Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Heometria

Ti **heometria** (Taga-ugma a Griego: γεωμετρία; *geo-* "daga", *-metron* "panagrukod") ket maysa a sanga ti matematika a maipanggep kadagiti salusod ti sukog, size, relatibo a puesto dagiti pigura, ken dagiti tagikua ti limbang. Ti matematiko nga agob-obra iti pagobraan iti heometria ket tinawtawagan ti heometro. Ti heometria ket nawaya a rimsua manipud kadagiti nadumaduma a kultura kas maysa a bagi iti praktikal a pannakaammo a maipanggep kadagiti katiddog, dagiti kalawa, ken dagiti tomo, nga addan kadagiti rimrimmuar nga elemento ti pormal a siensia ti matematika iti Laud iti nasapsapa a kas kenni Thales (maika-6 a siglo BC). Babaen idi maika-3 a siglo BC ti heometria ket naikabil iti maysa a aksiomatiko a porma babaen ni Euklides, a ti Euklideo a heometria ket nakaited ti alagaden para kadagiti sumakbay a siglo. Ni Arkimedes ket nangiparang-ay kadagiti nasayaat a pamay-an para iti panagkarkulo kadagiti kalawa ken dagiti tomo, nga iti kaaduan a waya ket nakaipakauna ti moderno nga integral a kalulo. Ti pagobraan ti astronomia, a naipangangruna ti panangimapa kadagiti puesto dagiti bituen ken dagiti planeta iti nainlangitan a timbukel ken ti panangipalawag ti pannakaikabagian a nagbaetan dagiti pananggunay dagiti nainlangitan a bagi, ket nagserbi a kas maysa a nagruna a taudan kadagiti heometriko aparikut idi las-ud ti simmaruno a maysa ket kagudua a milenia. Ti heometria ken astronomia ket naikeddeng idi iti klasiko a lubong a kas paset ti Quadrivium, ti maysa a sanga dagiti pito nga liberal nga arte a naikedkeddenga a kammasapulan a laingan ti maysa a nawaya.

## Dagiti nagibasaran

### Dagiti nota

## Dagiti taudan

* Boyer, C. B. *Ti Pakasaritaan ti Matematika*, Maikadua nga ed. rev. babaen ni Uta C. Merzbach. New York: Wiley, 1989 ISBN 0-471-09763-2 (1991 pbk ed. ISBN 0-471-54397-7).
* Nikolai I. Lobachevsky, Pangeometria, Agipatpatarus ken Editor: A. Papadopoulos, Dagiti Serie ti Tawidan ti Europeano a Matematika, Tomo 4, Kagimongan ti Europeano a Matematiko, 2010.

### Bibliograpia

* Mlodinow, M.; *Ti tawa ni Euklides (ti sarita ti heometria manipud ladagiti paralelo a linia aginggana ti geometry from parallel lines to hiperespasio)*, UK edn. Allen Lane, 1992.

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig iti Heometria iti Wikimedia Commons
# Wimbledon

Ti Kampeonato ti Wimbledon idi 1897
**Dagiti Kampeonato ti Wimbledon** wenno simple laeng a ti **Wimbledon** (saan pay a pormal a tinawtawagan "Ti Britaniko a Nawaya"), ket isu ti kaduogan ken kangayedan a torneo iti tenis iti lubong, ken nawatiwat a naipampanunotan a daytoy ti kadakkelan ken ti kadayawan. Daytoy ket tinengtengngel idiay Timpuyogan ti Amin nga Inglatera idiay Wimbledon, Londres manipud idi 1877. Daytoy ket maysa kadagiti uppat a Grand Slam a torneo ti tenis, dagiti tallo pay a nangruna ket ti Australiano a Nawaya, Pranses a Nawaya ken ti Estados Unidos a Nawaya. Ti Wimbledon ket isu-isu pay laeng ti Kangrunaan a maay-ayam iti ruot, ti kasisigud a rabaw ti ay-ayam, nga isu daytoy ti nangited ti kasisigud a nagan iti "karuotan a tenis".

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Dagiti midia a mainaig iti Wimbledon iti Wikimedia Commons
* Opisial a website
# Maika-74 a paralelo amianan

74°class=notpageimage| Maika-74 a paralelo amianan
Ti **maika-74 a paralelo amianan** ket ti sirkulo ti latitud a 74 gradgrado iti amianan ti ekuador a plano ti Daga, idiay Artiko. Daytoy ket ballasiwenna ti Taaw Atlantiko, Europa, Asia, ti Taaw Artiko ken Amianan nga Amerika.

