Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kapitolio

Ti **kapitolio** wenno **kabisera** ti sentro wenno kangrunaan nga ili wenno siudad ti maysa a pagilian wenno probinsia a pakasarakan iti tugaw wenno balay ti gobierno.
# 706

Ti tawen idi **706** ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Biernes (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig iti 706 iti Wikimedia Commons
# 892

Ti tawen idi **892** ket bisiesto a tawen a nangrugi iti Sabado (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano.

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig iti 892 iti Wikimedia Commons
# Confucius

| Confucius 孔子 |
| --- |
| Ti ladawan ni Confucius babaen ti Tang a Dianstia nga artista a n Wu Daozi (680–740) |
| Nayanak | 551 SK Zou, Estado ti Lu |
| Natay | 479 BCE Lu State |
| Pakipagilian | Insik |
|  |
| Panawen | Taga-ugma a pilosopia |
| Rehion | Insik a pilosopia |
| Pagadalan | Nangipatakder ti Confucianismo |
| Kangrunaan a pagirayan | Moral a pilosopia, Sosial a pilosopia, Etika |
| Nalatak a kapanunotan | Confucianismo |
| ipakita
Nakaimpluensiaan
* I Ching, Libro dagiti Ritos
 |
| ipakita
Naimpluensiaan
* Adu kadagiti Insik a pilosopo, a naisangsangayan kenni Mencius, Xun Zi, dagiti Neotaoista ken dagiti Neoconfuciano; François Quesnay; the Physiocrats; Christian Wolff; Robert Cummings Neville; Ezra Pound
 |
|  |
| [urnosen iti Wikidata] |

Ni **Confucius** (551–479 BCE) ket maysa idi nga Insik a manursuro, editor, politiko, ken pilosopor ti Primabera ken Otonio a paset ti panawen ti Insik a pakasaritaan.
Ti pilosopia ni Confucius nangiyunay-unay ti personal ken gobarnamental a moralidad, kinaagpayso ken dagiti sosial a pannakibiang, hustisia ken kinapasnek. Dagiti simmursurot kaniana ket nakaibinglayda kadagiti dadduma nga eskuela idi las-ud ti Sangagasut nga Es-eskuela ti Panunot a panawen ngem isuda ket napasardeng a maiparabor dagiti Legalistas idi las-ud ti Qin a Dinastia. Kalpasan ti panagballigi ti Han iti Chu kalpasan ti panakarebba tif Qin, dagiti kapanunotan ni Confucius ket nakagun-od ti opisial a panakakayat ken kaaduan a naiparparang-ay iti sistema a naamammoan a kas ti *Confucianismo*.

Ni Confucius ket tawidan a naipammadayawan a nagsurat wenno nagurnos kadagiti adu a Insik a klasiko a teksto a mairaman kadagiti amin a Lima a Klasiko, ngem dagiti moderno nga eskolar ket nagan-annadda a mangidakdakamat ti naisangsangayan a panagipatalgedan kenni Confucius . Dagiti aporismoa maipanggep kadagiti sursurona ket naurnong idiay *Analeta*, ngem kadagiti adu laeng tawtawen kalpasan ti ipupusayna.

Dagiti pamunganayan ni Confucius ket adda dagiti nakaibatayn ti sapasapa nga Insik a tawidan ken pammati. Isu ket nangikampeon ti napigsa a kinatulnog iti pamilia, panagraem kadagiti puonan, panarespeto kadagiti manakman babaen dagiti annakda (ken iti tawidan a pannakaipatarus) ti asawa a lallaki baben dagiti asawada. Isu ket nangisingasing pay a ti pamilia a kas batayan ti umno a gobierno. Isu ket nnagiyunayunay ti nadayeg a naamammoan a pamunganayan ti "Saanmo nga aramiden dagiti saamo a kayat a maramid kenka", ti maysa a nasapa bersion ti Nabalitokan nga Alagaden.

