Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Wayback Machine

| Wayback Machine |
| --- |
|  |
|  Ковна керттера оагӀув |
| URL | web.archive.org |
| МазаоагӀон тайпа | веб-архив[d] |
| Мотт(метташ) | Ингалсий мотт |
| Программированен мотт | Java, Python |
| Доалахо | Интернета архив |
| Болх болабаьб | 24.10.2001 |
| Alexa рейтинг | 173 |
| Мохк | * Хетта Америкера Штаташ
 |
|  Медиафайлаш Викиларма чу |

**Wayback Machine** ( ингал. меттара — «Машина времени») — «Интернета архив» яхача коммерчески йоацача библиотекай маьхаза онлайн-архив. Лохаш йолча роботашца Wayback Machine оагӀоно интернета доккхагӀа дола дакъа архиве дӀа а дуллаш, массане тӀакхача аьттув болаш хулийт. Сервис 1996 шера хьайийла хиннай, хӀаьта юкъарленна цунах пайда эца вӀаштӀехьа да 2001 шера денз. ТӀехьарча 20 шера Wayback Machine оагӀоно каталогаш а еш, коллекци хьаяьй 286 миркха совгӀа веб-оагӀонах. Архивни сурташ HTML а, JavaScript а, CSS а яхача форматашца гойташ да. Wayback Machine оагӀоно дӀаяздаь дӀадехка долча документий гӀонца наьха аьттув ба мазаоагӀонаш тӀа хинна дола хувцамашта зем баккха а уж вӀаший диста. 2021 шера хиннача хьалах Wayback Machine онлайн-архиво вӀаштӀехьа доалийт 591 миркха совгӀа дӀаяхка йолча мазаоагӀонашта тӀакхача.

## Белгалдаккхар

## Литература

* *Arora S., Li Y., Youtie J., Shapira P.* Using the wayback machine to mine websites in the social sciences: A methodological resource (ингл.). — 2015. — Vol. 67, fasc. 8. — P. 1904—1915. — DOI:10.1002/asi.23503.
* *Lerner A., Kohno T., Roesner F.* Rewriting History: Changing the Archived Web from the Present (ингл.) // Association for Computing Machinery. — 2017. — DOI:10.1145/3133956.3134042.
# Шу

**Шу** (лат: *Annus*, эрс: *Год*) — бехкама хан дистара боарам ба. Тархьарца массаза цун маӀан хиннад сезоний цикл (бӀаьсти, ахка, гуйре, Ӏа). ДукхагӀа долча мехкашка шера ханорга йӀоахол нийса я 365 е 366 ден. Карарча хана шу яха духтӀе иштта пайда эцаш лелаю дунений системаш чу дунеш седкъашта гонахьа кхестара (масала, къаьстта Лаьтта Малха гонахьа) хáна экам *(характеристика)* санна.

## ТӀатовжамаш
# Лаьтта (дуне)

Лаьтта

**Лáьтта** (символ: ; эрс: *Земля́*, ингал: *Earth*, лат: *Terra*) — Малхагахьара хьалоархӀаш хилча, кхоалагӀа дуне. Боарамга диллача, из пхелагӀа да Малха гоннахьа кхестача дуненашта юкъе. Шийна тӀа дийна кхолламаш долча Айлама хӀамаех адама́ Лаьтта мара довзац.

Ӏилмо хьагойт Лаьтта 4,54 миркха гаргга шу хьалха хьахинналга, кхы дуккха ца говш хьахиннад цун цаӀ мара доаца новкъар а — Бутт. Вáхар Лаьтта тӀа хьахиннад иштта 4,25 миркха гаргга шу хьалха.

Цу хана денз Лаьттан биотӀéхар-Ӏе́но́ гуччахьа хийцад тӀехар-Ӏи а, кхыйола абиотически фактораш а. Уж бахьан долаш аэробни дийна хӀамаш дӀа-хьа я́ржарца йийбай, озона тӀоа а (озоновый слой) хьахиннаб. Цу тӀайво Лаьттан магнитий го́маца цхьана вáхара́ зе́не́ йолча маьлха зӀанархе́цара низ лаьгӀбу.