## Likmut iti lubong

Mangrugi iti Kangrunaan a Meridiano ken mapan nga agpadaya, ti 74° a paralelo amianan ket lumabas iti:

| Nagsasabtan | Pagilian, teritorio wenno baybay | Dagiti nota |
| --- | --- | --- |
| ﻿ / ﻿ | Taaw Atlantiko | Baybay Greenland Baybay Norwego |
| ﻿ / ﻿ | Baybay Barents |  |
| ﻿ / ﻿ |  Rusia | Novaya Zemlya - Isla Severny |
| ﻿ / ﻿ | Baybay Kara |  |
| ﻿ / ﻿ |  Rusia | Isla Rastorguyev |
| ﻿ / ﻿ | Baybay Kara | Golpo Pyasino |
| ﻿ / ﻿ |  Rusia | Peninsula Taymyr, lumabas babaen ti Danaw Taymyr |
| ﻿ / ﻿ | Baybay Laptev | Lumabas bassit iti abagatan ti Isla Bolshoy Begichev,  Rusia |
| ﻿ / ﻿ |  Rusia | Is-isla Baro a Siberia - Isla Stolbovoy |
| ﻿ / ﻿ | Baybay Laptev |  |
| ﻿ / ﻿ |  Rusia | Is-isla Baro a Siberia - Isla Bassit a Lyakhovsky |
| ﻿ / ﻿ | Baybay Daya a Siberia |  |
| ﻿ / ﻿ | Taaw Artiko |  |
| ﻿ / ﻿ | Baybay Beaufort |  |
| ﻿ / ﻿ |  Kanada | Amianan a laud a Terteritorio - Isla Banks |
| ﻿ / ﻿ | Viscount Melville Sound |  |
| ﻿ / ﻿ |  Kanada | Nunavut - Isla Russell |
| ﻿ / ﻿ | Kanal Parry |  |
| ﻿ / ﻿ |  Kanada | Nunavut - Isla Somerset |
| ﻿ / ﻿ | Kanal Parry |  |
| ﻿ / ﻿ |  Kanada | Nunavut - Isla Prinsipe Leopold |
| ﻿ / ﻿ | Lancaster Sound |  |
| ﻿ / ﻿ | Luek Baffin |  |
| ﻿ / ﻿ |  Greenland |  |
| ﻿ / ﻿ | Taaw Atlantiko | Baybay Greenland |

## Kitaen pay

* Maika-73 a paralelo amianan
* Maika-75 a paralelo amianan
# Maika-18 a paralelo amianan

18°class=notpageimage| Maika-18 a paralelo amianan
Ti **maika-18 a paralelo amianan** ket ti sirkulo ti latitud a 18 gradgrado iti amianan ti ekuador a plano ti Daga. Daytoy ket ballasiwenna ti Aprika, Asia, ti Taaw Indiano, ti Taaw Pasipiko, Sentral nga Amerika, ti Karibe ken ti Taaw Atlantiko.

Iti daytoy a latitud ti init ket makitkita para kadagiti 13 nga oras, 13 a minminuto iti las-ud ti solstisio ti kalgaw ken 11 nga or-oras, 3 a minminuto iti las-ud ti solstisio ti panaglalam-ek.

## Likmut iti lubong

Mangrugi iti Kangrunaan a Meridiano ken mapan nga agpadaya, ti 18° a paralelo amianan ket lumabas iti:

| Nagsasabtan | Pagilian, teritorio wenno baybay | Dagiti nota |
| --- | --- | --- |
| ﻿ / ﻿ |  Mali |  |
| ﻿ / ﻿ |  Niger |  |
| ﻿ / ﻿ |  Chad |  |
| ﻿ / ﻿ |  Sudan |  |
| ﻿ / ﻿ | Baybay Nalabbasit |  |
| ﻿ / ﻿ |  Saudi Arabia |  |
| ﻿ / ﻿ |  Yemen |  |
| ﻿ / ﻿ |  Oman |  |
| ﻿ / ﻿ | Taaw Indiano | Baybay Arabiano |
| ﻿ / ﻿ |  India | Maharashtra Karnataka Andhra Pradesh Chhattisgarh Orissa Andhra Pradesh Orissa Andhra Pradesh |
| ﻿ / ﻿ | Taaw Indiano | Luek ti Bengal |
| ﻿ / ﻿ |  Myanmar |  |
| ﻿ / ﻿ |  Tailandia |  |
| ﻿ / ﻿ |  Laos |  |
| ﻿ / ﻿ |  Tailandia |  |
| ﻿ / ﻿ |  Laos | Lumabas bassit iti amianan ti Vientiane |
| ﻿ / ﻿ |  Tailandia |  |
| ﻿ / ﻿ |  Laos |  |
| ﻿ / ﻿ |  Bietnam |  |
| ﻿ / ﻿ | Baybay Abagatan Tsina | Lumabas bassit iti abagatan ti isla ti Hainan,  Tsína |
| ﻿ / ﻿ |  Filipinas | Isla ti Luzon |
| ﻿ / ﻿ | Taaw Pasipiko | Baybay Filipinas Lumabas bassit iti abagatan ti Isla Pagan,  Is-isla ti Akin-amianan a Marianas iti saan a nanaganan a paset ti taaw |
| ﻿ / ﻿ |  Mehiko |  |
| ﻿ / ﻿ |  Belis |  |
| ﻿ / ﻿ | Luek Chetumal |  |
| ﻿ / ﻿ |  Belis | Ambergris Caye |
| ﻿ / ﻿ | Baybay Karibe |  |
| ﻿ / ﻿ |  Hamaika | Lumabas babaen ti Kingston |
| ﻿ / ﻿ | Baybay Karibe | Lumabas bassit iti abagatan ti peninsula Tiburon,  Haiti |
| ﻿ / ﻿ |  Republika a Dominikano |  |
| ﻿ / ﻿ | Baybay Karibe | Lumabas bassit iti abagatan ti Isla Saona,  Republika a Dominikano Lumabas bassit iti abagatan ti Isla Mona,  Puerto Rico |
| ﻿ / ﻿ |  Puerto Rico |  |
| ﻿ / ﻿ | Baybay Karibe | Lumabas bassit iti abagatan ti Isla de Vieques,  Puerto Rico Lumabas iti nagbaetan dagiti isla ti St. Thomas ken St. Croix,  Is-isla ti Birhen ti Estados Unidos Lumabas bassit iti abagatan ti  Sint Maarten |
| ﻿ / ﻿ | Taaw Atlantiko | Lumabas bassit iti amianan ti  San Bartolome |
| ﻿ / ﻿ |  Mauritania | Lumabas bassit iti abagatan ti Nouakchott |
| ﻿ / ﻿ |  Mali |  |

## Dagiti nagibasaran

## Kitaen pay

* Maika-17 a paralelo amianan
* Maika-19 a paralelo amianan
# Maika-3 a paralelo abagatan

3°class=notpageimage| Maika-3 a paralelo abagatan
Ti **maika-3 a paralelo abagatan** ket ti sirkulo ti latitud a 3 gradgrado iti abagatan ti ekuador a plano ti Daga. Daytoy ket ballasiwenna ti Taaw Atlantiko, Aprika, ti Taaw Indiano, Abagatan a daya nga Asia, Australasia, ti Taaw Pasipiko ken ti Abagatan nga Amerika.

## Likmut iti lubong

Mangrugi iti Kangrunaan a Meridiano ken mapan nga agpadaya, ti 3° a paralelo abagatan ket lumabas iti:

| Nagsasabtan | Pagilian, teritorio wenno baybay | Dagiti nota |
| --- | --- | --- |
| ﻿ / ﻿ | Taaw Atlantiko |  |
| ﻿ / ﻿ |  Gabon |  |
| ﻿ / ﻿ |  Republika ti Kongo |  |
| ﻿ / ﻿ |  Demokratiko a Republika ti Kongo |  |
| ﻿ / ﻿ |  Burundi |  |
| ﻿ / ﻿ |  Tanzania |  |
| ﻿ / ﻿ |  Kenya |  |
| ﻿ / ﻿ | Taaw Indiano |  |
| ﻿ / ﻿ |  Indonesia | Isla ti Abagatan a Pagai |
| ﻿ / ﻿ | Lingsat Mentawai |  |
| ﻿ / ﻿ |  Indonesia | Isla ti Sumatra |
| ﻿ / ﻿ | Lingsat Bangka |  |
| ﻿ / ﻿ |  Indonesia | Is-isla ti Bangka ken Lepar |
| ﻿ / ﻿ | Baybay Java |  |
| ﻿ / ﻿ |  Indonesia | Isla ti Belitung |
| ﻿ / ﻿ | Baybay Java |  |
| ﻿ / ﻿ |  Indonesia | Isla ti Borneo |
| ﻿ / ﻿ | Baybay Java |  |
| ﻿ / ﻿ |  Indonesia | Isla ti Borneo |
| ﻿ / ﻿ | Lingsat Makassar |  |
| ﻿ / ﻿ |  Indonesia | Isla ti Sulawesi (Peninsula Abagatan) |
| ﻿ / ﻿ | Golpo ti Boni |  |
| ﻿ / ﻿ |  Indonesia | Isla ti Sulawesi (Peninsula Abagatan-daya) |
| ﻿ / ﻿ | Baybay Banda | Lumabas bassit iti amianan ti isla ti Buru,  Indonesia |
| ﻿ / ﻿ |  Indonesia | Is-isla ti Boano ken Seram |
| ﻿ / ﻿ | Baybay Ceram |  |
| ﻿ / ﻿ |  Indonesia | Isla ti New Guinea |
| ﻿ / ﻿ | Luek Cenderawasih |  |
| ﻿ / ﻿ |  Indonesia | Isla ti Baro a Guinea |
| ﻿ / ﻿ |  Papua Baro a Guinea | Isla ti Baro a Guinea |
| ﻿ / ﻿ | Taaw Pasipiko | Baybay Bismarck, lumabas bassit iti abagatan ti Is-isla Purdy,  Papua Baro a Guinea Lumabas bassit iti abagatan ti isla ti Dyaul,  Papua Baro a Guinea |
| ﻿ / ﻿ |  Papua Baro a Guinea | Isla ti Baro nga Irlanda |
| ﻿ / ﻿ | Taaw Pasipiko |  |
| ﻿ / ﻿ |  Papua Baro a Guinea | Isla ti Tabar |
| ﻿ / ﻿ | Taaw Pasipiko | Lumabas babaen ti Grupo Lihir,  Papua Baro a Guinea Lumabas bassit iti amianan ti is-isla ti Nuguria,  Papua Baro a Guinea Lumabas bassit iti abagatan ti Isla Kanton,  Kiribati PLumabas bassit iti amianan ti Isla Enderbury,  Kiribati |
| ﻿ / ﻿ |  Ecuador | Isla Puná |
| ﻿ / ﻿ | Taaw Pasipiko | Kanal Jambelí |
| ﻿ / ﻿ |  Ecuador |  |
| ﻿ / ﻿ |  Peru |  |
| ﻿ / ﻿ |  Colombia |  |
| ﻿ / ﻿ |  Brasil | Amazonas Pará Maranhão Piauí Ceará |
| ﻿ / ﻿ | Taaw Atlantiko |  |

## Kitaen pay

* Maika-2 a paralelo abagatan
* Maika-4 a paralelo abagatan
# Maika-22 a paralelo abagatan

22°class=notpageimage| Maika-22 a paralelo abagatan
Ti maika-22 a paralelo abagatan ket mangporma ti paset a pagbeddengan ti Botswana iti Namibia.
Ti maika-22 a paralelo abagatan ket mangporma ti paset a pagbeddengan ti Bolivia iti Arhentina.
Ti **maika-22 a paralelo abagatan** ket ti sirkulo ti latitud a 22 gradgrado iti abagatan ti ekuador a plano ti Daga. Daytoy ket ballasiwenna ti Taaw Atlantiko, Aprika, ti Taaw Indiano, Australasia, ti Taaw Pasipiko ken ti Abagatan nga Amerika.

Ti maysa a paset ti pagbeddengan a nagbaetan ti Namibia ken Botswana, ken dagiti dua a paset ti pagbeddengan a nagbaetan ti Bolivia ken Arhentina ket naipalawag babaen ti daytoy a paralelo.

## Likmut iti lubong

Mangrugi iti Kangrunaan a Meridiano ken mapan nga agpadaya, ti 22° a paralelo abagatan ket lumabas iti:

| Nagsasabtan | Pagilian, teritorio wenno baybay | Dagiti nota |
| --- | --- | --- |
| ﻿ / ﻿ | Taaw Atlantiko |  |
| ﻿ / ﻿ |  Namibia |  |
| ﻿ / ﻿ | Pagbeddengan ti  Namibia /  Botswana |  |
| ﻿ / ﻿ |  Botswana |  |
| ﻿ / ﻿ |  Zimbabwe |  |
| ﻿ / ﻿ |  Mozambique |  |
| ﻿ / ﻿ | Taaw Indiano | Kanal Mozambique |
| ﻿ / ﻿ |  Madagascar |  |
| ﻿ / ﻿ | Taaw Indiano |  |
| ﻿ / ﻿ |  Australia | Akinlaud nga Australia -Peninsula ti Rawis Amianan Laud |
| ﻿ / ﻿ | Golpo Exmouth |  |
| ﻿ / ﻿ |  Australia | Akinlaud nga Australia Akin-amianan a teritorio Queensland |
| ﻿ / ﻿ | Baybay Coral | Lumabas iti Teritorio ti Is-isla Baybay Coral ti  Australia |
| ﻿ / ﻿ |  Baro a Caledonia |  |
| ﻿ / ﻿ | Taaw Pasipiko | Lumabas bassit iti abagatan ti Mangaia,  Is-isla ti Cook Lumabas bassit iti abagatan ti Îles Maria,  Pranses a Polinesia Lumabas iti nagbaetan dagiti atol ti Moruroa ken Fangataufa,  Pranses a Polinesia |
| ﻿ / ﻿ |  Pranses a Polinesia | Atol ti Maria Est |
| ﻿ / ﻿ | Taaw Pasipiko |  |
| ﻿ / ﻿ |  Chile |  |
| ﻿ / ﻿ |  Bolivia |  |
| ﻿ / ﻿ |  Arhentina |  |
| ﻿ / ﻿ |  Bolivia |  |
| ﻿ / ﻿ | Pagbeddengan ti  Bolivia /  Arhentina |  |
| ﻿ / ﻿ |  Bolivia | Para iti agarup a 4 km - ti pagbeddengan ket mapan bassit iti abagatan iti paralelo iti likmut ti ili ti Yacuíba |
| ﻿ / ﻿ | Pagbeddengan ti  Bolivia /  Arhentina |  |
| ﻿ / ﻿ |  Bolivia |  |
| ﻿ / ﻿ |  Paraguay |  |
| ﻿ / ﻿ |  Brasil | Mato Grosso do Sul São Paulo Minas Gerais Rio de Janeiro |
| ﻿ / ﻿ | Taaw Atlantiko |  |

## Kitaen pay

* Maika-21 a paralelo abagatan
* Maika-23 a paralelo abagatan
# Maika-39 a paralelo abagatan

39°class=notpageimage| Maika-39 a paralelo abagatan
Ti **maika-39 a paralelo abagatan** ket ti sirkulo ti latitud a39 gradgrado iti abagatan ti ekuador a plano ti Daga. Daytoy ket ballasiwenna ti Taaw Atlantiko, ti Taaw Indiano, Australasia, ti Taaw Pasipiko ken ti Abagatan nga Amerika.

Ti lawag ti aldaw iti maika-39 a paralelo abagatan ket adda kadagiti 10 nga ora iti maysa nga aldaw a mangrugi iti 17 Mayo ken agsubli iti sumurok a 10 nga or-oras iti rugi ti 29 Hulio. Ti panagtubo dagiti apit ken dagiti sabali a mula ket bumuntog iti daytoy a paset ti panawen iti napabassit a lawag ti init.

## Likmut iti lubong

Mangrugi iti Kangrunaan a Meridiano ken mapan nga agpadaya, ti 39° a paralelo abagatan ket lumabas iti:

| Nagsasabtan | Pagilian, teritorio wenno baybay | Dagiti nota |
| --- | --- | --- |
| ﻿ / ﻿ | Taaw Atlantiko |  |
| ﻿ / ﻿ | Taaw Indiano | Lumabas bassit iti abagatan Île Saint-Paul,  Akin-abagatan ken Antartiko a Dagdaga ti Pransia |
| ﻿ / ﻿ | Lingsat Bass |  |
| ﻿ / ﻿ |  Australia | Victoria - Wilsons Promontory |
| ﻿ / ﻿ | Taaw Pasipiko | Baybay Tasman |
| ﻿ / ﻿ |  Baro a Selanda | Isla Amianan, lumabas iti ili ti Waitara |
| ﻿ / ﻿ | Taaw Pasipiko |  |
| ﻿ / ﻿ |  Chile | Rehion ti Araucanía |
| ﻿ / ﻿ |  Arhentina | Probinsia ti Neuquén Probinsia ti Río Negro – lumabas iti General Roca (iti ﻿ / ﻿) Probinsia ti La Pampa Probinsia ti Buenos Aires – lumabas iti Bahía Blanca (iti ﻿ / ﻿) |
| ﻿ / ﻿ | Taaw Atlantiko |  |

## Kitaen pay

* Maika-38 a paralelo abagatan
* Maika-40 a paralelo abagatan
# Maika-58 a paralelo abagatan

58°class=notpageimage| Maika-58 a paralelo abagatan
Ti **maika-58 a paralelo abagatan** ket ti sirkulo ti latitud a 58 gradgrado iti abagatan ti ekuador a plano ti Daga. Awan ti daga a naisanglad iti daytoy a paralelo. Daytoy ket agballasiw laeng iti taaw.