## Dagiti paammo

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig ken ni Confucius iti Wikimedia Commons

 Dagiti inadaw a sasao a mainaig ken ni Confucius iti Wikiquote (iti Ingles)

 Dagiti obra a mainaig ken ni Confucius iti Wikisource (iti Ingles)
# Pagsurotan ti Panagrang-ay ti Nagtagitaoan

Mapa ti lubong a mangipresenta kadagiti kategoria ti naibagay a di panagpapada ti Pagsurotan ti Panagrang-ay ti Nagtagitaoan (naibatay iti datos idi 2018, naipablaak idi 2019).

|  |  |
| --- | --- |
|   0.800–1.000 (nangato unay)
  0.700–0.799 (nangato)
  0.550–0.699 (kalalainganna) |   0.350–0.549 (ababa)
  Di magun-od ti datos |

Ti **Pagsurotan ti Panagrang-ay ti Nagtagitaoan** (Ingles: **The Human Development Index (HDI)**) ket naibuklan ti estadistika nga inus-usar ti panagiranggo babaen ti agpang ti "panagrang-ay ti nagtagitaoan" ken ilasinna ti "nangato unay a panagrang-ay ti nagtagitaoan", "nangato a panagrang-ay ti nagtagitaoan", "katimbengan a panagrang-ay ti nagtagitaoan", ken "nababa a panagrang-ay ti nagtagitaoan" kadagiti pagilian. Ti Pagsurotan ti Panagrang-ay ti Nagtagitaoan ket maysa a panagipadpada a panagrukod iti kabayag ti panagbiag, literasia, edukasion, ken pagalagadan iti panagbiag para kadagiti pagilian iti sangalubongan. Maysa daytoy a panagrukod ti kasasaad ti biag, a naipangpangruna kadagiti nam-ay ti ubbing. Usus-aren ti panagilasin no ti maysa a pagilian ket narang-ay, agrangrang-ay, wenno saan unay a narang-ay, ken ti panagrukod dagiti nagbanagan dagiti annuroten ti ekonomia iti kababalin ti biag. Addaan pay dagiti HDI dagiti estado, siudad, ken dadduma pay babaen dagiti lokal nga organisasion wenno kompania.

## Dagiti nagibasaran
# Chiapas

| Chiapas |
| --- |
| Estado ti Mehiko |
| Ti pannakailadawan ti Chiapas |
| Eskudo |
| Ipakita ti mapa ti ChiapasIpakita ti ladawan a mapa ti ChiapasChiapasIpakita ti mapa ti Mehiko |
| Nagsasabtan: 16°31′48″N 92°27′0″W  |
| Pagilian | Mehiko |
| Napundar | 1824 |
| Kapitolio | Tuxtla Gutiérrez |
| Kalawa |
|  • Dagup | 73,311.00 km2 (28,305.54 sq mi) |
| Kangato | 4,080 m (13,390 ft) |
| Populasion (2015) |
|  • Dagup | 5,217,908 |
|  • Densidad | 71/km2 (180/sq mi) |
| Sona ti oras | UTC−06:00 |
| Kodigo ti koreo | 29 – 30 |
| Website | www.chiapas.gob.mx |
| [urnosen iti Wikidata] |

Ti **Chiapas** (Panangibalikas nga Espaniol: [ˈtʃjapas] (dengngen)), opisial a ti **Naway ken Naturay nga Estado ti Chiapas** (Espaniol: *Estado Libre y Soberano de Chiapas*), ket maysa kadagiti 31 nga estado, a no mairaman ti Pederal a Distrito, ket mangbukel kadagiti 32 a Pederal nga Entidad ti Mehiko. Daytoy ket nabingbingay kadagiti 122 nga ili ken ti kapitoliona ket ti sudad ti Tuxtla Gutiérrez. Dagiti sabali pay a nangruna a sentro ti populasion idiay Chiapas ket mairaman ti Ocosingo, Tapachula, San Cristóbal de las Casas, Comitán ken Arriaga. Daytoy ti akin-abagatan unay nga estdo, ket beddengan daytoy babaen dagiti estado ti Oaxaca iti laud, ti Veracruz iti amianan a laud ken ti Tabasco iti amianan, ken babaen dagiti departamento ti Petén, Quiché, Huehuetenango ken San Marcos ti Guatemala iti daya ken abagatan a daya. Ti Chiapas ket addaan iti aplaya iti igid ti Taaw Pasipiko iti abagatan.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig iti Chiapas iti Wikimedia Commons

 Pakaammo ti panagbiahe idiay Chiapas manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)

