелагӀа да. Сатурнаи, Уранаи Нептунаи тарра Юпитер газа хьисапе гигант лоархӀ.

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

* Факты о Юпитере на сайте НАСА (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — *тархьар*). Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 13.04.2011. Архиве диллад 2019 шера оагӀой 29 дийнахьа.
# Еврази

| **Еврази** |
| --- |
|  |
| **ГӀара йоазонца сурт оттадар** |
| **Аре** — 54 759 000 км²
**Баха нах** — 5,041 млрд саг  |
|  |
|
Еврази (айламара сурта тӀа) |

**Еврази(я)* эрс: *Евразия*, ингал: *Eurasia* — эггара йоккхагӀа йола гӀара. Цун аре — 54,759 млн км² я, из дерригача лаьтта арен 36 %. Баха нах — 5 млрд совгӀа (2010) (Лаьттан бахархой ¾ я).

## Истори

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
# Дожар

**До́жар** (эрс: *паде́ж*) флективни (синтетически) е агглютинативни оттам болча метташка — дешаш хувца грамматика оагӀат я цӀереи цӀерметтеи къамаьла доакъой а (цӀердош, белгалдош, таьрахьдош), царна гарга долча гибридни къамаьла доакъой а (причасти, герундий, инфинитив, иштта кхычар а). Дожаро хьагойт цу Ӏохьоахадаьча къамаьла доакъоша предложене чу лелаеш йола синтаксически а, семантически а роль.

## Белгалдаккхар
# 1955 шу

|  |
| --- |
| 2-гӀа эзаршу |
| XVIII бӀаьшу — XIX бӀаьшу — **XX бӀаьшу** — XXI бӀаьшу — XXII бӀаьшу |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1890-гӀа |  1890
 |  1891
 |  1892
 |  1893
 |  1894
 |  1895
 |  1896
 |  1897
 |  1898
 |  1899
 |
|  |
| 1900-гӀа |  1900
 |  1901
 |  1902
 |  1903
 |  1904
 |  1905
 |  1906
 |  1907
 |  1908
 |  1909
 |
| 1910-гӀа |  1910
 |  1911
 |  1912
 |  1913
 |  1914
 |  1915
 |  1916
 |  1917
 |  1918
 |  1919
 |
| 1920-гӀа |  1920
 |  1921
 |  1922
 |  1923
 |  1924
 |  1925
 |  1926
 |  1927
 |  1928
 |  1929
 |
| 1930-гӀа |  1930
 |  1931
 |  1932
 |  1933
 |  1934
 |  1935
 |  1936
 |  1937
 |  1938
 |  1939
 |
| 1940-гӀа |  1940
 |  1941
 |  1942
 |  1943
 |  1944
 |  1945
 |  1946
 |  1947
 |  1948
 |  1949
 |
| 1950-гӀа |  1950
 |  1951
 |  1952
 |  1953
 |  1954
 |  1955
 |  1956
 |  1957
 |  1958
 |  1959
 |
| 1960-гӀа |  1960
 |  1961
 |  1962
 |  1963
 |  1964
 |  1965
 |  1966
 |  1967
 |  1968
 |  1969
 |
| 1970-гӀа |  1970
 |  1971
 |  1972
 |  1973
 |  1974
 |  1975
 |  1976
 |  1977
 |  1978
 |  1979
 |
| 1980-гӀа |  1980
 |  1981
 |  1982
 |  1983
 |  1984
 |  1985
 |  1986
 |  1987
 |  1988
 |  1989
 |
| 1990-гӀа |  1990
 |  1991
 |  1992
 |  1993
 |  1994
 |  1995
 |  1996
 |  1997
 |  1998
 |  1999
 |
|  |
| 2000-гӀа |  2000
 |  2001
 |  2002
 |  2003
 |  2004
 |  2005
 |  2006
 |  2007
 |  2008
 |  2009
 |

 |
| Хронологе таблица |

**1955 шу кхыдолча ханоргаш чу**| Григоре ханорг | 1955 *MCMLV* |
| Юле ханорг | 1954—1955 (Наджгоанцхой бетта 14-ча дийнахьа денз) |
| Жугтий ханорг  | 5715—5716
ה'תשט"ו — ה'תשט"ז |
| Бусулба ханорг | 1374—1375 |
| Чинхой ханорг | 4651—4652 (24 января денз) 甲午 — 乙未 зелёная лошадь — зелёная овца |
| Шира хӀиндий ханорг |  |
| - *Викрам-самват* | 2011—2012 |
| - *Шака самват* | 1877—1878 |
| - *Кали-юга* | 5056—5057 |
| Буддистий ханорг | 2498 |
| Японий шераш лархӀар | 30-гӀа шу Сёва |
| Чучхе ханорг | 44-гӀа шу чучхех |

**1955 (эзареи ийс бӀаьи шовзткъа итт пхелагӀа) шу** (григоре ханоргах) — високосни доаца шу да, дӀадолалу шоатта дийнахьа. Из вай заман 1955-гӀа шу да, 2-гӀча эзаршера 955-гӀа шу да, XX бӀаьшарен 55-гӀа шу да, XX бӀаьшарен 6-гӀча иттшера 5-гӀа шу да, 1950-гӀча шерий 6-гӀа шу да.

