Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Silaba

Ti **silaba** ket maysa a paset iti organisasion para iti panagsisinnaruno dagiti uni iti bitla. Kas pagarigan, ti balikas a *danúm* ket buklen ket buklen dagti dua a silaba: *da* ken *úm*. Ti silaba ket kadawyan a naaramid iti maysa a nukleus ti silaba (kadawyan a maysa a bokal) nga adda iti pangpilian a rugi ken dagiti kanungpalannga igid (kadawyan a dagiti konsonante).

Dagiti silaba ket kanayon a naipanpanunotan a ti ponolohiko a "panagaramid" kadagiti balikas. Makaimpluensiada kadagiti ritmiko iti maysa a pagsasao, its prosodia, ti poetiko a metrona ket dagiti tabas ti bayatna.

Ti silabiko a panagsurat ket nagrugi kadagiti ginasut a tawen ti kasakbayan kadagiti immuna a letra. Dagiti kasapaan a nairehistro a silaba ket adda kadagiti tableta a naisurat iti agarup a 2800 BC idiay Sumeriano a siudad iti Ur. Daytoy a panagsinnukat manipud kadagiti piktograma kadagiti silaba ket tinawtawagan idin a ti "kapangrunaan a panagpasayaat iti pakasaritaan ti panagsurat".

Ti balikas a mangbukel iti maymaysa a silaba (a kas iti *dua*) ket tinawtawagan iti **monosilaba** (ken nakunkuna a *monosilabiko*). Dagiti maipada a termino ket mairaman ti **disilaba** (ken *disilabiko*) para iti balikas nga adda dagiti dua a silaba; **trisilaba** (ken *trisilabiko*) para kadagiti balikas nga adda dagiti tallo a silaba; ken **polisilaba** (ken *polisilabiko*), a mangitudo iti balikas nga adda dagiti ad-adu ngem tallo a silaba wenno ti aniaman a balikas nga adda iti ad-adu ngem maysa a silaba.

## Dagti nagibasaran

## Dagti silpo ti ruar

* HowManySyllables.com – Diksionario ti Silaba a mangpalubos ti panagkita dagiti bilang ti silaba iti aniaman a balikas iti Inggles
* Online Lyric Hyphenator – Ilasinna dagiti Inggles a testo kadagiti silaba
* Adda kadi ti kaunegan nga estruktura dagiti silaba? Ania ti kasasaadda iti ponolohia? CUNY a Timpuyogan ti Ponolohia Naiyarkibo 2019-03-30 iti Wayback Machine
# Buis

Ti **buis** (manipud iti Latin *taxo*; "Karkuluek") ket maysa a pinansia a panagsingir wenno dadduma pay a panagsingir a naipang-al kadagiti agbaybayad ti buis (ti agmaymaysa a tao wenno legado nga entidad) babaen ti maysa a estado wenno ti kapadpada a pamay-an ti maysa nga estado a kas ti pannakapaay ti ti panagbayad ket madusa babaen ti linteg. Dagiti buis ket maipang-al pay babaen kadagiti adu aadministratibo a pannakabingbingay. Ti buis ket buklen dagiti dagus wenno dagiti saan a dagus a buis ken mabalin a bayadan babaen ti kuarta wenno ti kapadpadana a panagobra.

Segun ti Diksionario ti Linteg ni Black, ti buis ket maysa a "maipanggep ti kuarta nga awit a naited kadagiti tao wenno dagiti agtagtagikua tapno masuportaran ti gobierno[…] ti panangbayad nga impatunos ti lehislatibo a turay." Daytoy ket "ket saan a boluntario a panagbayad wenno donasion, ngem daytoy ket naipatpatungpalan a kontribusion, a naipatunos babaen ti lehislatibo a turay" ken daytoy ket "ti ania man a kontribusion ket maipang-al babaen ti gobierno […] a daytoy ket babaen ti bayad ti panaglabas, pangpadayaw a buis, annawid, gabel, subsidio, tulong, ipaay, wenno dadduma pay a nagnagan."

