# Mumbai

| Mumbai
Bombay |
| --- |
| Metropolitano a Siudad |
| Mumbai |
| Nagsasabtan: ﻿ / ﻿ |
| Pagilian | India |
| Estado | Maharashtra |
| Distrito | Siudad ti Mumbai Suburbano a Mumbai |
| Gobierno |
|  • Munisipal a komisionado | Sitaram Kunte |
|  • Mayor | Sunil Prabhu (SS) |
| Kalawa |
|  • Metropolitano a Siudad | 603 km2 (233 sq mi) |
| Kangato | 14 m (46 ft) |
| Populasion (2011) |
|  • Metropolitano a Siudad | 12,478,447 |
|  • Ranggo | 1st |
|  • Densidad | 20,694/km2 (53,600/sq mi) |
|  • Metro | 18,414,288 |
| Dagiti pagsasao |
|  • Opisial | Marathi |
| Sona ti oras | UTC+5:30 (IST) |
| PIN | 400 xxx |
| Kodigo ti telepono | 9122-XXXX XXXX |
| Panagrehistro ti karro | MH 01—03 |
| Website | www.mcgm.gov.in |
| [urnosen iti Wikidata] |

Ti **Mumbai** /mʊmˈbaɪ/, dati nga ammo a kas ti **Bombay**, ket isu ti kapitolio a siudad iti estado ti India a Maharashtra. Isu daytoy ti kaaduan ti populasion a siudad idiay India, ken ti maikapat a kaaduan ti populasion a siudad iti lubong, nga adda ti dagup ti metropolitano a lugar a populasion iti agarup a 20.5 a riwriw. A maiaraman ti kaarrubana nga urbano a luglugar, a mairaman dagiti siudad ti Navi Mumbai ken Thane, maysa daytoy kadagiti kaaduan ti populasion a urbano a rehion iti lubong. Ti Mumbai ket naisanglad idiay laud nga aplaya iti India ken adda ti naadalem a masna a pagsangladan. Idi 2009, ti Mumbai ket nanaganan idi a kas maysa a Alpha asiudad ti lubong. Isu pay daytoy ti kabaknangan a siudad idiay India, ken adda ti kangatuan a GDP iti ania man a siudad idiay Abagatan, Laud wenno Tengnga nga Asia.

Dagiti pito nga is-isla a nagbukel ti Mumbai ket nagibalayan dagiti komunidad ti mangngalap a kolonia. Para kadagiti napalabas a siglo, dagiti isla ket ket tinengtengngel dagiti nagsasaruno a patneng nga imperio sakbay a naibbatan kadagiti Portuges ken ti sinaruno ti Kompania ti Britaniko a Daya nga India. Idi las-ud ti maika-18 a siglo, ti Mumbai sinukogan manen babaen ti Hornby Vellard a gandat, a nagaramid ti panakaala manen dagiti lugar a nagbaetan dagiti pito a konstituente nga is-isla manipud iti baybay. Daytoy ket nalpas idi 1845, ti gandat ket ti pannakairaman ti panagipatakder kadagiti nangruna a kalsada ket perokaril ket nangbalbaliw ti Bombay iti maysa a nangruna a puerto idiay Baybay Arabiano. Ti ekonomiko ken edukasinal a panagrangrang-ay ket isu ti nagipakpakitaan ti siudad idi las-ud ti maika-19 a siglo. Daytoy ket nagbalin a napigsa a batayan para iti panagwayawaya a tinay iti India idi las-ud ti nasapa a maika 20 a siglo. Idi nagbalin a nawaya ti India idi 1947, ti siudad ket nainkorporado iti Bombay nga Estado. Idi 1960, kalpasan ti Samyukta Maharashtra a tignay,ti maysa a baro nga estado ti Maharashtra ket napartuat idi ti Bombay a kas ti kapitoliona. Ti siudad ket nanaganan iti Mumbai idi 1996, ti nagan a naala manipud iti Koli a diosen—Mumbadevi.

Ti Mumbai ket isu ti komersio ken liwliwa a kapitolio iti India, daytoy ket maysa pay kadagiti 10 a kalaingan iti lubong a a sentro ti komersio iti termino iti sangalubongan a panagayos ti busbos, nga agpatpataud kadagiti 5% iti GDP ti India, ket banagan para iti 25% iti maipataud ti industria, 70% iti maipapan ti baybay a komersio idiay India (Mumbai Port Trust & JNPT), ken 70% iti pundo a naibaybayad iti ekonomia iti India. Ti siudad ket pangbalayan kadagiti nangruna nga instituto ti busbos a kas ti Reserve Bank of India, ti Bombay Stock Exchange, ti National Stock Exchange of India, ti SEBI ken ti korporado a kuartelan dagiti nadumaduma a kompania ti India ken dagiti multinasional a korporasion. Daytoy ket pangibalayan pay dagiti kangrunaan a sientipiko ken nuklear nga instituto ti India a kas ti BARC, NPCL, IREL, TIFR, AERB, AECI, ken ti Departamento ti Atomiko nga Enerhia. Ti siudad ket ibalayanna pay ti Hindi ti India (Bollywood) ken Marathi nga industri a ti pelikuka ken telebision. Dagiti opurtunidad ti negosio ti Mumbai, ken ti pay pannakabalin ti panakamatgedan ti nagatngato a pagalagadan ti biag, ket mangaw-awis kadagiti peregrino manipud kadagiti amin apaset ti India ken, iti gapuna daytoy, makaararamid ti siudad a kas maysa a pagtunawan ti puli kadagiti adu a komunidad ken dagiti kultura.

