Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Baybay Karibe

| Baybay Karibe |
| --- |
| Mapa ti Baybay Karibe |
| Nagsasabtan | ﻿ / ﻿ |
| Kita | Baybay |
|  |
| Kalawa ti rabaw | 2,754,000 km2 (1,063,000 sq mi) |
| Kaadaleman | 7,686 m (25,217 ft) |

Ti **Baybay Karibe** ket maysa a baybay ti Taaw Atlantiko a mabirukan kadagidiay tropiko ti Lumaud a hemisperio. Daytoy ket nabeddengan babaen ti Mehiko ken Tengnga nga Amerika iti laud ken abagatan a laud , iti amianan babaen ti Nalatlatak nga Antillas, iti daya babaen ti Basbassit nga Antillas, ken iti abagatan babaen ti Abagatan nga Amerika.

Ti intero a lugar ti Baybay Karibe, dagiti nadumaduma nga isla ti Akinlaud nga India, ken dagiti kaarrubana nga aplaya, ket ammo dagitoy a kas ti **Karibe**. Ti Baybay Karibe ket maysa kadagiti kadakkelan a baybay ken adda ti kalawa ti agarup a 2,754,000 km² (1,063,000 kd. mi.). Ti kaadaleman a punto ti baybay ket ti Cayman a Kalasugan, a nagbaetan ti Is-isla ti Cayman ken Hamaika, iti 7,686 m (25,220 pié) a baba ti lessaad ti baybay. Ti Karibe nga pantar ket adda dagiti adu a golpo ken dagiti luek: ti Golpo ti Gonâve, Golpo ti Venezuela, Golpo ti Darién, Golfo de los Mosquitos, Golpo ti Paria ken Golpo ti Honduras.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa

* Snyderman, Marty (1996) Pagsurota ti Maipapan ti Baybay a Biag: Karibe-Bahamas-Florida; panid 13-14, 19. Aqua Quest Publications, Inc. ISBN 1-881652-06-8
* Glover K., Linda (2004) Pangkarit ti Patingga tiTaaw: Ti Adienda para iti Tignay; page 9. Island Press. ISBN 1-55963-755-2
* Peters, Philip Dickenson (2003) Karibe WOW 2.0; panid 100. Islandguru Media. ISBN 1-929970-04-8
* Nairiego dagiti Raw-ang idiay karibe: Metolohia ti Ekonomiko a Panagipategan , World Resources Institute 2007.

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig iti Baybay Karibe iti Wikimedia Commons

* Sentro para iti Naipasayaat a Panagadal ti Puerto Rico ken ti Karibe Naiyarkibo 2017-09-07 iti Wayback Machine
# 1821

Ti tawen idi **1821** ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Lunes iti kalendario a Gregoriano ken ti kadawyan a tawen a nangrugi iti Sabado iti nabunbuntog iti 12 nga aldaw a Kalendario a Huliano.

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig iti 1821 iti Wikimedia Commons
# 1831

Ti tawen idi **1831** ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Sabado iti kalendario a Gregoriano ken ti kadawyan a tawen a nangrugi iti Huebes iti nabunbuntog iti 12 nga aldaw a Kalendario a Huliano.

## Pimmusay

* Mayo 12 – Louis-Marie Aubert du Petit-Thouars, Pranses a botaniko (naipasngay 1758)

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig iti 1831 iti Wikimedia Commons
# 1903

Ti **1903** ket maysa a bisiesto a tawen a nangrugi iti aldaw ti Huebes iti kalendario a Gregoriano.

## Paspasamak

## Naipasngay

### Mayo

Bing Crosby
* Mayo 3 – Bing Crosby, Amerikano a kumakanta ken aktor (pimmusay 1977)
* Mayo 8 – Fernandel, Pranses nga aktor (pimmusay 1971)

### Hunio

* Hunio 25 – George Orwell, Ingles a mannurat (pimmusay 1950)

### Septiembre

* Septiembre 13
	+ Amado V. Hernandez, Filipino a mannurat (pimmusay 1970)
	+ Claudette Colbert, Pranses-Amerikana nga aktres (pimmusay 1996)

## Pimmusay

### Pebrero

José Palma
* Pebrero 12 – José Palma, Filipino a mannaniw ken soldado (naipasngay 1876)

### Mayo

Apolinario Mabini
* Mayo 13 – Apolinário Mabini, Filipino a daulo ti rebolusion (naipasngay 1864)

### Hunio

* Hulio 20 – Papa Leon XIII, Italiano a Papa ti Ronamo Katoliko (naipasngay 1810)

### Nobiembre

* Nobiembre 1 – Theodor Mommsen, Aleman a mnnurat (naipasngay 1817)
# 1914

Ti **1914** ket maysa a kadawyan a tawen a nangrugi iti aldaw ti Huebes iti kalendario a Gregoriano.