## Paammo

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig iti Buis iti Wikimedia Commons

 Dagiti inadaw a sasao a mainaig iti Buis iti Wikiquote (iti Ingles)

* Dagiti buis nga estadistika ti OECD
# Oktubre

* Enero
* Pebrero
* Marso
* Abril
* Mayo
* Hunio
* Hulio
* Agosto
* Septiembre
* Oktubre
* Nobiembre
* Disiembre

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| << | Oktubre | >> |
| Do | Lu | Ma | Mi | Hu | Bi | Sa |
|  |  |  |  | 01 | 02 | 03 |
| 04 | 05 | 06 | 07 | 08 | 09 | 10 |
| 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 |
| 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 |
| 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |
| **2026** |

Ti **Oktubre** ket ti maika-10 a bulan iti kalendario a Gregoriano. Addaan ti Oktubre iti 31 nga al-aldaw.

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig iti Oktubre iti Wikimedia Commons
# 1950

Ti **1950** ket maysa a kadawyan a tawen a nangrugi iti aldaw ti Domingo iti kalendario a Gregoriano.

## Paspasamak

## Naipasngay

William Hurt
* Marso 20 – William Hurt, Amerikano nga aktor (pimmusay 2022)

## Pimmusay

* Enero 2 – Emil Jannings, Suiso nga aktor (naipasngay 1884)
* Enero 21 – George Orwell, Ingles a mannurat (naipasngay 1903)
# 1312

Ti tawen idi **1312** ket bisiesto a tawen a nangrugi iti Sabado (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig iti 1312 iti Wikimedia Commons
# Piano

| Piano |
| --- |
| Ti gran piano (kanigid ken ti maysa a nakatakder a piano (kanawan) |
| Instrumento ti teklado |
| Pannakaidasig iti Hornbostel–Sachs | 314.122-4-8 (Simple a kordopono nga addaan iti teklado nga ipauni dagiti martilio) |
| Inbentor | Bartolomeo Cristofori |
| Naparang-ay | Nasapa a maika-18 a siglo |
| Sakup ti panagtokar |
|
 |

Ti **piano** ket instrumento ti musika a maay-ayam nga agusar ti teklado. Daytoy ket kaaduan a maus-usar iti klasikal ken musika a jazz para kadagiti solo panagpabuya, grupo a panag-usar, musika ti kamara ken akompania ken para iti panagpartuat ken ensayo. Urayno ti piano ket saan a nalaka a mabagkat ken masansan a nangina, ti bersatilidadna ket kadayegna ket nakaaramid daytoy ti maysa kadagiti kaaduan a naamammuan nga intrumento ti musika iti lubong.

Ti piano ket kadawyan nga adaan iti kayo a kaha a mangpalikmut ti kaha ti aweng ken dagiti metal a a kuerdas. Dagiti metal a kuerdas ket mapuntaan (babaen dagiti akin-uneg a naikabit a muton ti kayo) no dagiti tekla ket maipababa a mapandagan. Ngem no ti naisangayan a tekla ket ibbatan ti agpiano, ti panagpigerger ti kuerdas ket agsardengto, ken kanungpalan a mangpasardeng ti uni nga araramiden dayta a tekla. Ti nota ket mabalin a maipaatiddog babaen ti panag-usar kadagiti pedal (kadawyan a dagiti piano ket addaan kadagiti dua wenno tallo a pedal) a naikabit iti bababa ti piano iti asideg ti saka ti agpiano.

Ti panagpandag ti tekla iti teklado ti piano ket gapuanan ti nataparan a (kadawyan nga iti pieltro) a martilio ti mangpunta kadagiti paslep a kuerdas. Dagiti martilio ket agballatekda, ken dagiti kuerdas ket agtuloyda nga agpigerger iti bukodda a prekuensia ti aweng. Dagitoy a panagpigerger ket maipan babaen ti rangtay iti kaha ti aweng a nasaysayaat a panangisilpo ti akostika nga enerhia iti angin. Napigpigsanto ti uni ngem ti dagus a mapataud dagiti kuerdas. No maibbatan ti kuerdas, ti apagador ket mangpasardeng ti panagpigerger ken uni ti kuerdas.