## Белгалдаккхар
# Итали

**Ита́ли** (итал. Italia [iˈtaːlja], официальни цӀи— **Италхой Респу́блика** (итал. Repubblica Italiana) — паччахьалкхе я ЗӀилбухера Европе, Юкъфордан юкъе.

* Байракх
* Герб

## ТӀахьожаяргаш
# Валар

Каст-кастта валара символ йолаш лелаю сага тути
**Валар** е **кхалхар(да)*, иштта **Ӏоажал(я)* (эрс: *смерть*) — организма мел йола биологеи физиологеи процессаш сацар, вахара дер хáдар.

Лоралагахьа валар танатологи яхача Ӏилмо тохк.

## Валарах динашка яхар

### Ислама чу

Сурат «Али-Ӏимран — Ӏимрана дезал», 185-гӀа аят

ХӀара дегӀ валар Ӏовшаргдолаш да. Шун *(Ӏамал)* маьл кхоачабергба шуга Къематдийнахьа. ЖожагӀатен ше гаьнаваьккха, Ялсмала вахийтàр, котваьннар ва *(цунга кхоачаргда цо лийхар)*. Дунен вахар — саӀехама *(байна)* пайда мара бац *(цу пайдаца кӀезига чам а ба, бовр сиха а да)*.

Оригинал йоазув (Ӏар.):
**كُلُّ نَفۡسࣲ ذَاۤىِٕقَةُ ٱلۡمَوۡتِۗ وَإِنَّمَا تُوَفَّوۡنَ أُجُورَكُمۡ یَوۡمَ ٱلۡقِیَـٰمَةِۖ فَمَن زُحۡزِحَ عَنِ ٱلنَّارِ وَأُدۡخِلَ ٱلۡجَنَّةَ فَقَدۡ فَازَۗ وَمَا ٱلۡحَیَوٰةُ ٱلدُّنۡیَاۤ إِلَّا مَتَـٰعُ ٱلۡغُرُورِ**

## Белгалдаккхар
# Аьшка зама

Аьшкан замалахьа хинна герзи саго хозала лелаю хӀамаши
**Аьшкан зама** (эрс: *Желе́зный век*) — аьшка металлурги дӀа-хьа яржарца а аьшкан кечалаш (гӀирсаш) хьаярца белгала а йола, хьалхара а хьалхарча класса а адамлен тархьара хьакъоастаяь ха-юкъ; Аьшкан заман хронологен ханаш: IX—VII бӀаьшераш в. з. хьалха — I бӀаьшу.

Кхо зама (кхера а, геза а аьшкан а замаш) хинналга довзаш хиннад кхы а античносте, из хьоахадаьд Тит Лукреций Кар яхачун балхашка. Цхьабакъда, ше термин «аьшкан зама» («железный век») Ӏилман балхашка хьахиннай XIX бӀаьшера. Из юкъеяьккхар ва данера археолог Кристиан Юргенсен Томсен.

## Белгалдаккхар
# Григоре ханорг

**2026 шу кхыдолча ханоргаш чу**| Григоре ханорг | 2026 *MMXXVI* |
| Юле ханорг | 2025—2026 (Наджгоанцхой бетта 14-ча дийнахьа денз) |
| Жугтий ханорг  | 5786—5787
ה'תשפ"ו — ה'תשפ"ז |
| Бусулба ханорг | 1447—1448 (16 июня денз) |
| Чинхой ханорг | 4722—4723 (17 февраля денз) 乙巳 — 丙午 зелёная змея — красная лошадь |
| Шира хӀиндий ханорг |  |
| - *Викрам-самват* | 2082—2083 |
| - *Шака самват* | 1948—1949 |
| - *Кали-юга* | 5127—5128 |
| Буддистий ханорг | 2569 |
| Японий шераш лархӀар | 38-гӀа шу Хэйсэй |
| Чучхе ханорг | 115-гӀа шу чучхех |

**Григориа́нски ха́норг** (эрс: *Григориа́нский календа́рь*) — Лаьтто Малха́ гобахара ларда тӀа латта ха лархӀара система. Григоре ханорго къоабалдаьд цхьа шу 365,2425 ди-бийсах латталгеи (юкъера йола шера йӀоахал), 400 шера́ юкъе 97 високосни шу долгеи.