Iti daytoy a latitud ti init ket makitkita para kadagiti 18 nga oras, 11 a minminuto iti las-ud ti solstisio ti Disiembre ken 6 nga or-oras, 27 a minminuto iti las-ud ti solstisio ti Hunio.

## Likmut iti lubong

Mangrugi iti Kangrunaan a Meridiano ken mapan nga agpadaya, ti 58° a paralelo abagatan ket lumabas iti:

| Nagsasabtan | Pagilian, teritorio wenno baybay | Dagiti nota |
| --- | --- | --- |
| ﻿ / ﻿ | Taaw Atlantiko |  |
| ﻿ / ﻿ | Taaw Indiano |  |
| ﻿ / ﻿ | Taaw Pasipiko |  |
| ﻿ / ﻿ | Taaw Atlantiko | Lumabas bassit iti abagatan ti Isla ti Saunders,  Abagatan a Georgia ken ti Is-isla ti Abagatan a Sandwich (tinunton babaen ti  Arhentina) |

## Kitaen pay

* Maika-57 a paralelo abagatan
* Maika-59 a paralelo abagatan
# Maika-79 a paralelo abagatan

79°class=notpageimage| Maika-79 a paralelo abagatan
Ti **maika-79 a paralelo abagatan** ket ti sirkulo ti latitud a 79 gradgrado iti abagatan ti ekuador a plano ti Daga idiay Antartiko. Ti paralelo ket lumabas babaen ti Antartika laeng.

## Likmut iti lubong

Mangrugi iti Kangrunaan a Meridiano ken mapan nga agpadaya, ti 79° a paralelo abagatan ket lumabas iti:

| Nagsasabtan | Pagilian, teritorio wenno baybay | Dagiti nota |
| --- | --- | --- |
| ﻿ / ﻿ | Antartika | Daga Reina Maud, tinunton babaen ti  Norwega Teritorio ti Antartiko ti Australia, tinunton babaen ti  Australia Daga Adélie, tinunton babaen ti  Pransia Teritorio ti Antartiko ti Australia, tinunton babaen ti  Australia Dependensia ti Ross, tinunton babaen ti  Baro a Selanda Saan a natunton a teritorio Antártica Chilena, tinunton babaen ti  Chile Teritorio a tinunton babaen ti  Chile ken  Nagkaykaysa a Pagarian (agtutuon a panagtunton) Teritorio a tinunton babaen ti  Arhentina,  Chile ken  Nagkaykaysa a Pagarian (agtutuon a panagtunton) Teritorio a tinunton babaen ti  Arhentina ken  Nagkaykaysa a Pagarian (agtutuon a panagtunton) Teritorio ti Antartiko ti Britaniko, tinunton babaen ti  Nagkaykaysa a Pagarian Queen Maud Land, tinunton babaen ti  Norwega |

## Kitaen pay

* Maika-78 a paralelo abagatan
* Maika-80 a paralelo abagatan
# Teritorio ti Britania iti Taaw Indiano

| Teritorio ti Britania iti Taaw Indiano |
| --- |
|
Wagayway

Eskudo

 |
| **Napili a pagsasao:**"In tutela nostra Limuria" (Latin)"Limuria is in our charge" |
| **Nailian a kanta:** "Apo Isalakanmo ti Reina" |
|  |
| Kasasaad | Teritorio ti Ballasiw-taaw |
| Kadakkelan a settlement | Camp Justice ﻿ / ﻿ |
| Opisial a sasao | Ingles |
| Grupgrupo ti etniko (2001) | * 95.88% Briton / Amerikano
* 4.12% dadduma pay
 |
| Gobierno | Agkamkammatalek babaen ti batay-linteg a monarkia |
|  |
| • Monarko  | Isabel II |
| • Komisioner  | Peter Hayes |
| • Administrador  | Tom Moody |
| • Akinrebbeng a Ministroa (UK)  | James Duddridge MP |
|  |
| Nabangon idi 1965 |
| Kalawa |
| • Dagup | 54,400 km2 (21,000 sq mi) |
| • Danum (%) | 99.89 |
| • Land | 60 km2 23 sq mi |
| Populasion |
| • Karkulo | 3,000 |
| • Densidad | 58.3/km2 (151.0/sq mi) |
| Kuarta | * Doliar ti Estados Unidos (USD; *de facto*)
* Libra esterlina (GBP; *de jure*)
 |
| Sona ti oras | UTC+6 |
| Pagmanehuan | kanawan |
| Kodigo ti panagtawag | +246 |
| TLD ti internet | .io |
| 1. Para iti Terteritorio ti Ballasiw-taaw.
 |