Лаьттан тӀехен 70,8 % гаргга Дунен оакафордо дӀалоац, юхе дисса тӀехен дáкъа гӀа́рашеи гӀайренашеи лаьцад. ГӀараш (материкаш) тӀа да дóда хиши, Iáмаши, лаьтта кӀалхара хиши, шанаши доахк. Цар массане цхьана хинтӀехар-Ӏи лоаттаю. Довзаш мел долча дийнача дегӀамашта эшшане эшаш дола коача хий цхьаь-цхьан довзача Маьлха ковна дунен тӀехен тӀа дац. Лаьттан дунен шодамаш шанах латт, Арктикай форда ша а Антарктикай шан турс а юкъе а долаш.

Лаьттан чухье тоъал хьинаре я а́ла йиш йолаш я. Из чухье цаӀ шоллагӀчо тӀакхуллача кхаь даькъах латт: хетаргахьа, аьшкахи никелахи латташ долча чурча дегахи, цунна гонахьа долча коачача дегахи, уж шаккхе хьулдеш манти яхаш цӀи йолча сомеи декъеи болча тӀайнахи. Лаьттан физически э́камаш бахьан долаши, цун го́ма ле́лам бахьан долаши укх тӀехьарча 3,5 миркха шера́ ва́хар хилара бехкамаш кхоачаш хиннад. Ӏилмо тайп-тайпарча оттадаьчох, Лаьттан тӀа уж бехкамаш кхы а 0,5—2,3 миркха шерашка кхоачаш хила мегаш да.

## ТӀатовжамаш
# Оршот

**Оршот(да)* (эрс: *Понеде́льник*, ингал: *Monday*) — кӀирандени шинараи юкъера кӀиран ди. Стандарта ISO 8601 оттадьчох кӀиран цхьоалагӀа ди лоархӀаш да.

## Тархьар

ГӀалгӀай къаьнарча ӀаьдалагӀа пхин дийнахьа латтача кӀирагахьа оршотах *цхьаьра* яхад. ХӀаьта *оршот* тӀаийца дош да.

## Хьажа иштта

* **КӀира **Бутт **Шу **Ди**

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
# Шинара

**Шинара** (эрс: *Вторник*, ингал: *Tuesday*) — оршотаи кхаьранеи юкъера кӀиран ди.
Стандарта ISO 8601 оттадьчох кӀиран шоллагӀа ди лоархӀаш да.

## Дош хьадалар

Дош геттара кӀоарга овла болаш да. ГӀалгӀай къаьнарча ӀаьдалагӀа пхин дийнахьа лаьттача кӀирагахьара доагӀа *шинара* яхар. КӀиран шоллагӀа ди хиларга хьежжа 2 (шиъ) яхача дагаргах хьадаьннад «кхаьра».

## Хьажа иштта

* **КӀира **Бутт **Шу **Ди**

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
# Кхаьра

**Кха́ьра(да)* (эрс: *Среда́*, эрс: *Wednesday*) — кӀиран 24 сахьат да шинараи ераи юкъе. Стандарта ISO 8601 оттадьчох кӀиран кхоллагӀа ди лоархӀаш да.

## Дош хьадалар

Дош геттара кӀоарга овла болаш да. ГӀалгӀай къаьнарча ӀаьдалагӀа пхин дийнахьа лаьттача кӀирагахьара доагӀа *кхаьра* яхар. КӀиран кхоалагӀа ди хиларга хьежжа 3 (кхоъ) яхача дагаргах хьадаьннад «кхаьра».

## Белгалдаккхар

## Хьажа иштта

* **Бутт **КӀира **Шу **Ди**
# Ера

**Е́ра(да)* (эрс: *Четве́рг*, эрс: *Thursday*) — кхаьраннеи пӀаьраскаи юкъе дола кӀиран ди.

ISO 8601 стандартаца оттадьчох кӀиран диълагӀа ди лоархӀаш да.

