# Malawi

| Republika ti Malawi*Dziko la Malaŵi* |
| --- |
|
Wagayway

Eskudo

 |
| **Napili a pagsasao:**"Unity and Freedom" |
| **Nailian a kanta:Mulungu dalitsa Malaŵi*  (Chichewa) *O Bendisionam Apo ti Dagami a Malawi*   |
| Lokasion ti  Malawi  (nangisit nga asul)– idiay Aprika  (napusasaw nga asul ken nangisit a kolor-dapo) – idiay ti Kappon ti Aprika  (napusasaw nga asul) |
| Kapitolioken kadakkelan a siudad | Lilongwe ﻿ / ﻿ |
| Opisial a sasao | Ingles |
| Mabigbig a nilian a sasao | Chichewa |
| Grupgrupo ti etniko (2008) | * 32.6% Chewa
* 17.6% Lomwe
* 13.5% Yao
* 11.5% Ngoni
* 8.8% Tumbuka
* 5.8% Nyanja
* 3.6% Sena
* 2.1% Tonga
* 1.0% Ngonde
* 3.5% others
 |
| Nagan dagiti umili | Taga-Malawi |
| Gobierno | Unitario a presidensial a republika |
|  |
| • Presidente  | Peter Mutharika |
| • Bise-Presidente  | Jane Ansah |
|  |
| Lehislatura | Nailian nga Asemblia |
| Wayawaya |
|  |
| • fmanipud iti Nagkaykaysa a Pagarian  | 6 Hulio 1964 |
| • republika  | 6 Hulio 1966 |
| • Agdama aBatay-linteg  | 18 Mayo 1994 |
|  |
| Kalawa |
| • Dagup | 118,484 km2 (45,747 sq mi) (Maika-99) |
| • Danum (%) | 20.6% |
| Populasion |
| • Karkulo idi 2025 | 22,224,282 (Maika-64) |
| • Senso idi 2018 | 17,563,749 |
| • Densidad | 187.6/km2 (485.9/sq mi) (Maika-86) |
| GDP (PPP) | Karkulo idi 2023 |
| • Dagup | $37.919-bilion |
| • Tunggal maysa a tao | $1,668 |
| GDP (nominal) | Karkulo idi 2023 |
| • Dagup | $13.176 billion |
| • Tunggal maysa a tao | $579 |
| Gini (2016) | 44.7 kalalainganna |
| HDI (2023) |  0.517 ababa · Maika-172 |
| Kuarta | Kwacha (D) (MWK) |
| Sona ti oras | UTC+2 (CAT) |
| • Kalgaw (DST) | UTC+2 (saan a mapalpaliiw) |
| Pagmanehuan | kanigid |
| Kodigo ti panagtawag | +265 |
| Kodigo ti ISO 3166 | MW |
| TLD ti internet | .mw |
| • Dagiti karkulo ti populasion para iti daytoy a pagilian ket nalawag a mangiraman dagiti epekto iti adu nga ipupusay gapu ti AIDS; daytoy ket mabalin a pagresultaan iti ab-ababa a panagbiag, nagatngato a gatad ti ipupusay dagiti maladaga, dagiti ab-ababa a gatad ti populasion iya-adu ti populasion, ken dagiti panagbalbaliw iti pannakaiwarwaras ti populasion babaen ti tawe ken sekso a no saan ket mabalin nga isu ti manamnama.
• Ti pakaammo ket naala manipud iti CIA Factbook malaksid no adda sabali a naipakaammo. |

Ti **Malawi** (Chichewa [malaβi]), opisial a ti **Republika ti Malawi**, ket ti napalikmutan ti daga a pagilian idiay abagatan a daya nga Aprika a dati nga ammo a kas ti Nyasalandia. Daytoy ket bineddengan babaen ti Zambia iti amianan a laud, ti Tanzania iti amianan a daya, ti Mozambique iti daya, abagatan ken laud. Ti pagilian ket naisina manipud iti Tanzania ken Mozambique babaen ti Danaw Malawi. Ti Malawi ket sumurok a 118,484 km2 (45,747 sq mi) ken addaan daytoy iti nakarkulo a populasion ti 22,224,282 (karkulo ti Hulio 2025). Ti kapitoliona ket ti Lilongwe ken isu pay daytoy ti kadakkelan a siudad ti Malawi; ti maikadua a kadakkelan ket ti Blantyre ken ti maikatlo ket ti Mzuzu. Nagtaud ti nagan a Malawi manipud iti Maravi, ti duog a nagan ti tattao a Nyanja a nagtagtagitao iti lugar. Ti pagilian ket nabirngasan pay iti "**The Warm Heart of Africa**".

Ti Malawi ket maysa kadagiti kabassitan a pagilian iti Aprika. Ti Danaw Malawi ket mangsakop iti agarup a pagkatlo iti kalawa ti Malawi.