## Paspasamak

## Naipasngay

* Marso 31 – Octavio Paz, Mehikano a diplomata ken mannurat (pimmusay 1998)

Apo Alec Guinness
* Abril 2 – Alec Guinness, Ingles nga aktor (pimmusay 2000)
* Mayo 18 – Boris Christoff, Bulgaroa kumakanta ti opera (pimmusay 1993)

Louis de Funès
* Hulio 31 – Louis de Funès, Pranses nga aktor (pimmusay 1983)

## Pimmusay

Mariano Trías
* Pebrero 22 – Mariano Trías, immuna a de facto a Bise Presidente ti Filipinas iti rebolusionario a gobierno (naipasngay 1868)
* Marso 20 – Léon Humblot, Pranses a naturalista (naipasngay 1852)
* Marso 25 – Frédéric Mistral, Pranses a mannurat (naipasngay 1830)
* Abril 2 – Paul von Heyse, Aleman a mannurat (naipasngay 1830)
* Hunio 14 – Adlai Stevenson I, maika-23 a Bise Presidente ti Estados Unidos (naipasngay 1835)
* Agosto 20 – Papa Pio X, Papa ti Simbaan ti Romano Katoliko (naipasngay 1835)
# 1979

Ti **1979** ket maysa a kadawyan a tawen a nangrugi iti aldaw ti Lunes iti kalendario a Gregoriano (dominikal a letra G).

## Paspasamak

* Pebrero 7 – Ti Pluto ket immuna a simmrek iti uneg ti pagtayyekan ti Neptune manipud idi ammo daytoyen ti siensia.
* Pebrero 18 – Ti Disierto Sahara ket nakasanay iti niebe para kadagiti 30 a minuto.
* Pebrero 22 – Nakagun-od ti wayawaya ti Santa Lucia manipud iti Nagkaykaysa a Pagarian.
* Oktubre 27 – Nakagun-od ti wayawaya ti San Vicente ken dagiti Grenadito manipud iti Nagkaykaysa a Pagarian.
* Disiembre 9 – Napasingkedan ti pannakaawan ti birus ti burtong, ken nakaaramidan ti burtong iti immuna kadagiti dua laeng ng awanen a sakit ti tao.
* Disiembre 12 – Ti nakaro a gingined ken tsunami ket nakapatay iti 259 a tattao idiay Colombia.

## Naipasngay

### Marso

Adam Levine
* Marso 18 – Adam Levine, Amerikano a kumakanta

### Hunio

Chris Pratt
* Hunio 21 – Chris Pratt, Amerikano nga aktor

## Pimmusay

### Enero

Nelson Rockefeller
Mary Pickford
* Enero 26 – Nelson Rockefeller, Gobernador ti New York, Bise Presidente iti Estados Unidos (naipasngay 1908)
* Mayo 29 – Mary Pickford, Kanadiana-Amerikana nga aktres (naipasngay 1892)

### Hunio

John Wayne
* Hunio 11 – John Wayne, Amerikano nga aktor (naipasngay 1909)

## Adu pay a mabasbasa

* Caryl, Christian, *Strange Rebels: 1979 and the Birth of the 21st Century* (2013), 1979 as worldwide turning point; excerpt and text search
* Facts on File. *Facts on File Yearbook: 1979* (1980) weekly factual report on events worldwide.
* Hodson, H.V. *Annual Register of World Events 1979* (1980), in-depth coverage of major countries
* Paxton, John, ed. *Statesman's Yearbook 1978–1979* (1980), statistical details on all countries

## Dagiti silpo ti ruar

 Dagiti midia a mainaig iti 1979 iti Wikimedia Commons
# Sarming (materiales)