* Heograpiko a datos a mainaig iti Chiapas iti OpenStreetMap
* (iti Espaniol) Gobierno ti Estado ti Chiapas
# Kaligrapia

Moderno a Lumaud a kaligrapia
Ti **kaligrapia** (manipud iti Taga-ugma a Griego: κάλλος *kallos* "pintas" + γραφή *graphẽ* "panagsurat") ket maysa a kita ti arte a makita a mainaig ti panagsurat. Daytoy ti daremdem ken panangitungpal ti panangiletra iti naakaba ti ungtona nga instrumento wenno brutsa iti maysa a panagkuti. (Mediavilla 1996: 17). Ti kontemporaneo a panangilawag ti panagsanay ti kaligrapia ket "ti arte ti panangited iti porma kadagiti senial iti maysa a maiyebkas, maitunos ken nalaing a pamay-an " (Mediavilla 1996: 18). Ti sarita ti panagsurat ket maysa nga estatiko nga ebolusion a naikuadro iti kaunegan kadagiti teknikal a kalaing, dagiti kapardas ti panagiragarag ken dagiti limitasion ti materiales iti maysa a tao, panawen ken lugar (Diringer 1968: 441). Ti estilo ti panagsurat ket naipalplawag a kas maysa nga eskritu, ima wenno alpabeto (Fraser ken ni Kwiatkowski 2006; Johnston 1909: Plate 6).

Ti moderno a kaligrapia ket sumakop manipud kadagiti naserbi a sinuratan ti ima aletra ken dagiti daremdem dagiti piraso ti napino nga arte nga ayan ti abstrakto a panagiyebkas ti naisurat ti ima a marka wenno mabalin a saan nga agkomprmiso ti kasayaat ti pannakabasa dagiti letra (Mediavilla 1996). Ti klasiko a kaligrapia ket maigiddiat manipud iti tipograpia ken ti saan a klasiko a panagiletra ti ima, urayno ti kaligrapo ket mabalinna ti agpartuat amin kadagitoy; dagiti karakter ket naipakasaritaan a nadisiplina ken nasayaat ti ayusna ken kellaat, nga iti kanito ti panagsurat(Pott 2006 ken2005; Zapf 2007 and 2006).

Ti kaligrapia ket agtultuloy nga agrangrang-ay kadagiti porma ti kasar ken dagiti panagawis ti pasamak, daremdem ti kita ti letra/tipograpia, daremdem ti tatak a kasisigud a nailetra babaen ti ima, relihioso nga arte, dagiti pakdaar/grapiko a daremdem/komisionado a grapiko nga, dagiti sinuratan ti napisi a bato ken dagiti dokumento ti panaglaglagip. Daytoy ket inus-usar pay para kadagiti prop ken dagiti agkutkuti a ladawan para iti pelikula ken telebision, dagiti testimonial, dagiti sertipikado ti pannakaipasngay ken ipupusay, dagiti mapa, ken dagiti dadduma pay nga obra a maipanggep iti panagsurat. Dagiti kasayaatan nga obra ti moderno a kaligrapia ket dagiti dokumento ti linteg ken patente ti sursurat nga inted babaen dagiti monarkia ken dagiti opisial ti estado kadagiti nadumaduma a pagilian.

## Dagiti nota

## Dagiti akinruar a silpo

* Dagiti midia a mainaig iti Kaligrapia iti Wikimedia Commons
* Kaligrapia iti Curlie (iti Ingles)
# Lao Zi

| **Dagiti nagan ni Laozi** |
| --- |
| Intsik a nagan: | 老子 |
| Pinyin: | Lǎo Zi, Laozi |
| Wade-Giles: | Lao Tzu |
| Sabali a panangisurat: | Lao Tse, Laotse, Lao Tze, Laotze |
| Actual a nagan: | 李耳, Lǐ Ěr |
| Pammadayaw a nagan: | 伯陽, Bó Yáng |
| Nagan kalpasan a natay: | 聃, Dān |

Ni **Laoz i** (Chinese 老子, wenno **Lao Tzu**) ket isu ti maysa a kangrunaan a filosopo iti China.