Ti lugar idiay Aprika nga ammo itan a kas Malawi ket tinagtagitao idi babaen dagiti immak-akar a grupo ti Bantu idi agarup a maika-10 a siglo. Kadagiti napalabas a siglo idi 1891 ti lugar ket kinolonia babaen ti Britaniko. Iti 1953 a Malawi, idi ammo a kas Nyasalandia, ti protektorado ti Nagkaykaysa a Pagarian, ket nagbalin a protektorado iti kaunegan ti nawaya-bassit a Pederasion ti Rhodesia ken Nyasalandia. Nawaswas ti Pederasion idi 1963. Idi 1964 nagpatingga ti protektorado ti Nyasaland ken ti Nyasaland ket nagbalin a nawaya a pagilian babaen ni Reina Isabel ken addaan iti baro a nagan iti Malawi. Kalpasan ti dua a tawen ti Malawi ket nagbalin a republika. Kalpasan ti pannakaala iti wayawaya daytoy ket nagbalin a maysa-partido nga estado babaen ti presidensia ni Hastings Banda, ken nagtultuloy a presidente aginggana idi 1994, idi naabak isuna iti panagbubutos. Ni Peter Mutharika ti agdama a presidente. Ti Malawi ket addaan iti demokratiko, adu-partido a gobierno. Ti Malawi ket addaan iti bassit a puersa ti militar nga adaan iti buyot, marina ken aero puersa. Ti gangganaet nga annuroten ti Malawi ket managkayat iti Akinlaud ken mangiraman kadagiti positibo a diplomatiko a pannakibiang kadagiti kaaduan a pagilian ken ti pannakibinglay kadagiti nadumaduma a gunglo ti sangalubongan.

Ti Malawi ket maysa kadagiti saan unay a naparang-ay a pagilian. Kaaduan iti ekonomiana ket naibatay iti agrikultura, ken kaaduan iti populasionna ket adda iti away. Ti gobierno ti Malawi ket kaaduan nga agdepdepende kadagiti tulong manipud kadagit isabali a pagilian tapno tapno maabotna dagiti masapulna iti panagdur-as, ngem daytoy met a kasapulan ket bimaasiten (ken ti nadaton a tulong) manipud idi 2000. Makasango ti gobierno ti Malawian kadagiti karit iti panagpartuat ken panagpadakkel iti ekonomia, panagpasayaat iti edukasion, panagaywan ti salun-at, panagsalaknib iti enbironmento, ken iti panagbalin a nawaya iti pinasia. Ti Malawi ket addaan kadagiti nadumaduma a naparang-ay a programa manipud idi 2005 a mangipatengnga iti isip kadagitoy a parikut, ken ti masakbbayn ti pagilian ket sumaysayaat, gapu kadagiti panagpasayaat ti panagpadakkel ti ekonomia, edukasion ken panagaywan ti salun-at a nakita idi 2007 ken 2008.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran

* Cutter, Charles H. (2006). *Africa 2006* (41st nga ed.). Harpers Ferry, West Virginia: Stryker-Post Publications. ISBN 1-887985-72-7.
* Davidson, Basil (1991). *Africa in History: Themes and Outlines* (Revised and Expanded nga ed.). New York: Collier Books, MacMillan Publishing Company. ISBN 0-02-042791-3.
* Dickovick, J. Tyler (2008). *Africa 2008* (43rd nga ed.). Harpers Ferry, West Virginia: Stryker-Post Publications. ISBN 978-1-887985-90-1.
* Gall, Timothy L. (1998). *Worldmark Encyclopedia of Cultures and Daily Life*. Vol. 1. Cleveland, Ohio: Eastword Publications Development Inc. ISBN 0-7876-0553-0.
* Meredith, Martin (2005). *The Fate of Africa – From the Hopes of Freedom to the Heart of Despair: A History of 50 Years of Independence*. New York: Public Affairs. ISBN 1-58648-246-7.
* Murphy, Philip (2005). *Central Africa: Closer Association 1945–1958*. London, UK: The Stationery Office. ISBN 0-11-290586-2.
* Reader, John (1999). *Africa: A Biography of the Continent* (First Vintage Books nga ed.). New York: Vintage Books. ISBN 0-679-73869-X.
* Turner, Barry (2008). *The Statesman's Yearbook 2009: The Politics, Cultures and Economies of the World*. Macmillan Publishers. ISBN 978-1-4039-9278-9.

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig iti Malawi iti Wikimedia Commons

 Pakaammo ti panagbiahe idiay Malawi manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)

* Goboerno ti Republika ti Malawi Naiyarkibo 2020-04-16 iti Wayback Machine Opisial a website
* Malawi a naikabil iti *The World Factbook* (iti Ingles)
* Malawi manipud iti *UCB Libraries GovPubs*
* Malawi iti Curlie (iti Ingles)
* Bariweswes ti Malawi manipud iti BBC News
* Wikimedia Atlas iti Malawi