Ti **Teritorio ti Britania iti Taaw Indiano** (British Indian Ocean Territory – **BIOT**) ket ti maysa a ballasiw-taaw a teritorio ti Nagkaykaysa a Pagarian a mabirukan idiay Taaw Indiano iti agpakatengnga a pagbaetan ti Tanzania ken Indonesia. Ti teritorio ket buklen dagiti pito nga atol ti **Purpuro Chagos** nga agraman kadagiti sumurok a 1,000 nga agmaymaysa nga isla – adu ket bassit-usit – ken pakadagupan iti dagup a kalawa iti daga iti 60 kuadrado kilometro (23 sq mi).

Ti kadakkelan ken ti akin-abagatan unay nga isla ket ti Diego Garcia, iti 44 km2 (17 sq mi), ti lugar ket naipagtipon a pasilidad ti militar iti Nagkaykaysa a Pagarian ken ti Estados Unidos.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig iti Teritorio ti Britania iti Taaw Indiano iti Wikimedia Commons

 Pakaammo ti panagbiahe idiay Teritorio ti Britania iti Taaw Indiano manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)
# Industria

Ti **industria** ket isu ti produksion iti maysa a ekonomiko a tagilako wenno serbisio iti maysa a kaunegan ti ekonomia.

Ti industria ket kankanayon a naidasdasig kadagiti tallo a sektor: kangrunaan wenno panangiyaon, sekondario wenno panagpataud, ken tersiario wenno dagiti serbisio. Adda dagiti dadduma a mannurat nga aginaynayon kadagiti sektor ti kuatenario (pannakaammo) weeno ti pay kuinario (kultura ken panagsukisok).

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig iti Dagiti industria iti Wikimedia Commons

## Dagiti nagibasaran
# Baybay Banda

Lokasion ti Baybay Banda iti kaunegan ti Abagatan a daya nga Asia
Ti Baybay Banda iti tengnga ti Is-isla Maluku
Ti **Baybay Banda** ket ti baybay idiay Is-isla Maluku ti Indonesia, daytoy ket naikapet iti Taaw Pasipiko ngem napalikmutan kadagiti ginasut nga isla, ken dagiti pay Baybay Halmahera ken Baybay Ceram. Daytoy ket agarup a 1000 km (600 mi) iti daya agingga ti laud, ken agarup a 500 km (300 mi) iti amianan agingga ti abagatan.

## Sakup

Ipalawag ti Gunglo ti Internasional a Hidrograpiko (IHO) ti Baybay Banda a kas maysa kadagiti danum ti Purpuro Daya nga India. Ipalawag ti IHO dagiti patinggana a kas dagiti sumaganad:

>
> *Iti amianan* Dagiti akin-abagatan a patingga ti Baybay Molucca ken dagiti akinlaud ken akin-abagatan a patingga ti Baybay Ceram.
>
>
> *Iti daya.* Manipud iti Tg Borang, ti akin-amianan a punto ti Noehoe Tjoet [Kai Besar], babaen ti daytoy nga isla aginggana iti akin-abagatan a puntona, kalpasanna ti linia a mapan iti amianan a daya a punto ti Fordata, babaen ti daytoy nga isla aginggana iti amianan a daya a punto ti Larat, ti Is-isla Tanimbar (﻿ / ﻿), aginggana idiay daya nga aplaya ti Isla Jamdena [Yamdena] aginggana iti akin-abagatan a puntona, kalpasanna babaen ti Anggarmasa aginggana iti amianan ti Selaroe ken babaen ti daytoy nga isla aginggana iti Tg Aro Oesoe iti akin-abagatan a puntona (﻿ / ﻿).
>
>
> *Iti abagatan.* Ti linia manipud iti Tanjong Aro Oesoe, babaen ti Sermata aginggana iti Tanjong Njadora ti abagatan a daya ti Lakov [Lakor, *sic*] (﻿ / ﻿) iti igid dagiti abagatan nga aplaya ti Lakov [Lakor], Moa ken Is-isla Leti aginggana iti Tanjong Toet Pateh, ti laud a punto ti Leti, kalpasanna ti linia a mapan iti Tanjong Sewirawa ti akindaya unay a punto ti Timor ken iti igid ti amianan nga aplaya nga ad-adayo ngem ti longitud 125° Daya.
>
>
> *Iti laud.* Manipud iti punto idiay amianan nga aplaya ti Timor iti 125° Daya aginggana iti daytoy a meridiano aginggana iti Isla Alor, kalpasanna a manglikmut ti daya a punto ken ti igid ti amianan nga aplaya ti Alor, dagiti isla ti Pantar, Lomblen ken Adoenara ken kalpasanna iti ballasiw ti Lingsat Flores aginggana iti Tanjong Serbete ti akindaya unay a punto ti Flores, kalpasanna ti linia manipud iti akin-amianan a puntona (﻿ / ﻿) aginggana iti Isla Kalaotoa (﻿ / ﻿) ken babaen ti kawar dagiti isla ti a nagbabaetanna ken ti abagatan a punto ti Pulo Salayar, babaen ti daytoy nga isla ken iti ballasiw ti Lingsat aginggana iti Tanjong Lassa, Celebes (﻿ / ﻿), kalpasanna iti igid ti akin-abagatan a patingga ti Golpo ti Boni ken aginggana iti daya ti aplaya ti Celebes aginggana iti Tanjong Botok (﻿ / ﻿).
>
>
>