## Дош хьадалар

Дош геттара кӀоарга овла болаш да. ГӀалгӀай къаьнарча ӀаьдалагӀа пхин дийнахьа лаьттача кӀирагахьара доагӀа *ера* яхар, бакъда иштта Коазой Ӏийсас хьаяхачох, ерача денах *еринг* яхад. Мичча тайпара дале а, дош, хьагучох, 4 (*йиъ*) яхача дагаргах хьадаьннад.

## ГӀалгӀай кицаш

* Ера ди — сайрен хьоашолга уха

## Хьажа иштта

* **Бутт **КӀира **Шу **Ди**

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
# ПӀаьраска

**ПӀаьраска** (эрс: *Пя́тница*) — ераннеи шоаттаннеи юкъе дола кӀиран ди. ISO 8601 стандартаца оттадьчох кӀиран пхелагӀа ди лоархӀаш да.

## Дош хьадалар

ГӀалгӀай къаьнарча ӀаьдалагӀа пхин дийнахьа лаьттача кӀирагахьа пӀаьрасках *пхера* яхад. ХӀаьта *пӀаьрска* тӀаийца дош да. ПӀаьраска ден цӀи хьаяьннай гурж. პარასკევი *[параскеви]* яхача дешах, хӀаьта из ше хьадаьннад яний: *«Παρασκευή»* дешах.

## Хьажа иштта

* **Шу **Бутт **КӀира **Ди**

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
# Шоатта

**Шоатта** (эрс: *Суббота*, ингал: *Saturday*) — кӀиран ди да пӀаьраскан кӀиранден юкъе. КӀиран ялхлагӀа ди лоархӀаш да.

## Этимологи

ГӀалгӀай метта дош чудаьннад гуржий меттагара. Гуржаша «шабати» оал. ХӀаьта цул хьалхагӀа гуржий метта жугтий меттагара чудаьннад из («шаббат»).

## Тархьар

ГӀалгӀай къаьнарча ӀаьдалагӀа пхин дийнахьа латтача кӀирагахьа *шоатта* яхар ца хиларал совгӀа, ишта цӀи яккха мегаргдола ялхлагӀа ди а хиннадац. ЦӀи а, ди а (кӀиранди санна) керда юкъедаьккхача хӀамаех да.

## Хьажа иштта

* **Шу **Бутт **КӀира **Ди**

## ТӀатовжамаш
# КӀиранди

**КӀиранди(да)* (эрс: *Воскресе́нье*, ингал: *Sunday*) — кӀиран тӀеххьара ди. Шоаттаннéи оршотáи юкъе.

## Тархьар

ГӀалгӀай къаьнарча ӀаьдалагӀа пхин дийнахьа латтача кӀирагахьа *кӀиранди* яхар ца хиларал совгӀа, ишта цӀи яккха мегаргдола ворхӀлагӀа ди а хиннадац. ЦӀи а, ди а (шоатта санна) керда юкъедаьккхача хӀамаех да.

## Хьажа иштта

* **Бутт **КӀира **Шу**

## Белгалдаккхар
# КӀира

**КӀирада* (эрс: *Неде́ля*, ингал: *Week*) — ворхӀ ди-бийсан нийса дола хáн дакъа.

Карарча хана кӀиран ворхӀ дийнахьа йӀоахал дӀаоттаяь я Кхыча паччахьалкхенашцара стандарта — ISO 8601 чу:

* кӀира — хан дакъа да ворхӀ ди-бийсан нийса (ISO 8601, пункт 2.2.9)
* ханорга кӀира — хан дакъа да ворхӀ ди-бийсан нийса оршота тӀара дӀадолалуш (ISO 8601, пункт 2.2.8.).

