# Herusalem

| Herusalem |
| --- |
| Siudad |
| **Patneng a nagan**יְרוּשָׁלַיִם (Yerushalayim) القُدس (al-Quds) |
| **Manipud ti kanigid a ngato**: Panorama ti Herusalem a makita manipud idiay Givat ha'Arba, Mamilla, ti Daan a Siudad ken ti Simborio iti Bato, maysa a souq idiay Daan a Siudad, ti Knesset, ti Akinlaud a Diding, ti Torre ni David ken dagiti diding ti Daan a Siudad |
| WagaywayEskudo |
| Parbo a nagan: *Ir ha-Kodesh* (Nasantuan a Siudad), *Bayt al-Maqdis* (Balay dagiti Nasantuan) |
|  |
| Nagsasabtan: ﻿ / ﻿ |
| Rehion | Israel |
| Gobierno |
|  • Mayor (Israel) | Nir Barkat |
|  • Mayor (Palestina) | Zaki al-Ghul |
| Kalawa |
|  • Siudad | 125,156 dunams (125.156 km2 wenno 48.323 sq mi) |
|  • Metro | 652,000 dunams (652 km2 wenno 252 sq mi) |
| Kangato | 754 m (2,474 ft) |
| Populasion (2012) |
|  • Siudad | 933,200 |
|  • Densidad | 6,183/km2 (16,010/sq mi) |
|  • Metro | 1,700,100 |
| Nagan dagiti umili | Herosolimitano, Taga-Herusalem |
| Sona ti oras | UTC+2 (IST) |
|  • Kalgaw (DST) | UTC+3 (IDT) |
| Kodigo ti lugar | ballasiw taaw a panagdial +972-2; lokal a panagdial 02 |
| Website | jerusalem.muni.il |
| [urnosen iti Wikidata] |

Ti **Herusalem** (Hebreo: יְרוּשָׁלַיִם‎‎ **Yerushaláyim**  ; Arabiko: القُدس‎ **al-Quds**   ken/wenno أورشليم **Ûrshalîm**)
ket isu ti kapitolio ti Israel, ngem daytoy ket saan a sangalubongan a mabigbigan,
ken maysa kadagiti kadaanan a siudad iti lubong.
Mabirukan daytoy idiay Banbantay Hudea, a nagbaetan ti Baybay Mediteraneo ken ti akin-amianan nga igid iti Baybay Natay.
No mairaman ti populasion ti lugar iti Daya a Herusalem, daytoy ket ti kadakkelan a siudad ti Israel iti populasion ken kalawa,
nga add ti populasion iti 763,800 nga agtaeng iti kalawa ti lugar iti 125.1 km2 (48.3 sq mi).
Ti Herusalem ket nasantuan pay a siudad kadagiti tallo a kangrunaan a Dagiti Abraham a relihion—Hudaismo, Kristianidad ken Islam.

Iti panawen ti atiddog a pakasaritaanna, ti Herusalem ket naminduan a nadadael, nalakuben iti namin 23, naraut iti namin 52, ken natiliw ken natiliw manen iti namin 44.
Ti kadaanan a paset ti siudad ket natagtagitaoidi maika-4 a milenio BCE.
Idi 1538, dagitit diding ket naipatakder iti likmut ti Herusalem babaen ni Suleiman ti Nadaeg . Tatta nga aldaw dagiti a didding ket mangipalpalawag ti Daan a Siudad, a daytoy ket tinawtawid a nabingbingay iti uppat a pagkapat manipud idi nasapa a maika-19 a siglo a kas dagiti pagkapat ti Armenio, Kristiano, Hudio, ken Muslim.
Ti Daan a Siudad ket nagbalin a Lubong a Tinawtawid a pagsaadan idi 1981, ken adda iti Listaan iti Lubong a Tinawtawid a Napeggad. Ti moderno a Herusalem ket dimmakkelen iti labes nga adayo kadagiti pagbeddenganna.