Духхьашха католически паччахьалкхенашка хьалхагӀа хиннача юлиански ханорга́ когаметта григориански ханорг юкъедаьккхар ва Румара папа Григорий XIII 1582 шера Ардара бетта 4 дийнахьа. Из бахьан долаш Ардара бетта 4 ерача денна тӀехьадоагӀар Ардара бетта 15 пӀаьраска ди нийсделар. Григориански ханорг леладу дукхагӀа йолча паччахьалкхенашка. Литературе наг-наггахьа *«Новый стиль»* аьнна цӀи йоаккх цунах.

## Бетташ

Григоре ханоргах цхьа шу 12 беттаех декъалу, цхьан бетта 28-31 ди да:

| № | Бутт | Деной дукхал |
| --- | --- | --- |
| 1 | Январь | 31 |
| 2 | Февраль | 28 (29 — високосни шера чу) |
| 3 | Март | 31 |
| 4 | Апрель | 30 |
| 5 | Май | 31 |
| 6 | Июнь | 30 |
| 7 | Июль | 31 |
| 8 | Август | 31 |
| 9 | Сентябрь | 30 |
| 10 | Октябрь | 31 |
| 11 | Ноябрь | 30 |
| 12 | Декабрь | 31 |

## Белгалдаккхар
# Бутт лацар

Бутт лацара схема
**Бутт лáцар** (эрс: *Лу́нное затме́ние*, ингал: *Lunar eclipse*) — Бутт Лаьтто тоссача ӀиндаргӀа кӀалъоттача хана бутт баьдлуш хилар. Лаьтто тосса Ӏи 363 000 км гаьна кхаьчача цун юкъйист Бетта 2,6 юкъйист миссел йоккха хул. Цудухьа Бутт беррига къайлабала тарлу.

## ТӀатовжамаш
# Кириллица

**Кири́ллица** — массехк маӀан дола термин я:

1. Къаьнара словаьний абат (къаьнара болгарой абат): Къаьнара словаьний метта хетадаь шира алапат да глаголицан тарра;
2. Кириллиций алапаташ: йоазон системеи алапати да моллагӀа цу къаьнсловаьний кириллицан тӀа бух болча меттá

| Алап | Ӏояздар | Таьрахьа аргӀа | Ӏодешар | ЦӀи |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| А |  | 1 | [а] | аз |
| Б |  |  | [б] | бу́ки |
| В |  | 2 | [в] | ве́ди |
| Г |  | 3 | [г] | глаго́ль |
| Д |  | 4 | [д] | добро́ |
| Е, Є |  | 5 | [е] | есть |
| Ж |  |  | [ж'] | живе́те |
| Ѕ |  | 6 | [дз'] | зело́ |
| Ꙁ, З |  | 7 | [з] | земля́ |
| И |  | 8 | [и] | и́же (8-ричное) |
| І, Ї |  | 10 | [и] | и (10‑ричное) |
| К |  | 20 | [к] | ка́ко |
| Л |  | 30 | [л] | лю́ди |
| М |  | 40 | [м] | мысле́те |
| Н |  | 50 | [н] | наш |
| О |  | 70 | [о] | он |
| П |  | 80 | [п] | поко́й |
| Р |  | 100 | [р] | рцы |
| С |  | 200 | [с] | сло́во |
| Т |  | 300 | [т] | тве́рдо |
| Ѹ, Ꙋ |  | (400) | [у] | ук |
| Ф |  | 500 | [ф] | ферт |
| Х |  | 600 | [х] | хер |
| Ѡ |  | 800 | [о] | оме́га |
| Ц |  | 900 | [ц’] | цы |
| Ч |  | 90 | [ч’] | червь |
| Ш |  |  | [ш’] | ша |
| Щ |  |  | [ш’т’] ([ш’ч’]) | ща |
| Ъ |  |  | [ъ] | ер |
| Ы |  |  | [ы] | еры́ |
| Ь |  |  | [ь] | ерь |
| Ѣ |  |  | [æ], [ие] | ять |
| Ю |  |  | [йу] | ю |
| Ꙗ |  |  | [йа] | А йотированное |
| Ѥ |  |  | [йэ] | Е йотированное |
| Ѧ |  | (900) | [эн] | Малый юс |
| Ѫ |  |  | [он] | Большой юс |
| Ѩ |  |  | [йэн] | юс малый йотированный |
| Ѭ |  |  | [йон] | юс большой йотированный |
| Ѯ |  | 60 | [кс] | кси |
| Ѱ |  | 700 | [пс] | пси |
| Ѳ |  | 9 | [θ], [ф] | фита́ |
| Ѵ |  | 400 | [и], [в] | и́жица |

## ТӀахьожаяргаш

* Книжка словянскай пӀелг