## Хьажа иштта

* **Шу **Бутт **Ди**

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
# Бутт

**Бутт(ба)* (эрс: *Ме́сяц*) — Лаьттанна гоннахьа Бутт кхестарца бувзам бола ха йистара боарам.

## Бетта а, бетта-маьлха а ханоргаш чура бетташ

Бусулба а, жугтий а, ченкий а, хӀиндий а, иштта кхыдолча а бетта ханоргаш чу е бетта-маьлха ханоргаш чу цхьа бутт 29 денах е 30 денох латташ хул. Бетта фазаш хувцаяларга хьажжа хул из. Цхьаццадолча ханоргаш чу бутт дӀаболалу керда бутт хьахилара астрономически денца, кхыдолча ханоргаш чу бутт болабалар оттаду тӀахьожам (зем) барца.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Бетта номер | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 |
| ЦӀи (Бусулба ханорг) | Мухаррам | Сафар | Раби аль-авваль | Раби ас-сани | Джумада аль-уля | Джумада ас-сани | Раджаб | Шаабан | Рамадан | Шавваль | Зуль-када | Зуль-хиджа |

## Бетташ маьлха ханоргаш чу

Григоре а, юле а ханоргашка бетта йӀоахал хаьдда дӀаоттаяь я, Бетта фазаш хуцаяларга хьажжа хувцалац из.

| Бетта номер | Бетта цӀи | Деной дукхал |
| 1 | Наджгоанцхой бутт | 31 |
| 2 | Саькура бутт | 28 (29 високосн.) |
| 3 | Тушола бутт | 31 |
| 4 | Бекарга бутт | 30 |
| 5 | Маьтсела бутт | 31 |
| 6 | Аьтинга бутт | 30 |
| 7 | КӀимарса бутт | 31 |
| 8 | Маьцхали бутт | 31 |
| 9 | Тов бутт | 30 |
| 10 | Ардара бутт | 31 |
| 11 | Лайчилла бутт | 30 |
| 12 | ОагӀой бутт | 31 |

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш
# Бийса

Бийсан новкъара тӀара даьккха дола Лаьттан сурт (компиляци)
**Бийса** (эрс: *Но́чь*) — сайран малх чубизача денз Ӏуйран малх хьалкхетталца йола хан юкъ.

## Хьажа иштта

* **Ӏуйре **Ди **МаьркӀаже **Сайре**

## ТӀатовжамаш

* *Лазаревич К. С.* Чередование дня и ночи в полярных и приполярных широтах по месяцам // География : журнал. — 2006. — № 8.

Ло:Сутки
# Малх

Малх
**Малх** (лат: *Sol*, эрс: *Солнце*, ингал: *Sun*; символ: ) — цаӀ мара боаца седкъа ба Маьлха коа. Малха гоннахьа кхесташ я цу система кхыйола объекташ: дуненаши цар новкъараши, чинтолг-дуненаши цар новкъараши, тархседкъаши, айламгалаши, цӀог-седкъийи, айлама доми. Маьлха дозал да дерригача Маьлха ковна жамӀа даьча дозала 99,86 %.

## Этимологи

Дош хьахиннад ширча гӀалгӀай (хӀуррий) «ма» *(солнце)* яха доши «алхха« *(только)* яха доши цхьанкхетарца. Дукха ха яц гӀалгӀаша малхах «ма» я́хá. *Ма* яхар маьлха Даьла цӀи хиннай ширча хӀуррий. ХӀанзара гӀалгӀай «малх» яхаш дола дош шин дешах латт: «ма» («малх») + «алхха» («цаӀ мара доаца, къоастадаь»). Байсаранаькъан Муртуза Идриса ший «БӀаьшерий боадонгара» яхача романа чу из белгалдоаккхаш яздаьд: «Боккхийча нáха хьаяхачох, хьалха малхах *ма* я́ха́д, тӀаккха цу тӀа *алхха* ӀотӀакхийттад» («Как говорят старики, прежде солнце называли *Ма*, а слово *алха* означает — только). Малхах Даьла веш хиннача гӀалгӀаша Ма́лхá те́къача хана даь кхайкар да *«ма алхха»*.

