# Hainismo

Ni Rishabha, ti immuna a Hain tirthankara
Templo Adinath iti Ranakpur
Ti **Hainismo** ket tradisional nga ammo iti *Haina darma*, ket maysa a Indiano a relihion a mangpatuldo iti maysa nga adalan iti saan kinaranggas kadagiti amin a sibibiag a parsua. Daytoy ket maysa kadagiti kaduogan a relihion iti lubong a matugotan kadagiti ramutna iti taga-ugma nga India. Ti kinunkuna ti tradision iti daytoy a pammati ket insersermon babaen dagiti duapulo ket uppat a nagsasaruno a nangitaktakder iti pammati nga ammo a kas ti *tirthankara*. Ti Hainismo ket mangiyunay-unay ti espiritual a kinawaya ken panagpapada a baetan kadagiti amin a porma ti biag. Dagiti agsansanay iti daytoy a relihion ket namatmatidad a ti di naranggas ken kabukbokodan a panagtengngel ket isu ti pamay-an a pakabalinanda a makagun-od ti pannakawaya manipud iti siklo dagiti panagungar manen.

Ti Hainismo ket maysa a relihioso a minoridad idiay India, nga adda dagiti 4.2 riwriw a sumursurot, ken dagiti sumorsurot kadagiti imigrante a komunidad idiay Belhika, idiay Estados Unidos, idiay Kanada, Hong Kong, Hapon ken Singapur. Dagiti Hain ket addaanda kadagiti kangatuan a degrado iti literasia para kadagioti amin a relihioso a komunidad idiay India, ken dagiti biblioteka ti manuskritoda ket isu ti kaduogan iti pagilian.

## Pakasaritaan

Ti Hainismo ket maysa a representatibo iti *shramana* a tradision, nga isu idi ket maysa a saan a Vedic a tignay a maipada iti naipakasaritaan a relihion ti Vedic. Ti tunggal may kadagitoy a sanga ti taga-ugma a relihion ti Indian ket nakaimpluensia met laeng kadagiti kaniada. Ti *shramana* a tradision ket akinrebbeng idi para kadagiti mainaig a konsepto iti *saṃsāra* ken *moksha*. Adda pay reperensia iti Rishabha, ti immuna a *jaina tirthankara*, iti Vedic a literatura.

Ti pannakaipakita ti labus a pigura ti maysa a lalaki iti puesto a nakatakder nga agmetmeditasion ket adu a makita idiay Ginget ti Indus a Sibilisasion, a mangipakpakita ti pannakaikapetna iti Hainismo. Ni Ram Prasad Chanda, nga isu idi ti nangimaton ti panagkalkali iti Ginget ti Indus a Sibilisasion, ket nangibagbaga:

> Saan laeng a dagiti nakatugaw a diosen kadagiti selio ti Indus ket adda isuda iti postura a yoga ken nakasaksi ti kaadda ti Yoga idiay Ginget ti Indus a Sibilisasion iti dayta nga adayo a panawen, dagiti agtaktakder a diosen kadagiti selio ket mangipakpakita pay ti Kayotsarga (tiagtaktakder a postura iti meditasion) a puesto. Ti postura a Kayotsarga ket naisalsalumina iti Hain. Daytoy ket maysa a postura a saan nga agtugtugaw ngem agtaktakder daytoy. Iti Adi Purana a Libro XV III, ti postura a Kayotsarga ket naipalpalawag iti pannakaikapet iti penitensia ni Rishabha.
>
>

Ni Pārśva ket isu ti kasapaan a *tirthankara* a mabalin a makedngan a mapetsaan; isu ket nagbiag idi maika-9 a siglo BCE. Dagiti tradision ket nangibagbaga a dagiti nagannak kenni Mahavira' ket sinursurotda dagiti insursurona. Nupay kasta, isu ket saan a maikeddeng a kas ti nangibangon ti Hainism. Ni Herman Jacobi, ti maysa a nalatak nga indologista, ket nangisurat:

> Awan ti maipaneknekan a ni Parshva ket isu idi ti nangbangon ti Hainism. Ti Hain a tradision ket nagkaykaysa iti panagaramid kenni Rishabha a kas tirthankara a kas ti nangibangon ket mabalin nga adda naipakasaritaan iti tradision a mangaramid kaniana iti immuna a tirthankara.
>
>

Idi maika-6 a BCE, ni Vardhamana Mahavira ket nagbalin a maysa kadagiti kaimpluensiaan a manursuro iti Hainismo. Isu ket nangbangon ti dakkel a grupo dagiti disipulo a nakaadal ken simmursurot kadagiti insursurona. Dagiti disipulo ket tinawtawaganda isuna a kas ti *jina*, a literal a maipatarus a kas *agparparikma*. Dagiti kinaudi a simmursurot kaniana ket nagus-usarda ti nabaliwan a titulo a mangitudo kaniada: *Hain*, dagiti sumursurot ti *jina*.

Idi las-ud ti maika-4 a siglo BCE, ti Mauryan a Dinastia ket dimteng a nagturay. Ti immuna nga emperador ti Mauryan, ni Chandragupta, ket nagbalin a Hain kadagiti kinaudi a paset ti panagbiagna. Isu idi ket disipulo ni Badhrabahu, ti maysa a Hain ācārya nga akinrebbeng para iti pannakaiyaddang ti Hainismo idiay abagatan nga India. Ti Kalinga ket taengan idi dagiti Haina. Ti mannakigubat nga emperadorna a ni Kharavela ket akinrebbeng idi para iti pannakaiyaddang ti Hainismo iti ballasiw ti Indiano a subkontinente. Ti taga-ugma a siudad ti Pithunda, kapitolio iti Kalinga, ket naipalplawag iti *jaina* a teksto ti *Uttaradhyana Sutra* a kas maysa a nangruna a sentro idi panawen ti Mahavira, ken kankanayon idi a papanan babaen dagiti agtagtagilako manipud idiay Champa. Ni Rishabha, ti immuna a *tirthankara*, ket rinaraeman ken dinaydayawan idi idiay Pithunda ken ammo a kas ti *Kalinga Jina*. Idi maika-4 a siglo BCE, ni Mahapadma Nanda ket pinarukmana ti Kalinga ken nangala ti maysa nga estatua ni Rishabha manipud idiay Pithunda ken inpanna idiay kapitoliona a Magadha. Ti panagraut ni Ashoka ken ti panagay-ayat ti annuroten a Budista ket nagpakaro a nagparmek kadagiti Hain iti Kalinga. Nupay kasta, idi umuna a siglo BCE ti emperador Kharvela ket pinarukmana ti Magadha, innalana ti estatua ni Rishabha ken inkabilna idiay Udaygiri, idiay asideg ti kapitoliona a Shishupalgadh. Dagiti rukib ti Khandagiri ken Udaygiri idiay asideg ti Bhubaneswar ket isu laeng dagitoy ti nabatbati a bato a monunento ti Hain idiay Orissa.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran

* Charpentier, Jarl (1922), "Ti Pakasaritaan dagiti Hain", *Ti Cambridge a Pakasaritaan ti India*, vol. 1, Cambridge
* Chatterjee, Ramananda (1932), *Ti Moderno a Panagrepaso*, vol. 52, Prabasi Press Private Limited
* Cort, John E. (1995), "Dagiti Hain a Kamalig ti Pannakaammo : Dagiti Tradisional a Biblioteka idiay India", *Warnakan ti Oriental a Kagimongan ti Amerikano*, **115** (1): 77, doi:10.2307/605310
* Dundas, Paul (2002), *Dagiti Hain*, Routledge, ISBN 978-0-415-26605-5
* Glasenapp, Helmuth Von (1999), *Hainismo: Ti Indiano a Relihion ti Pannakisalakan*, Delhi: Motilal Banarsidass, ISBN 81-208-1376-6
* Jacobi, Hermann (1884), *Jaina Sutras Pasett I*, Dagiti Sagrado a Libro iti Daya, vol. 22
* Jain, Jyotindra; Fischer, Eberhard (1978), *Haina nga Ikonograpia*, Brill Publishers, ISBN 978-90-04-05259-8
* Jaini, Padmanabh S. (1991), *Henero ken Pannakisalakan: Dagiti Suppiatan ti Haina iti Espiritual a Pannakawaya iti Babbai*, Unibersidad ti California, ISBN 978-0-520-06820-9, naala idi 10 Enero 2013
* Jaini, Padmanabh S. (1998), *Ti Haina a Dalan iti Puripikasion*, Motilal Banarsidass, ISBN 978-81-208-1578-0, naala idi 10 Enero 2013
* Jaini, Padmanabh S. (2000), *Dagiti naurnog a Papel kadagiti Panagadal ti Haina*, Motilal Banarsidass, ISBN 978-81-208-1691-6, naala idi 10 Enero 2013
* Koller, John M. (Hulio 2000), "Ti Syādvadā a kas ti Epistemolohiko a Tulbek iti Haina a katengngaan a Waya iti Metapisika ni Anekāntavāda", *Pilosopia Daya ken Laud*, Honululu, **50** (3): 628, doi:10.1353/pew.2000.0009, ISSN 0031-8221, JSTOR 1400182
* Rankin, Aidan (2010), *Adu a Bangir ti Saririt: Ti Baro a Politika iti Kararua*, John Hunt Publishing, ISBN 978-1-84694-277-8
* Sangave, Vilas Adinath (1980), *Komunidad ti Haina* (Maika-2 nga ed.), Bombay: Nadayeg a Prakashan, ISBN 978-0-317-12346-3
* Sangave, Vilas Adinath (2001), *Dagiti Rupa ti Hainolohia: Napilpili Papel ti Panagsukisok iti Kagimongan ti Haina, Relihion, ken Kultura*, Mumbai: Nadayeg a Prakashan, ISBN 978-81-7154-839-2
* Sangave, Vilas Adinath (2006), *Dagiti Aspeto ti Haina a relihion* (5 nga ed.), Bharatiya Jnanpith, ISBN 978-81-263-1273-3
* Shah, Natubhai (1998a), *Hainismo: Ti Lubong dagiti Agparparikma*, vol. 1, Sussex Academic Press, ISBN 978-1-898723-30-1
* Shah, Natubhai (1998b), *Hainismo: Ti Lubong dagiti Agparparikma*, vol. 2, Sussex Academic Press, ISBN 978-1-898723-31-8
* Shah, Umakant P. (1987), *Jaina-Rupa-Mandana*, Abhinav Publications, ISBN 978-81-7017-208-6
* Sethia, Tara (2004), *Ahiṃsā, Anekānta ke Hainismo*, Motilal Banarsidass, ISBN 978-81-208-2036-4
* Tobias, Michael (1991), *Puersa ti Biag: Ti Lubong ti Hainismo*, Jain Publishing Company, ISBN 978-0-87573-080-6
* Upadhye, A. N. (1982), Cohen, Richard J. (ed.), "Mahavira ken dagiti Insursurona", *Warnakan ti Oriental a Kagimongan ti Amerikano*, Oriental a Kagimongan ti Amerikano, **102** (1), doi:10.2307/601199, JSTOR 601199
* Vallely, Anne (2002), *Dagiti Agsalsalaknib ti Transsendente: Ti Maysa nga Etnolohia itimaysa a Komunidad ti Asetiko a Hain*, Unibersidad ti Toronto a Pagmalditan, ISBN 978-0-8020-8415-6
* Vyas, R.T. (1995), *Dagiti Panagadal iti arte ti Haina ken ikonograpia ken dagiti kakuyogana a suheto*, Abhinav Publications, ISBN 978-81-7017-316-8
* Wiley, Kristi L. (2009), *Ti A aginggana iti Z iti Hainismo*, Scarecrow Press, ISBN 978-0-8108-6821-2
* Williams, Robert (1991), *Yoga nga Haina: Ti Panagsukisok iti Mediebal a Śrāvakācāras*, Motilal Banarsidass, ISBN 978-81-208-0775-4