# Tengnga nga Amerika

| Tengnga nga Amerika |
| --- |
|  |
| Kalawa | 523,780 kuadrado kilometro (202,230 sq mi) |
| Populasion | 42,688,190 (2012 karkulo) |
| Densidad | 77 kada kuadrado kilometro (200/sq mi) |
| Pagpagilian | 7 |
| Nagan dagiti umili | Taga-Tengnga nga Amerika, Taga-Sentral nga Amerika |
| GDP | $107.7 bilion (gatad ti sukat) (2006) $226.3 bilion (pagpadaan ti kapigsa ti panag-gatang) (2006). |
| GDP tunggal maysa a tao | $2,541 (gatad ti sukat) (2006) $5,339 (Pagpadaan ti kapigsa ti panag-gatang) (2006). |
| Dagiti pagsasao | Espaniol, Ingles, Sasao a Mayan, Garifuna, Kreol ti Belis, ken dadduma pay a sasao ti Mesoamerika |
| Dagiti sona ti oras | UTC−06:00, UTC−05:00 |
| Dagiti kadakkelan a siudad (2010) | Listaan dagiti 10 a kadakkelan a siudad idiay Tengnga nga Amerika
 Managua
 Tegucigalpa
 Siudad ti Guatemala
 Siudad ti Panama
 Siudad ti San Salvador
 San Pedro Sula
 San José
 San Miguelito
 Santa Ana
 Choloma |

Ti **Tengnga nga Amerika** wenno **Sentral nga Amerika** (Espaniol: *América Central, América del Centro wenno Centroamérica*) ket ti akin-abagatan unay, nga ismo a paset ti kontinente ti Amianan nga Amerika, a mangikapet iti Abagatan nga Amerika iti abagatan a daya. Ti Tengnga nga Amerika bineddengan babaen ti Mehiko iti amianan, ti Colombia iti abagatan a daya, ti Baybay Karibe iti daya, ken ti Taaw Pasipiko iti laud. Ti Tengnga nga Amerika ket buklen dagiti pito a pagilian: ti Belis, Costa Rica, El Salvador, Guatemala, Honduras, Nicaragua, ken Panama. Ti naipagkaykaysa a populasion ti Tengnga nga Amerika ket ti nagbaetan ti 41,739,000 (2009 karkulo) ken 42,688,190 (2012 karkulo).

Ti masa ti daga ti Tengnga nga Amerika ket addaan iti kalawa iti 523,780 kuadrado kilometro (202,230 sq mi), wenno gangani a 0.1% iti rabaw ti Daga. Daytoy ket paset ti hotspot ti biodibersidad ti Mesoamerika, a sumakop manipud iti akin-amianan a Guatemala aginggana ti sentral a Panama. Gapu ti kaadda dagiti nadumaduma nga heolohiko nga aktibo a tukki ken ti Bulkaniko nga Arko ti Tengnga nga Amerika, adu dagiti seismiko nga aktibidad iti daytoy a rehion. Kanayon a mapaspasamak dagiti panagbettak ti bulkan ken dagiti gingined; dagitoy a masna a didigra ket nagresultaan dagiti adu a pannakapukaw iti biag ken adu a tagikua.

Idi panawen ti sakbay ti Colombiano, ti Tengnga nga Amerika ket natagtagitao babaen dagiti patneng a tattao ti Mesoamerika, a naipangpangruna dagiti Mayan ken dagiti Aztec. Kalpasan kadagiti panagbanbanniaga iti Kaamerikan ni Christopher Columbus, dagiti Espaniol ket nangrugrugida a nangkolonia ti Kaamerikaan. Manipud idi 1609 aginggana idi 1821, kaaduan ti teritorio ti uneg ti Tengnga nga Amerika—malaksid dagiti daga nga agbalinto iti Belis ken Panama—ket tinurayan idi a kas ti Kapitania Heneral ti Guatemala. Kalpasan ti pannakagun-od iti wayawaya manipud iti Espania idi 1821, ti dati a Kapitania Heneral ket naisilpo idi iti Umuna nga Imperio ti Mehiko, ngem intono kuan ket pimmanaw manipud iti Mehiko tapno mangporma iti Pederal a Republika ti Tengnga nga Amerika, ken nagpaut daytoy manipud idi 1823 aginggana idi 1838. Dagiti pito a pagilian a kanungpalan a nagbalin a nawaya nga autonomo a pagpagilian, a nangrugi iti Nicaragua, Honduras, Costa Rica, ken Guatemala (1838), ken sinaruno babaen ti El Salvador (1841), kalpasanna ti Panama (1903), ken ti Belis (1981). Ita nga aldaw, kalpasan ti ad-adu ngem dua gasut a tawtawen iti sosial a riribok, naranggas a suppiat ken rebolusion, panglaw, sosial nga inhustisia ken ranggas ken nakaro pay laeng iti amin a paset ti Tengnga nga Amerika.

## Dagiti nota

## Adu pay a mabasbasa

* Central America. *Columbia Encyclopedia*, 6th ed. 2001–6. New York: Columbia University Press.
* American Heritage Dictionaries, Central America.
* WordNet Princeton University: Central America.
* Central America. *Columbia Gazetteer of the World Online*. 2006. New York: Columbia University Press.
* Hernández, Consuelo (2009). Reconstruyendo a Centroamérica a través de la poesía. *Voces y perspectivas en la poesia latinoamericana del siglo XX*. Madrid: Visor.

## Dagiti silpo ti ruar

 Dagiti midia a mainaig iti Tengnga nga Amerika iti Wikimedia Commons

* Silsilpo ti Video ti Tengnga nga Amerika manipud iti Dagiti Dihital nga Arkibo ti Ganganaet a Pannakibiang ti Dean Peter Krogh
* Pampanid ti pagilian ti Tengnga nga Amerika