## Дош

| дожар | цхь. т. | дукх. т. |
| --- | --- | --- |
| ЦӀ. *(мала? фу?)* | малх | малхаш |
| Дл. *(хьан? сен?)* | малха | малхий |
| Л. *(хьанна? сенна?)* | малхá | малхашта |
| Д. *(хьан? сево?)* | малхо | малхаша |
| К. *(хьанца? сенца?)* | малхаца | малхашца |
| Х. *(хьанах? сенах?)* | малхах | малхашах |
| М. *(хьанга? сенга?)* | малхага | малхашка |
| Дс. *(хьанал? сенал?)* | малхал | малхашал |

.

## Хьажа иштта

* **Дуне **Сигалбутт **Сигале**

## Белгалдаккхар

## ТӀатовжамаш

* Седкъадуне (*эрс*)
* Малх (*эрс*)
# Ханорг

**2025 шу кхыдолча ханоргаш чу**| Григоре ханорг | 2025 *MMXXV* |
| Юле ханорг | 2024—2025 (Наджгоанцхой бетта 14-ча дийнахьа денз) |
| Жугтий ханорг  | 5785—5786
ה'תשפ"ה — ה'תשפ"ו |
| Бусулба ханорг | 1446—1447 (26 июня денз) |
| Чинхой ханорг | 4721—4722 (29 января денз) 甲辰 — 乙巳 зелёный дракон — зелёная змея |
| Шира хӀиндий ханорг |  |
| - *Викрам-самват* | 2081—2082 |
| - *Шака самват* | 1947—1948 |
| - *Кали-юга* | 5126—5127 |
| Буддистий ханорг | 2568 |
| Японий шераш лархӀар | 37-гӀа шу Хэйсэй |
| Чучхе ханорг | 114-гӀа шу чучхех |

**Ха́норг** ((эрс: *календарь*, лат: *calendārium* — «декхарий кинашка», Ширача Руме ахча доаллараша йоал календий деношка телар, бетта хьалхарча деношка, доагӀаш calendae яхачох — «календы, первые числа каждого месяца в римском календаре», в эти числа должники платили проценты) — йоккхий хана йовкъаш дагаръяра система. Айлама дегӀамаш ле́лара́ тӀатовжаш хул: Малх — маьлха ханоргашка, Бутт — беттала ханоргашка, Малхи Бутти цхьана — беттала-маьлха ханоргашка. Иштта «ханорг» оал кӀираштеи бетташтеи дийкъача шера деной листамах.

## Хьажа иштта

ОагIат «Календарь» кораяьяц.
* ГӀалгӀай къаьнара ханорг

## Белгалдаккхар

## Литература

* Календарь // Большая российская энциклопедия. Том 12. — М., 2008. — С. 491.
* *Витковский В. В.* Календарь // Брокгаузеи Ефронеи энциклопеден дошлорг : 86 томах латт (82 томи 4 тӀатохари). — СПб., 1890—1907.
* Календари // Товарни дошлорг / И. А. Пугачёв (керттера редактор). — М.: Паччахьалкхен таьрга литературан издательство, 1957. — Т. III. — Стб. 181—184.
* Календарь // Энциклопедический словарь юного математика / Сост. А. П. Савин. — М.: Педагогика, 1985. — С. 128—130. — 352 с.
* *Брагинская Н. В.* Календарь // Мифы народов мира. Т. 1. М., 1991, с. 612—615.
* *Бургуэн Ж. де.* Календарь. История и современность / пер. с франц. В. Шабаевой. — М.: Издательство Астрель; Издательство АСТ, 2006. — 144 с. — (История. Открытие). — ISBN 5-17-026786-X. — ISBN 5-271-10196-7. — ISBN 2-07-053440-5.
* *Полак И. Ф.* Время и календарь. — М.: Гостехиздат, 1947. — 44 с. — (Научно-популярная библиотека). — 500 000 экз.