Iti Hudaismo, ti Herusalem ket isun ti kasantuan a siudad manipud idi, segun ti Hebreo a Biblia, ni Ari David iti Israel ket immuna a nagipatakder iti daytoy a kas ti kapitolio iti nagkaykaysa a Pagarian ti Israel idi c.1000 BCE, ken ti anakna a lalaki, ni Ari Solomon, kinomisionna ti panangipatakder iti Umuna a Templo iti daytoy a siudad.
Iti Kristianidad, ti Herusalem ket isun ti nasantuan a siudad manipud idi, segun ti Baro a Testamento, nailansa iti krus ni Hesus idiay, seguro idi c.33 CE, ken 300 a tawtawen kalpasan ni Santo Helena ket nainagananna ti peregrinasion a luglugar ti biag ni Hesus.
Iti Sunni nga Islam, ti Herusalem ket isu ti maikatlo a kasantuan a siudad.
Nagbalin daytoy ti immuna a Qibla, ti naipakatengngaan ti isip a puntos para iti Muslim a kararag ti (Salah) in 610 CE,
ken, segun ti tinawtawid nga Islamiko, ni Mahoma ket inaramidna ti immuna a Rabii a Panagbanniaga idiay kalpasan ti sangapulo a tawen.
A kas ti nagbanagan daytoy, nupay adda laeng tio kalawa iti 0.9 kuadrado kilometro (0.35 sq mi),
ti Daan a Siudad ket pagtaengan kadagiti adu a lugar iti relihioso a pannakaipangpangruna, a mairaman ti Bantay Templo, ti Akinlaud a Diding, ti Simbaan ti Nasantuan a Sepulkro, ti Simborio iti Bato ken Meskita al-Aqsa.

Ita nga aldaw ti kasasaad ti Herusalem ket maibatbati a maysa kadgiti bugas a parikut iti Israeli–Palestina a suppiat. Idi las-ud ti Arabo-Israeli a Gubat ti 1945, ti Laud a Herusalem ket maysa idi kadagiti lugar a natiliw ken insilpo babaen ti Israel bayat a ti Daya a Herusalem, a mairaman ti Duog a Siudad, ket natiliw ken kalpasanna ket insilpo babaen ti Hordania. Ti Israel ket natiliwna ti Daya a Herusalem manipud iti Hordania idi las-ud ti Innem nga Aldaw a Gubat ti 1967 ken nagtungpalan a nangisilpo daytoy. Iti agdama, ti Batayan a Linteg ti Israel ket ket mangibagbaga ti Herusalem a kas ti "saan a nabingbingay a kapitolio" iti pagilian. Ti sangalubongan a komunidad ket limmikud ti kinaudi a panangisilpo a kas saan a nainkalintegan ken nangtrato ti Daya a Herusalem a kas teritorio ti Palestinia a sinakop babaen ti Israel. Ti sangalubongan a komunidad ket saanna abigbigen ti Herusalem a kas kapitolio ti Israel, ken ti siudad ket saan a mangsangsangaili kadagiti gangganaet nga embahada.

Segun ti Sentral nga Opisina ti Estadistika ti Palentina, 208,000 kadagiti Palestinio ket agtateng idiay Daya a Herusalem, nga isu daytoy ket binirbirukan babaen ti Turay ti Palestina a kas ti kapitolio iti masakbayan a estado ti Palestina.

Amin a sanga ti gobierno ti Israel ket mabirukan idiay Herusalem, a mairaman ti Knesset (parlamento ti Israel), dagiti pagtaengan ti Kangrunaan a Ministro ken ti Presidente, ken ti Kangatuan a Korte. Ti Herusalem ket isu ti pangibalayan ti Hebreo nga Unibersidad ken ti Museo ti Israel nga addaan iti Altar iti Libro. Ti Bibliko a Pagtarakenan ti ayup ti Herusalem ket natalinaay a nairangranggo a kas ti kasayaatan a papanan dagiti turista idiay Israel para kadagiti Israeli.

## Etomolohia

Ti siudad a tinawtawagan idi ti *Rušalim* dagiti teksto ti eksekrasion iti Tengnga a Pagarian ti Ehipto (c. maika-19 a siglo BCE) ket adu, ngem saan nga unibersal a nailaslasin a kas ti Herusalem.
Ti Herusalem ket tinawtawaga iti *Urušalim* iti sursurat ti Amarna iti Abdi-Heba (1330s BCE).

