# Tonga

| Pagarian ti Tonga*Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga*  (Tongano) *Kingdom of Tonga*  (Ingles) |
| --- |
|
Wagayway

Eskudo

 |
| **Napili a pagsasao:**"Ko e ʻOtua mo Tonga ko hoku tofiʻa" "Tawidko ti Dios ken Tonga" |
| **Nailian a kanta:** "Ko e fasi ʻo e tuʻi ʻo e ʻOtu Tonga" "Ti Kanta ti Ari ti Is-isla ti Tonga"  |
|  |
| Kapitolioken kadakkelan a siudad | Nukuʻalofa ﻿ / ﻿ |
| Opisial a sasao | * Ingles
* Tongano
 |
| Grupgrupo ti etniko (2018) | * 97% Tongano
* 0.7% Euronesiano
* 2.3% Dadduma
 |
| Relihion (2011) | * 98% Kristianidad
* —54% Methodismo
* —18% Mormonismo]
* —15% Katolisismo
* —11% Dadduma a Kristiano
* 1% Awan relihion
* 1% Dadduma
 |
| Nagan dagiti umili | Tongan |
| Gobierno |  Unitario a parlamentario a batay-linteg a monarkia  |
|  |
| • Monarko  | Tupou VI |
| • Kangrunaan a Minsitro  | Siaosi Sovaleni |
| • Tagabitla ti Asemblia  | Fatafehi Fakafanua |
|  |
| Lehislatura | Lehislatibo nga Asemblia |
| Wayawaya |
|  |
| • manipud iti protektorado ti Reino Unido  | 4 Hunio 1970 |
|  |
| Kalawa |
| • Dagup | 748 km2 (289 sq mi) (Maika-175) |
| • Danum (%) | 4.0 |
| Populasion |
| • Senso idi 2016 | 100,651 (Maika-199) |
| • Densidad | 139/km2 (360.0/sq mi) (Maika-76a) |
| GDP (PPP) | Karkulo idi 2019 |
| • Dagup | $655 a riwriw |
| • Tunggal maysa a tao | $6,496 |
| GDP (nominal) | Karkulo idi 2019 |
| • Dagup | $493 a riwriw |
| • Tunggal maysa a tao | $4,888 |
| Gini (2015) |  37.6 kalalainganna |
| HDI (2019) |  0.725 nangato · Maika-104 |
| Kuarta | Paʻanga (TOP) |
| Sona ti oras | UTC+13 |
| Pagmanehuan | kanigid |
| Kodigo ti panagtawag | +676 |
| Kodigo ti ISO 3166 | TO |
| TLD ti internet | .to |
| 1. Naibatay kadagiti pigura idi 2005.
 |

Ti **Tonga** (/ˈtɒŋ(ɡ)ə/, lokal: [ˈtoŋa]), opisial a nanaganan ti **Pagarian ti Tonga** (Tongano: *Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga*), ket ti maysa a pagilian iti Polinesia, ken maysa pay a purpuro a buklen dagiti 169 nga isla, a kadagitoy ket 36 dagiti natagtagitao. Ti dagup a kalawa ti purpuro ket agarup a 750 kuadrado kilometro (290 sq mi) a naiwarwaras kadagiti 700,000 kuadrado kilometro (270,000 sq mi) iti akin-abagatan a Taaw Pasipiko. Manipud idi 2016, ti Tonga ket addaan it ipopulasion iti 100,651, 70% kadagitoy ket agnanaed iti nangruna nga isla ti Tongatapu.

Sakupen ti Tonga iti agarup a 800 kilometro (500 mi) iti maysa a linia ti amianan–abagatan. Palikmutan daytoy babaen ti Fiji ken Wallis ken Futuna (Pransia) iti amianan a laud; ti Samoa iti amianan a daya; ti Baro a Caledonia (Pransia) ken Vanuatu iti laud; ti Niue (ti kaasitgan a gangganaet a teritorio) iti daya; ken ti Kermadec (Baro a Selanda) iti abagatan a laud. Ti Tonga ket agarup a 1,800 kilometro (1,100 mi) manipud iti Isla Amianan ti Baro a Selanda.

Manipud idi 1900 aginggana idi 1970, ti Tonga ket addaan idi iti kasasaad a protektorado nga estado ti Britaniko. Tinartaripato idi ti Reino Unido dagiti gangganaet a pannakibiang ti Tonga babaen ti maysa a Tulag ti Pannakigayyem, ngem ti Tonga ket saan a nagibbet ti kinaturayna iti ania man a gangganaet a bileg. Idi 2010, nangala ti Tonga ti maysa a napateg nga addang nga umadayo iti bukodna a tradisional nga absoluto a monarkia ken iti ipapanna nga agbalin a maysa a napno nga agannong a batay-linteg a monarkia, kalpasan dagiti reporma ti lehislatibo a nakaiturongan ti waya para iti immuna a sangkapaset a representatibo a panagbubutosna.

## Etimolohia

Kadagiti adu a sasao a Polinesio, a mairaman ti Tongano, ti balikas a *tonga* ket agtaud manipud iti *fakatonga*, a ti kayatna a sawen ket "agpaabagatan", ken kastoy a nanaganan ti purpuro gapu ta daytoy ti akin-abagatan unay a grupo kadagiti grupo ti isla ti tengnga a Polinesia. Ti balikas a *tonga* ket maipada iti Hawayano a balikas ti “kona,” a ti kayatna a sawen ket “papanan a turong ti angin,” a daytoy ti kasisigud a nagan para iti Distrito ti Kona iti Hawai’i.

Nagbalin nga ammo ti Tonga iti Laud kas ti "Friendly Islands" (Mannakigayyem nga Is-isla) gapu ti nasayaat a resepsion ken ni Kapitan James Cook iti immuna panagbisitana idi 1773. Simmangpet isuna iti panawen ti tinawen a piesta ti *ʻinasi*, a maipapan iti donasion iti Umuna a Bungbunga iti Tuʻi Tonga (ti monarko ti is-isla), ken isunaket nakaawat iti imbitasion kadagiti rambakan. Ngem iti met mabalin a mapasamak, segun ti mannurat a ni William Mariner, dagiti daulo ti politiko ket kayatda kano a patayen ni Cook iti lasud ti rambakan, ngem saanda met nga inaramid daytoy gapu ta saanda a nagtunos iti maysa a plano ti aksion a mangbanag iti daytoy.

## Dagiti nagibasaran

### Bibliograpia

* Martin Daly (2009). *Tonga: A New Bibliography*. University of Hawaii Press. ISBN 978-0-8248-3196-7.

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig iti Tonga iti Wikimedia Commons

 Pakaammo ti panagbiahe idiay Tonga manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)

* Tonga iti Curlie (iti Ingles)
* Wikimedia Atlas iti Tonga