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa

* Ponder, H. W. (1944) *In Javanese waters; some sidelights on a few of the countless lovely, little known islands scattered over the Banda sea & some glimpses of their strange & stormy history* London, Seeley, Service & Co. ltd.
* Patrick D. Nunn(1994) *Oceanic Islands* Oxford, Great Britain, Blackwell
# Pagsasao nga Espaniol

| Espaniol |
| --- |
| Kastila, Kastiliano |
| *español, castellano* |
|  |
| Pannakabalikas | [espaˈɲol], [kasteˈʎano] |
| Rehion | (kitaen dita baba ) |
| Patubo a mangisasao | Umuna a pagsasao 329 maysa a riwriw aginggana iti 400 a riwriw. 500 a riwriw nga umuna wenno maika-2 a pagsasao. |
| Pamilia | Indo-Europeano
* Italiano
	+ Romanse
		- Lumaud a Romanse
			* Gallo-Iberiko
				+ Ibero-Romanse
					- Lumaud nga Iberiko
						* **Espaniol**
 |
| Panagsurat | Latin (Abesedário nga Españiol) |
| Opisial a kasasaad |
| Opisial a mangisasao |
21 a pagilian
* **De jure**:
* Bolivia
* Colombia
* Costa Rica
* Kubá
* Ecuador
* El Salvador
* Guinea Ekuatorial
* Guatemala
* Honduras
* Panama
* Paraguay
* Peru
* Puerto Rico
* Espania
* Venezuela
* **De facto**:
* Arhentina
* Chile
* Republika a Dominikano
* Méhiko
* Nicaragua
* Uruguay

Gunglo:
* + Nagkaykaysa a Pagpagilian
* + Andino a Komunidad
* + Kappon ti Europa
* + Mercosur
* + Gunglo dagiti Amerikano nga Estado
* + Kappon ti Pagpagilian ti Abagatan nga Amerika
* (kitaen adu pay)
 |
| Nagalagad | Gunglo dagiti Akademia ti Pagsasao nga Espaniol (*Real Academia Española* ken 21 a sabsabali a dagiti nailian nga Espaniol a pagsasao nga akademia) |
| Kodkodigo ti pagsasao |
| ISO 639-1 | `es` |
| ISO 639-2 | `spa` |
| ISO 639-3 | `spa` |
| Linguaesperio | `51-AAA-b` |
|   Dagiti pagilian nga ti Espaniol ket addaan iti opisial a kasasaad.
  Dagiti pagilian nga ti Espaniol ket addaan iti ko-opisial a kasasaad.
  Dagiti pagilian ken dagiti estado ti Estados Unidos nga ti Espaniol ket awan ti opisial a kasasaad ngem pagsasao babaen ti 20% wenno ad-adu pay kadagiti populasion.
 |
|

Ti **Espaniol**,  **Kastila** wenno **Kastiliano** (Espaniol: español** wenno **castellano) (*español*  wenno *castellano* ) ket maysa a pagsasao nga Iberiko a Romanse, ken ti maikapat a kasaknapan a maar-aramat a pagsasao iti sangalubongan (maika-2 wenno maika-3, segun pay iti dadduma a taudan). Us-usaren a kas umuna a pagsasao ti agarup 500 riwriw a tattao, wenno ti aganay a 600 riwriw no mairaman dagiti saan a patneng nga agar-agaramat.

## Dagiti nagibasaran