* 老子 Lǎozĭ 道德經 Dàodéjīng Chinese+English+German

Laozi, from *Myths and Legends of China*, 1922 by E. T. C. Werner
# Metalurhia

Ni Georgius Agricola, mannurat ti *De re metallica*, ti maysa a nangruna a nasapa nga obra iti panangiyaon ti metal.
T **metalurhia** ket dominio ti siensia ti materiales ken inhenieria ti materiales nga agadal ti pisikal ken kimiko a panagkukua dagiti metalliko nga elemento, ken dagiti bukodda nga intermetalika a kompuesto, ken dagiti laokda, a makunkuna kadagiti alloy wenno dagiti amalgama. Ti metalurhia ket isu pay ti teknolohia dagiti metal: ti waya a pakaipakatan ti siensia iti panagptaud kadagiti metal, ken ti inhennieria dagiti komponente ti metal para iti panag-usar kadagiti produkto para kadagiti aggatgatang ken agpatpataud. Ti panagpataud kadagiti metal ket mangiraman ti panagproseso dagiti mina tapno maiyaon ti metal a linaonda, ken tilaok dagiti metal, ken mabalin pay dagiti elemento, tapno mapataud dagiti alloy wenno amalgama. Ti metalurhia ket nailaslasin iti panagobra iti metal.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Dagiti midia a mainaig iti Metalurhia iti Wikimedia Commons
* Metalurhia para kadagiti saan a metalurgo
# Mojibake

Ti UTF-8-a naipa-kodigo Ti Wikipedia a Hapon nga artikulo para iti *mojibake*, a naiparang iti Windows-1252 a panag-kodigo.
Ti **Mojibake** 文字化け ( "panagsarsaruno dagiti saan a maawatan a karakter"), manipud iti Hapón 文字 (moji) "karakter" + 化け (bake) "panagsukat" (Ilokano: panagsukat ti karakter), ket ti panag-rumsua ti saan a husto a karakter, agparang dagiti saan a mabasa a karakter no ti *software* ket saan na a maiparang ti husto a teksto segun ti kumadua a pang-kodigo a karakter.

## Kas pagarigan

| Agparang a naipa-kodigo | Panakaikabil iti pagbasabasa (browser) | Nagbanagan |
| --- | --- | --- |
| Kas pagarigan iti Arabiko: | الإعلان العالمى لحقوق الإنسان |
| UTF-8 | ISO 8859-1 | ï»¿Ø§Ù„Ø¥Ø¹Ù„Ø§Ù† Ø§Ù„Ø¹Ø§Ù„Ù…Ù‰ Ù„Ø­Ù‚ÙˆÙ‚ Ø§Ù„Ø¥Ù†Ø³Ø§Ù† |
| KOI8-R | О╩©ь╖ы└ь╔ь╧ы└ь╖ы├ ь╖ы└ь╧ь╖ы└ы┘ы┴ ы└ь╜ы┌ы┬ы┌ ь╖ы└ь╔ы├ьЁь╖ы├ |
| ISO 8859-5 | яЛПиЇй�иЅиЙй�иЇй� иЇй�иЙиЇй�й�й� й�и­й�й�й� иЇй�иЅй�иГиЇй� |
| CP 866 | я╗┐╪з┘Д╪е╪╣┘Д╪з┘Ж ╪з┘Д╪╣╪з┘Д┘Е┘Й ┘Д╪н┘В┘И┘В ╪з┘Д╪е┘Ж╪│╪з┘Ж |
| ISO 8859-6 | ُ؛؟ظ�ع�ظ�ظ�ع�ظ�ع� ظ�ع�ظ�ظ�ع�ع�ع� ع�ظ­ع�ع�ع� ظ�ع�ظ�ع�ظ�ظ�ع�
 |
| ISO 8859-2 | ďťżŘ§Ů�ŘĽŘšŮ�Ř§Ů� Ř§Ů�ŘšŘ§Ů�Ů�Ů� Ů�Ř­Ů�Ů�Ů� Ř§Ů�ŘĽŮ�ŘłŘ§Ů�

 |
# Panagpakamatay

| Panagpakamatay |
| --- |
| *Pannakaidasig ken dagiti akin-ruar a rekurso* |
| *Ti Panagpakamatay* babaen ni Édouard Manet 1877–1881 |
| ICD-10 | X60–X84 |
| ICD-9 | E950 |
| MedlinePlus | 001554 |
| eMedicine | artikulo/288598 |
| MeSH | *F01.145.126.980.875* |

Ti **panagpakamatay** (Latin *suicidium*, manipud ti *sui caedere*, "agpakamatay") ket isu ti tignay iti naigagara a gapuanan ti bukod nga ipapatay. Ti Panagpakamatay ket kanknayon a naitaltalek gapu iti awanan-namnama, a ti gapuanan ket ti kankanayon a naigupit iti sakit ti isip a kas ti ladingit, bipolar a sakit, eskisoprenia, bartek, wenno abuso ti druga.

