# Biblia

Ti **Biblia**, manipud iti Griego (τα) a βιβλια, *(ta) biblia*, "(dagiti) libro", plural ti βιβλιον, *biblion*, "libro", nga original a naggapu iti balikas a βιβλος, *biblos*, a naadaw met manipud iti βυβλος—*byblos*, a kayatna a sawen ket "papyrus", manipud iti kadaanan a Phoenician a ciudad ti Byblos a naggapgapuan daytoy a material a pagsurat), ket ti klasikal a nagan ti Hebreo a Biblia ti Judaismo wenno ti napagtipon a Daan a Tulag ken Baro a Tulag ti Cristianidad (ti "Ti Biblia" ngarud ket dumakmadakat iti dua nga agduma a Biblia).

Iti adu a tattao, ti Biblia kadakuada ket isu met laeng ti mismo a naiparangarang wenno naipalgak a sao wenno balikas ti Dios wenno maysa a mapagtalkan a rekord ti naig iti baeten ti Dios, ti lubong, ken ti sangkataoan.

## Ti Hebreo a Biblia

Ti Hebreo a Biblia (am-ammo pay kas ti Judio a Biblia, wenno תנ"ך, Tanakh iti Hebreo) ket addaan iti 24 a liblibro. Ti "Tanakh" ket maysa nga acronym para iti tallo a paset ti Hebreo a Biblia: ti Torah, Nevi'im, ken Ketuvim.

### Torah (תורה)

Ti Torah, wenno "pannursuro" ket am-ammo pay kas dagiti 5 a libro ni Moises (Hebreo: Chumash wenno Griego: Pentateuch a kayatna a sawen ket "lima").

Dagiti lima a libro ket:

* I. Genesis (*Bereishit* בראשית)
* II. Exodo (*Shemot* שמות)
* III. Levitico (*Vayikra* ויקרא)
* IV. Bilbilang (*Bemidbar* במדבר)
* V. Deuteronomio (*Devarim* דברים)

### Dagiti Profeta (נביאים, Nevi’im)

* I. Josue (יהושע, Yhoshu‘a)
* II. Dagiti Ukom (שופטים, Shofetim)
* III. Samuel (1 ken 2; שמואל, Shmu’el)
* IV. Dagiti Ar-ari (1 ken 2; מלכים, Melakhim)
* V. Isaias (ישעיה, Ysha‘yahu)
* VI. Jeremias (ירמיה, Yirmyahu)
* VII. Ezekiel (יחזקאל, Yẖezqel)
* Ti Sangapulo-ket-dua (תרי עשר)
	+ 1. Oseas (הושע, Hoshe‘a)
	+ 2. Yoel (יואל, Yo’el)
	+ 3. Amos (עמוס, ‘Amos)
	+ 4. Abdias (עובדיה, ‘Ovadia)
	+ 5. Jonas (יונה, Yona)
	+ 6. Mikias (מיכה, Mikha)
	+ 7. Nahum (נחום, Naẖum)
	+ 8. Habacuc (חבקוק, Ḥavaqquq)
	+ 9. Sofonias (צפניה, Ẕfanya)
	+ 10. Hageo (חגי, Ḥaggay)
	+ 11. Zacarias (זכריה, Zkharya)
	+ 12. Malakias (מלאכי, Mal’akhi)

### Dagiti Sinurat (כתובים, Ktuvim)

* I. Dagiti Danggay (תהלים, Tehilim)
* II. Dagiti Pammagbaga (משלי, Mishley)
* III. Job (איוב, Iyyov)
* IV. Danggay dagiti Danggay (שיר השירים, Shir haShirim)
* V. Rut (רות)
* VI. Dagiti Unnoy (איכה, Eykha)
* VII. Eclesiastes (קהלת, Qohelet)
* VIII. Ester (אסתר, Ester)
* IX. Daniel (דניאל, Daniyyel)
* X. Ezra-Nehemías (עזרא ונחמיה, ‘Ezra’ wNẖemya)
* XI. Dagiti Cronica (1 ken 2; דברי הימים, Dvrey haYamim)

## Ti Cristiano a Biblia

### Ti Daan a Tulag

Ti koleksion dagiti libro a maawagan kas Daan a Tulag dagiti kaaduan a Cristiano (a pakairaman dagiti kameng ti Simbaan a Catolico Romano, Dumaya nga Orthodoxia a Simbaan, ken Oriental nga Orthodoxia a Simbaan) ket saanna laeng nga iraman dagiti 24 a libro ti Hebreo a Tanakh, ngem pati pay sumagmamano a Deuterocanonical (awagan kas Apokripa ti dadduma, nangruna dagiti Protestante) a liblibro a nailebben iti Griego ti Septuagint.

Bigbigen ti Simbaan Catolico Romano ti 7 a libro kadagiti naagapad a deuterocanonical liblibro: Tobias, Judith, 1 Maccabeos, 2 Maccabeos, Sirib ni Solomon, Sirach (Ecclesiasticus), ken Baruch), kasta met ti sumagmamano a paset ti Ester ken ti Daniel nga awan iti Tanakh.

Dagiti nadumaduma nga Orthodoxia a Simsimbaan ket iramanda ti sumagmamano pay, kas koma iti 3 Maccabeos, Salmo 151, 1 Esdras, Odes, Dagiti Salmo ni Solomon, ken uray pay ti 4 Maccabeos.

Dagiti Protestante ket kaaduanna a dida bigbigen dagitoy a libro kas napaypayso a paset ti Biblia.

### Ti Baro a Tulag

Ti Baro a Tulag ket nakatiponan ti 27 a liblibro a ni Jesus ti kangrunaan a madakdakamat, a naisurat iti Griego idi nasapa a Cristiano a panawen.

Mabennebenneg dagitoy a libro kas:

* Dagiti Sinoptiko a Naimbag a Damag
	+ Ti Naimbag a Damag ni Mateo
	+ Ti Naimbag a Damag ni Marcos
	+ Ti Naimbag a Damag ni Lucas
	+ Ti Naimbag a Damag ni Juan
* Dagiti Aramid dagiti Apostol
* Dagiti Sursurat ni Pablo ti Tarsus
	+ Surat kadagiti Romano
	+ Umuna a Surat kadagiti Corintiano
	+ Maikadua a Surat kadagiti Corintiano
	+ Surat kadagiti Galaciano
	+ Surat kadagiti Filiponiano
	+ Surat ken ni Filemon
	+ Umuna a Surat kadagiti Tesalonicano
	+ Maikadua a Surat kadagiti Tesalonicano
	+ Surat kadagiti Efesiano
	+ Surat kadagiti Colosiano
	+ Dagiti Pastoral a Sursurat
		- Umuna a Surat ken ni Timoteo
		- Maikadua a Surat ken ni Timoteo
		- Surat ken ni Tito
	+ Surat kadagiti Hebreo
* Dagiti Sapasap a Sursurat
	+ Surat ni Santiago
	+ Umuna a Surat ni Peter
	+ Maikadua a Surat ni Peter
	+ Umuna a Surat ni John
	+ Maikadua a Surat ni John
	+ Maikatlo a Surat ni John
	+ Surat ni Judas Tadeo
* Paltiing