Kaduogan a pinyutan ti ngiwat a sarming ti tawa idiay Suesia (Kosta Glasbruk, 1742).
Ti **sarming** ket maysa nga amorpo (di-kristallina) a solido a materiales a mangipakpakit ti transision ti sarming, ken daytoy ket mabaliktad a transision kadagiti amorpo a materiales (wenno kadagiti amorpo a rehion iti kaunegan ti semikristalina a materiales) manipud ti natangken ken narasi a kasasaad iti maysa a nalunag wenno weeno kasla goma a kasasaad. Dagiti sarming ket kadawyan dagitoy a narasi ken mabalin nga optiko a masarang. Ti kaaduan a naamammuan a kita ti sarming , nga inus-usaren kadagiti napalbas a siglo kadagiti tawa ken dagiti paginuman a baso (Na2O), ket sarming ti sodio ken apug, a buklen daytoy ti agarup 75% ti silika (SiO2) ken sodio oksido (Na2O) manipid ti dapo ti sodiom , ti apug (CaO), ken dagiti babassit a mainaynayon. Masansan ati panagibaga ti *sarming* ket naus-usar iti restrikto a kapanunotan a mangitudo ti naisangayan a panag-usar.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig iti Sarming (materiales) iti Wikimedia Commons
# Potograpia

Ti **potograpia** (manipud ti Griego ti *photos-* para iti "lawag" ken ti *-graphos* para iti "panangiladawan") ket isu ti arte, siensia, ken panagsanay ti panagpartuat kadagiti napaut a ladawan babaen ti panangirehistro ti lawag wenno dadduma pay nga elektromagnetiko a radiasion, itikimiko babaen dagiti pamay-an ti sensitibo ti lawag a materiales a kas ti potograpiko a pelikula, wenno elektroniko babaen dagiti pamay-an ti maysa a sensor ti ladawan. Kadawyan a dagiti lente ket inus-usar tapno pakipatengngaan ti lawag nga agballatek wennomaiparuar manipud kadagiti nbanag iti maysa a pudno a ladawan iti sensitibo ti lawag a rabaw iti uneg ti kamera iti las-ud ti napanawenan a pakailatakan. Ti resulta iti maysa nga elektroniko a sensor ti ladawan ket maysa a elektriko a karga ititunggal maysa a pixel, nga isu daytoy ti elektroniko a maproseso ken maipenpen iti maysa a papeles a porma ti ladawan para iti panagidaya wenno panagproseso.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Dagiti midia a mainaig iti Potograpia iti Wikimedia Commons
* Potograpia iti Curlie (iti Ingles)
* Pakasaritaan ti Lubong iti Potograpia Naiyarkibo 2010-10-31 iti Wayback Machine manipud Ti Pakasaritaan ti Arte.
# Pusa

| Napaamo a pusa |
| --- |
|  |
| Nadumaduma a a kita ti napaamo a pusa |
| Kasasaad ti panagay-aywan |
| Napaamo  |
| Taksonomia  |
| Pagarian: | Animalia |
| Pilo: | Chordata |
| Klase: | Mammalia |
| Urnos: | Carnivora |
| Sub-urnos: | Feliformia |
| Pamilia: | Felidae |
| Subpamilia: | Felinae |
| Henero: | *Felis* |
| Sebbangan: | F. catus |
| Dua a nagan |
| Felis catus (Linnaeus, 1758) |
| Kapada a nagan |
| * *F. catus domesticus* Erxleben, 1777
* *F. angorensis* Gmelin, 1788
* *F. vulgaris* Fischer, 1829
 |

Ti **pusa** wenno **napaamo a pusa** (*Felis catus*) ket ti bassit a karniboro a mamalia. Daytoy laeng ti napaamo a sebbangan iti pamilia ti Felidae. Ti pusa ket mabalin a ti **pusa iti balay**, kas maysa a taraken, wenno maysa nga **atap a pusa**, nawaya ken mangliklik iti pannakaiyasideg iti tao.
Ti maysa a pusa iti balay ket ipatpategan dagiti tao kas kadua para iti abilidadna nga aganup kadagiti rodensia. Agarup a 60 a pulpuli ti pusa yi mabigbigan babaen dagiti nadumaduma rehistro ti pusa.

Dagiti pusa ket maipada iti anatomia kadagiti sabali a sebbangan ti felid, ng aaddaan iti maysa a napigsa a nalap-it a bagi, naalibtak ti reaksionna, natadem a ngipen ken lumnek a kuko a naampon iti panagpatay iti anupenna. Isuda ket agkakaan a kaaduan nga aktibo iti parbangon ken sumipnget. Makangeg dagiti pusa kadagiti di umay mangeg nga uni wenno napigsa unay iti prekuensia para iti lapayag ti tattao, kas dagiti uni babaen dagiti marabutit ken dagiti bassit nga ayup. No maiyasping iti tattao, nasaysayaatda a makakita iti nasipnget (makakitada iti gangani a dagup a kasipngetan) ken addaanda iti napigsa a panagangot, ngem madmadi a panagkita iti maris. Uray no solitario nga agan-anup, dagiti pusa ket sosial a sebbangan. Ti pannakisinnarita ti pusa ket mairaman iti panagusar iti bokalisasion ket mairaman ti panagmiaw, panagkuting, agsingngit, agngernger ken agganukgok ken iti pay naisangayan iti pusa a pagsasao iti bagi.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Dagiti datos a mainaig iti Felis sylvestris catus iti Wikispecies
* Dagiti midia a mainaig iti Pusa iti Wikimedia Commons
# Hulio 17