Ti balikas a *piano* ket naipangyababaan manipud ti porma ti *pianoforte* (PF), ti Italiano a balikas paara it intrumento (a nagtaud met manipud kadagiti dati a termino ti *gravicembalo col piano e forte* ken *fortepiano*). Dagiti Italiano a termino ti musika iti *piano* ken *forte* ket mangibaga ti "naalumaymay" ken "napigsa", iti daytoy a kontesto a mangibagbaga kadagiti paggigiddiatan iti kapigsa ti uni a patauden ti instrumento a maisungbat iti sag-id kadagiti tekla ti agpiano: ti kinapardas ti panagpandag ti tekla, kapigsa ti puersa a panagpunta ti martilio kadagiti kuerdas, ket napigpigsanto ti uni iti nota a mapataud.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig iti Piano iti Wikimedia Commons
# Akin-abagatan a Taaw

Ti Akin-abagatan a Taaw
Ti **Akin-abagatan a Taaw** (tinawtawagan pay a kas ti **Nalatak nga Akin-abagatan a Taaw**, **Taaw Antartika**, **Taaw Abagatan a Polar** ken **Taaw Austral**) ket buklen dagiti akin-abagatan unay a danum ti Taaw ti Lubong, a sapasap a maipan nga abagatan ti 60°S latitud ken lawlawenna ti Antartika. A kas ti daytoy, daytoy ket naipanpanunotan a ti maikapat a kadakkelan kadagiti lima a kangrunaan a pannakabingbingay dagiti taaw (kalpasan ti Pasipiko, Atlantiko, ken Taaw Indiano, ngem dakdakkel ngem ti Taaw Artiko). Daytoy a sona ti taaw ket isu ti ayan ti nalamiis, agpaamianan nga agay-ayus a danum manipud iti Antartika a nailalaok kadagiti napudpudot a subantartiko a danum.

Dagiti heograpo ket saanda nga agtutunos ti akin-amianan a pagbeddengan ti Akin-abagatan a Taaw wenno ti kaadda daytoy ken adu dagiti nangipanpanunot a dagiti danum ti daytoy ket paset ti Pasipiko, Atlantiko, ken Taaw Indiano. Dagiti dadduma pay ket nangipanpanunotda a ti pagsasabtan ti Antartiko, ti maysa a sona ti taaw nga agbalbaliw ti tiempo ti panawen, a kas mangisinsina ti Akin-abagatan a Taaw manipud kadagiti dadduma a taaw, imbes a ti maika-60 a paralelo. Dagiti Australiano a turay ket naipanunotanda a ti Akin-abagatan a Taaw ket dagus a naisanglad ti abagatan ti Australia.

Ti Organisasion ti Internasional a Hidrograpiko (IHO) ket saan pay a nangikeddeng ti 2000 a panagipalpalawagna ti taaw nga adda ti abagatan ti 60°S. Ti kinaudi a naipablaak a panagipalplawagna kadagiti taaw ket napetsaan manipud idi 1953; daytoy ket saan a mangiraman ti Akin-abagatan a Taaw. Nupay kasta, ti kinaudi a panagipalpalawag ket inus-usar babaen ti IHO ken dagiti dadduma pay.

## Dagiti nagibasaran

### Paammo

### Adu pay a mabasbasa

* Gille, Sarah T. 2002. "Ti Panagpudot ti Akin-abagatan a Taaw manipud idi tawtawen ti 1950": abstract, artikulo. *Siensia*: tom. 295 (blng. 5558), pp. 1275–1277.
* Naisalaysayan a Rehional nga Oceanograpia, P. Tchernia, Pergamon Press, 1980.
* Matthias Tomczak ken J. Stuart Godfrey. 2003. *Rehional nga Oceanograpia: Pangyuna*. (kitaen ti sitio Naiyarkibo 2007-06-30 iti Wayback Machine)

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig iti Akin-amianan a Taaw iti Wikimedia Commons
# 1677

Ti tawen idi **1677** ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Biernes iti kalendario a Gregoriano ken ti kadawyan a tawen a nangrugi iti Lunes iti nabunbuntog iti 10 nga aldaw a Kalendario a Huliano.

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig iti 1677 iti Wikimedia Commons
# 1778

Ti tawen ti **1778** ket kadawyan idi a tawen a nangrugi iti Huebes iti kalendario a Gregoriano ken ti kadawyan a tawen a nangrugi iti Lunes iti nabunbuntog iti 11- nga aldaw a kalendario a Huliano.