## Dagiti nota

## Adu pay a mabasbasa

* Gambotto, Antonella (2004). *The Eclipse: A Memoir of Suicide*. Australia: Broken Ankle Books. ISBN 0-9751075-1-8.
* Goeschel, Christian (2009). *Suicide in Nazi Germany*. Oxford University Press. ISBN 0-19-953256-7.

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig iti Panagpakamatay iti Wikimedia Commons

* Panagpakamatay iti Curlie (iti Ingles)
# De jure

Ti De jure (iti Klasiko a Latin de iure) ket maysa a panangiyebkas a ti kaibuksilanna ket "maipanggep iti linteg", a maigiddiat iti *de facto*, a ti kaibuksilanna ket "maipanggep iti kinapudno". Dagiti termino ti *de jure* ken*de facto* ket inus-usar daitoy embes nga "iti linteg" ken "iti panagsanay", no adda ti mangipalpalawag kadagiti politikal wenno nainkalintegan a kasasaad.

Iti nainkalintegan a konteksto, ti *de jure* ket mabalin pay a maipatarus a kas "maipapan iti linteg". Ti panagsanay ket mabalin nga adda iti de facto, kas pagarigan, ti tattao ket umannugotda ti kontrato a kasla dda iti linteg a a mangitungpal iti dayta, ngem awan pay met ti kasta a linteg. Ti proseso nga ammo a kas ti "desuetude" ket mabalin a mangipalubos kadagiti de facto a panagsanay a mangsukat kadagiti duog a de jure a linlinteg. Iti met sabali, dagiti panagsanay ket mabalin met nga adda a de jure ken saan a maiyannugot wenno tungpalen babaen ti tattao.

## Kas pagarigan

Daytoy ket pudno a mabalin nga adda dagiti aggigiddan a nainkalintegan ti de jure a saan a dagiti de facto. Idi baetan ti 1805 ken 1914, ti alagaden a dinastia ti Ehipto ket nagturay a kas dagiti de jure a birey iti Otomano nga Imperio, ngem nagtignay a kas dagiti de facto a nawaya a nagturay a nangtaripato ti polite fiction iti Otomano a suserania. Nupay kasta, manipud idi agarup a 1882, dagiti nagturayturay ket addaanda laeng ti de jure a turay iti Ehipto, a kas idi met laeng idi nagbalinen a tirtiris nga estado ti Britaniko. Isunga, ti Ehipto idi ket babaen ti Otomano linteg de jure ket probinsia ti Otomano nga Imperio, ngem de facto id ia paset ti Britaniko nga IMperio.

Iti linte nga Amerikano, a naisangayan kalpasan ti Brown v. Opisina ti Edukasion (1954), ti baetan a paggidiatan ti segregasion a de facto (ti adda a segregasion gapu kadagiti boluntario gunglo ken kaarubaan) ken ti segregasion a de jure (ti adda a segregasion gapu kadagiti loka a linteg a nagbilin ti segregasion), ket nagbalin a nangruna a naggiddiatan para iti inbilin ti korte a remedio dagiti panggep.

Idiay Kanada, a naisangsangayan ken idi ad-adu a konsentrasio iti British Columbia, ti saan a pannakalinteg ti cannabis ket naikeddeng a kas "De jure", kadagiti kaaduan a pannaka-usar, ken kapadpada ti Amerikano a prohibision ti arak ken dagiti *speakeasy* iti tawtawen ti 1930, ket maysa kas pagarigan ti ˈDe factoˈ ti Saan a Sibil a Panagtungpal .

## Kitaen pay

* *De facto*

## Dagiti nagibasaran