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| << | Hulio | >> |
| Do | Lu | Ma | Mi | Hu | Bi | Sa |
|  |  |  | 01 | 02 | 03 | 04 |
| 05 | 06 | 07 | 08 | 09 | 10 | 11 |
| 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 |
| 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 |
| 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |   |
| **2026** |

Ti **Hulio 17** ti maika-198 nga aldaw ti tawen (maika-199 kadagiti bisiesto a tawen) iti kalendario a Gregoriano. Adda pay 167 nga al-aldaw ti nabati aginggana intono maungpot ti tawen.

## Paspasamak

## Naipasngay

* 1899 – James Cagney, Amerikano nga aktor (pimmusay 1986)

## Pimmusay

* 1883 – Tự Đức, emperador iti Bietnam (naipasngay 1829)

## Dagiti akinruar a silpo

* BBC: On This Day
* Today in History: July 17 Naiyarkibo 2005-10-28 iti Wayback Machine
# Qin Shi Huang

Ni Qin Shi Huang

|  |
| --- |
| Qin Shi Huang |
| Insik | 秦始皇 |
|

| Dagiti transkripsion |
| --- |
| Pagalagadan a Mandarin |
| Hanyu Pinyin | Qín Shǐhuáng |
| Wade–Giles | Ch'in Shih-huang |
| IPA | [tɕʰǐn ʂɨ̀xwɑ̌ŋ] |
| Yue: Kantones |
| Jyutping | Ceon4 Ci2wong4 |
| Tengnga nga Insik |
| Tengnga nga Insik | Dzin Si Hwang |

 |
| Zhào Zhèng |
| Insik | 趙正 |
|

| Dagiti transkripsion |
| --- |
| Pagalagadan a Mandarin |
| Hanyu Pinyin | Zhào Zhèng |
| Yue: Kantones |
| Jyutping | Jing4 Zing3 |

 |

Ni **Qin Shi Huang** (Wade-Giles: **Chin Shih Huang**; Insik: 秦始皇; 259 BC – 210 BC; personal name: **Zhao Zheng** (Wade-Giles: **Chao Cheng**; Insik: 趙政); nagan iti klasiko nga Insik: (趙正) ket isu idi ti ari ti Insik nga Estado ti Qin manipud idi 246 BC aginggana idi 221 BC, idi las-ud ti Paset ti panawen dagiti Naggugubat nga Estado. Isu ti nagbalin nga immuna nag emperador ti nagkaykaysa a Tsina idi 221 BC. Isu ket nagturay aginggan idi pimmusay idi 210 BC iti tawen a 49.

Isu ket tinawtawgann ti bagina a kas ti Umuna nga Emperador (Insik: 始皇帝, *Shǐ Huángdì*) kalpasan ti panagkaykaysa ti Tsina, Ni Qín Shǐ Huáng ket maysa anangruna a pigura iti Insik a pakasaritaan, a nagiyeg ti gangani a dua a milenio nga imperial a panagturay. Kalpasan ti panagkaykaysa ti Tsina, ken ti nagruna nga agbalbalakad kaniana a ni Li Si ket nangiruar kadaiti kangrunaan a reporma ti ekonomiko ken politikal a sistema. Isu ket nangipatakder kadagit idaddakkel a gandat, a mairaman ti panangipatakder ken panagkaykaysa kadagiti nadumaduma a a paset ti Nalatak a Diding ti Tsina, ti nadayeg tattan a kadakkel ti siudad a mausoleum a ginuargardian babaen dagiti kasla tao a kadkkel a Terakota aBuyot, ken ti dakkel a kalsada a sistema, a nakatayan dagiti adu a tao.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig ken ni Qin Shi Huang iti Wikimedia Commons

 Dagiti inadaw a sasao a mainaig ken ni Qin Shi Huang iti Wikiquote (iti Ingles)

* Pakasaritaan ti Tsina Naiyarkibo 2017-04-22 iti Wayback Machine
* "Ania ti adda idiay panteon ni Qin Shi Huang?" Naiyarkibo 2012-06-30 iti Wayback Machine