Ti nagan a “Herusalem” ket nadumaduma a nanaganan tapno kaibuksilanna ti "pundasion (Sumerian *yeru*, ‘pagtaengan’/Semitiko *yry,* ‘tapno bangonen, tapno mangikabil ti pundasion’) iti dios a ni Shalem", ti dios a ni Shalem ket isuna idi ti kasisigud a mangay-aywan a dios iti siudad ti Bronse a Panawen.

Ti porma a *Yerushalem* wenno *Yerushalayim* (Herusalem) ket immuna a nagparang iti Biblia, iti libro ni Joshua. Segun ti Midrash, ti nagan ket ti panagtiptipon ti *Yhwh Yir'eh* ("Kitaento ti Dios", ti nagan nga inted babaen ni Abraham ti lugar nga ayan ti nagrugianna nga insakripisio ti annakna a lalaki) ken ti ili a "Shalem".

Ti Shalim wenno Shalem ket isu idi ti nagan ti dios ti sumipnget iti relihion ti Kananea , daytoy a nagan ket naibatay iti isu met laeng a ramut ti S-L-M manipud iti nakaalanna a Hebreo a balikas para iti "kappia" (Salam wenno Shalom iti moderno nga Arabiko ken Hebreo).
Isunga ti nagan ket bukod a mangited kadagiti nagan a "Ti Siudad ti Kappia", "Pagtaengan ti Kappia, "pagyanan ti kappia" ("napundar iti seguridad"), ken mabalin pay a ti "Pakaimatangan ti Kappia" kadagiti dadduma a Kristiano a mannurat.
Ti pagpatingaan ti *-ayim* ket mangipakita ti dua, isunga mangiturong daytoy ti panangisingasing a tinagan a *Yerushalayim* ket mangitudo ti kinapudno a ti siudad ket adda kadagiti dua a turod. Nupay kasta, ti panangibalikas ti kinaudi a silaba a kas *-ayim* ket agparparang a naladaw a panagrang-ay, ken daytoy ket saan pay idi a nagparang iti panawen ti Septuaginta.

Ti kaduogan a pagtaengan idiay Herusalem, ket nabangon a nasapsapa ngem ti Bronse a Panawen idiay turod a ngato ti Gihon Spring, a segun idi ti Biblia ket nanaganan ti Jebus. Tinawtawagan daytoy ti "Pagsammakedan ti Zion" (*metsudat Zion*), daytoy ket ninaganan manen babaen ni David a kas ti Siudad ni David, ken naamammuan idi babaen ti naganna iti kina-ugma.Ti sabali pay a nagan a "Zion", ket immun-una a mangitudtudo iti maysa a naisangayan a paset ti siudad, ngem kanungpalan daytoy a mangitudtudo ti sibubukel a siudad ken tapno mangirepresenta ti bibliko a Daga ti Israel. Iti Griego ken Latin ti nagan ti siudad idi ket naipatarus a naisurat iti *Hierosolyma* (Griego: Ἱεροσόλυμα; iti Griego *hieròs*, *ἱερός*, a kaibuksilanna ket nasantuan), urayno ti siudad ket nanaganan manen idi ti Aelia Capitolina para iti paset ti panawen ti pakasaritaan ti Roma.

Iti Arabiko, ti Herusalem ket kaaduan a naam-ammuan a kas ti القُدس, a naipatarus a naisurat iti *al-Quds* ken ti kaibuksilanna ket "Ti Nasantuan" wenno "Ti Nasantuan a Santuario". Ti opisial nga annuroten ti gobierno ti Israeli ket agbilbilin a ti أُورُشَلِيمَ, a naipatarus a naisurat iti *Ūršalīm*, a kapadpada dagiti nagan ti Hebreo ken Ingles, ket nasken a mausar a kas ti nagan siudad ti pagsasao nga Arabiko ket kakuyogna iti القُدس. أُورُشَلِيمَ-القُدس.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Dagiti midia a mainaig iti Herusalem iti Wikimedia Commons
* Pakaammo ti panagbiahe idiay Herusalem manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)
* Opisial a website ti ili ti Herusalem
* Herusalem iti Curlie (iti Ingles)