## ТӀатовжамаш
# Ӏуйре

Шишкин И. И. «Утро в сосновом лесу»
**ӀуйреӀуйре(я)* (эрс: *утро*) — бийса́ тӀехьеи делкъенна хьалхеи доагӀаш дола ден дакъа.
Ӏуйран дуачох *марта* оал.

## Меттагахьа

«Ӏуйре» яздеча хана «Ӏ» алапа тӀехьа «у» яздой а, нийсагӀа «Ӏи́йре» алар да. «Ӏуйре» алар гӀалат да.

### Фразеологизмаш

* Ӏуйре мо цӀена я цун уйлаш
* Ӏурра-сарралца (бӀарчча дийнахьа)

### Кицаш

* Бийсан лийнар зуламах кхийнав, Ӏуйран лийнар рузкъах кхийнав.
* Ӏуйpe цӀеелча маша кийчбе, сайре цӀеелча кхача кийчбе
* Ӏуйран вена хьаьша гайнавац.
* Ӏурра хулчий леха тӀехье ма кхуйла

## Хьажа иштта

* Ди
* **Бийса **Делкъе **Сайре **МаьркӀаже**

## ТӀатовжамаш

Ло:Сутки
# Сайре

Сайре Сейшельски гӀайренаш тӀа
**Сайре** (эрс: *Ве́чер*, ингал: *Evening*) — ди-бийсан ха я ден тӀехьеи бийсан хьалхеи йоагӀаш. Цхьайолча хана сайрен духá бувзам бу малх анайистá тӀакхачарцеи МаьркӀаже йолаяларцеи, амма бакъда шера ханага хьежжа из тайп-тайпара хана чу хул.

## Хьажа иштта

* Ӏуйре
* Бийса
* Ди
* МаьркӀаже

## ТӀатовжамаш
# Вахар

**Ва́хар** е **да́хар(да)* (эрс: *Жизнь*) — биологен керттера кхетам — *дийна мел долчун белгалонаш* а йолаш матери хилара хьинаре кеп; хӀама хувцаялар а дегӀ дахаш хилар а Ӏалашдеш йолча физикайи химеи процессий гуллам. Гонахьарча дуненца дӀа а Ӏамаш дийнача оагилго организмаш тайп-тайпара йолаш хулийт. Дийнача матерен керттера белгало я ДНЦӀ репликаце лелабеш бола генетикай хоам.

*«Вахар»* яхача дешаца иштта кхетаду организм хьа а хинна из яллалца хулаш йола юкъ.

## Белгалдаккхар
# Шера ханаш

Лаьтта кхестара соа оагӀоръялар — кертера бахьан да шера ханаш хувцаялара
Этингий малх цӀара бáлар. Бесаца хьахьекха зонаш я тайп-тайпарча ден дӀоахалца (ГӀинбухера ахбур лакхе)
**Шера хáнаш** (эрс: *Времена года*, ингал: *Séason*) — цхьан шера цикл бехкама (эрс: *условно*) éкъаш йола йиъ мур.

Шера ханаш хул:

1. *Ханорга* шера ханаш — дукхагӀа долча дунен мехкашка къоабалдаь да цхьа шу диъ дáькъах декъар, хӀара дáкъа чу кхоъ ханорга бутт болаш.
2. АйламӀилма́н шера ханаш — царна чот йолалу малх цӀаболари малх цӀара бáлари ханашцеи (Ӏа, ахка), ди-бийса нийсдаларцеи (гуйре, бӀаьсти).

## ТӀатовжамащ

* Шера ханаш
* Шера ханаш Доккхача Советий Энциклопеди чу
* Календарь русской природы А. Н. Стрижов
* NASA мазаоагӀон тӀара 2004-ча шера ха́наш хувцаялар гойта айламара сурташАрхиве диллад 2015 шера тушола 18 дийнахьа.
* Видео — айламара шера ханаш хувцаялар миштад