## Paspasamak

## Naipasngay

## Pimmusay
# Kalawa

*Ilawlawag daytoy nga articulo ti kaipapanan ti kalawa wenno lawa kas maysa a fisikal a kantidad. Ti articulo a kalawa (heometria) iti heometria ket ad-adda a matematikal. Kitaen met ti kalawa (panangilawlawag).*
Ti **kalawa** wenno **lawa** (**area** iti Inggles) ket fisikal a kantidad a mangipaduyakyak iti kadakkel wenno kabassit ti maysa a paset ti maysa a rabaw (surface). Ti kalawa ti rabaw (surface area) ket ti pakagupgupan dagiti lawa ti nakaparang a bakrang wenno igid ti maysa a banag.

## Dagiti unidad

Dagiti unidad iti panangrukod iti kalawa ti rabaw:

kuadrado a metro = SI derived unit
are = 100 a kuadrado metro
ektaria = 10,000 a kuadrado metro
kuadrado a kilometro = 1,000,000 a kuadrado metro
kuadrado megametro = 1012 a kuadrado metro

Dagiti unidad nga tinuturay, a kas naituding nga agdinama a naikugnalan ti metro:

kuadrado a pie = 0.09290304 a kuadrado a metro
kuadrado a yarda = 9 a kuadrado a pie = 0.83612736 a kuadrado a metro
kuadrado a perch = 30.25 a kuadrado a yarda = 25.2928526 a kuadrado a metro
acre = 160 a kuadrado a perch wenno 43,560 a kuadrado a pie = 4046.8564224 a kuadrado a metro
kuadrado a milia = 640 nga acre = 2.5899881103 kuadrado a kilometro

## Dagiti napateg a formula

|  |  |
| --- | --- |
| Kalawa ti maysa a rektanggulo (ken ti maysa a kuadrado) | kaatiddog × kaakaba |
| Kalawa ti maysa a trianggulo: | ½ × base × kangato |
| Kalawa ti maysa a disk ti radius r |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  |
| Kalawa ti maysa nga ellipse ti semi-major axis a ken semi-minor axis b |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_2  |
| Kalawa ti rabaw ti maysa nga sphere ti radius r wenno diameter d |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_4  |
| Kalawa ti maysa a trapezoid nga addaan agpapada a kaatiddog ti bakrang a ken b ken distansia (kangato) h iti nagbaetan dagiti parallel |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 or WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 , |
| Dagup a kalawa ti rabaw ti maysa a right circular cylinder ti radius r ken kangato h |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_10  |
| Lateral a kalawa ti rabaw ti maysa a right circular cylinder |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_12  |
| Dagup a kalawa ti rabaw ti maysa a right circular cone ti radius r ken pasikig a katayag l |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_14  |
| Lateral a kalawa ti rabaw ti maysa a right circular cone |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_16  |
| Kalawa ti rabaw ti revolusion ti f(x) maipapan iti x-axis |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_18  |
| Kalawa ti rabaw ti revolusion ti f(x)maipapan iti y-axis |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_20  |
| Kalawa ti Sector ti radius r ken anggulo WIKINIUM\_MATH\_PH\_22 radians |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_24  |

## Akinruar a Kasilpo

* Area Converter
* Area Conversion table
# Agosto 20

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| << | Agosto | >> |
| Do | Lu | Ma | Mi | Hu | Bi | Sa |
|  |  |  |  |  |  | 01 |
| 02 | 03 | 04 | 05 | 06 | 07 | 08 |
| 09 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 |
| 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 |
| 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 |
| 30 | 31 |   |
| **2026** |

Ti **Agosto 20** ti maika-232 nga aldaw ti tawen (maika-233 kadagiti bisiesto a tawen) iti kalendario a Gregoriano. Adda pay 133 nga al-aldaw ti nabati aginggana intono maungpot ti tawen.

## Paspasamak

## Naipasngay

* 1833 – Benjamin Harrison, maika-23 a Presidente iti Estados Unidos (pimmusay 1901)
* 1901 – Salvatore Quasimodo, Italiano a mnnurat (pimmusay 1968)
* 1983 – Andrew Garfield, Briton/Amerikano nga aktor

## Pimmusay

* 1572 – Miguel López de Legazpi, Espaniol a konkistador (naipasngay 1502)
* 1914 – Papa Pio X, Papa ti Simbaan ti Romano Katoliko (naipasngay 1835)
* 2016 – Lilia Cuntapay, aktres a Filipinas (naipasngay 1935)

## Dagiti akinruar a silpo

* BBC: On This Day
* Today in History: August 20 Naiyarkibo 2005-10-28 iti Wayback Machine