Ti Mumbai ket naam-ammuan a kas maysa a sekular a siudad. Nupay kasta daytoy ket nakasagaba kadagiti nadumaduma a panagraut dagiti terorista manipud iti rugi ti maika-20 a siglo. Adda dagiti adu a natnatay ket nakapukawan dagiti tagikua iti maipapan ti komunidad a riribok idi 1992–93, ken dagiti panagbomba idi 1993 .

## Etimolohia

Ti nagan a *Mumbai* ket naala manipud iti *Mumba* wenno *Maha-Amba*—ti nagan ti Koli a diosen a ni Mumbadevi—ken *Aai*, "ina" iti pagsasao a Marathi.

Ti kadaanan a naam-ammuan a nagnagan ti siudad ket *Kakamuchee* ken *Galajunkja*; dagitoy ket sagpaminsada pay laeng a maus-usar. Ni Ali Muhammad Khan, idiay *Mirat-i-Ahmedi* (1507) ket nangibagbaga ti siudad a kas ti *Manbai*. Idi 1508, ti Portuges a mannurat a ni Gaspar Correia ket nagus-usar ti nagan a *Bombaim*, iti sinuratna a *Lendas da Índia* ("Sarsarita iti India"). Daytoy a nagan ket mabalin a nagtaud a kas ti Daan a Portuges a sarita ti *bom baim*, a kayatna a sawen ket "nasayaat a bassit a luek", ken ti *Bombaim* ket kanayon pay laeng a maus-usar iti Portuges. Idi 1516, ti maysa Portuges nga eksplorador a ni Duarte Barbosa ket nagus-usar ti nagan a *Tana-Maiambu*: ti *Tana* ket mabalin a nagibagbaga ti kaasidegna a lugar ti Thane ken ti *Maiambu* iti *Mumbadevi*.

Ti templo iti lokal a Hindu a diosen a ni Mumbadevi, nga isu ti nakaalaan ti nagan ti siudad
Dagiti dadduma pay a panangibaga a nairehistro idi maika-16 ken maika-17 a sigsiglo ket mairaman ti: *Mombayn* (1525), *Bombay* (1538), *Bombain* (1552), *Bombaym* (1552), *Monbaym* (1554), *Mombaim* (1563), *Mombaym* (1644), *Bambaye* (1666), *Bombaiim* (1666), *Bombeye* (1676), and *Boon Bay* (1690). Idi kalapasan ti panakaala ti Britaniko ti siudad idi maika-17 a siglo, ti Portuges a nagan opisial nabaliwan naiyulog iti Ingles a kas ti*Bombay*.

Babaen ti naladaw a maika-20 a siglo, ti siudad ket naam-ammuan idin a kas ti *Mumbai* wenno *Mambai* iti Marathi a pagsasao, ti Konkani, Gujarati, Kannada ken Sindhi a kas ti *Bambai* iti Hindi, Persiano ken Urdu. Ti Ingles a nagan ket opisial a nasukatan ti *Mumbai* idi Nobiembre 1995. Daytoy ket nagbanagan ti panagiawawis ti Marathi a nationalista a partido a Shiv Sena a nangabak ti estado a panagbuto iti Maharashtra ken nangipadpada kadagiti kapadpada a panagsukat kadagiti nagan ti ballasiw ti pagilian.
Ti maysa a teoria ket naisingasing a ti "Bombay" ket ti nadadael idi nga Ingles a bersion iti "Mumbai" ken ti di kinaykayat a legado ti Britaniko a kolonial a turay. Ti panagiduron ti panaginagan manen ti Bombay ket maysa idi a paset ti dakdakkel a tignay ti panagpapigsa ti Marathi a kinasiasino idiay Maharashtra a rehion. Nupay kasta, ti siudad ket inbagbagaan pay laeng a kas ti Bombay baben dagiti agtataeng ken dagiti pay Indiano a nanipud kadagiti sabsabali a rehion. Nuay kasta, ti panangibaga ti nagan ti siuadad a saan a kas ti *Mumbai* ket nagbalin daytoy a kontrobersial, a nangbanagan dagiti managrikna a pannakaunget a sagpaminsan pay iti naranggas a kasasaad ti politiko.

Ti sapsap a nadayeg nga etimolohia ti *Bombay* ket agtengtengngel a naala manipud iti maysa a Portuges a nagan a kayatna a sawen ket "nasayaat a luek". Daytoy ket naibatay kadagiti kinapudno a ti *bom* ket Portuges para iti "nasayaat" ken *baía* (wenno arkaiko a pannakailetra a *bahia*) a kayatna a sawen ket "luek". Nupay kasta, daytoy a literal a patarus ket saan a husto iti gramatiko a henero, a ti *bom* ket para iti lalaki, bayat a ti *baia* ket para iti babai; ti husto a pannakaibaga iti Portuges iti "nasayaat a luek" ket ti *boa ba(h)ia*. Iti pannakaibaga daytoy, ti *baim* ket arkaiko, a maskulino a balikas para iti "bassit a luek".

Ti Portuges nga eskolar a ni José Pedro Machado iti sinuratna a *Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa* (1981; "Portuges a Diksionario iti Onomastika ken Etimolohia"), ket kasla mangilikud ti "Bom Bahia" a hipotesis, a nagisingasing a ti kaada ti luek lket naiparparna laeng (a saan anakaibatayan iti toponimo) ken nagiturong daytoy kadagiti panakaallilaw, a ti panaginagan a (*bahia*; "bay") ket kammasapulan a paset iti Portuges a nagan.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran

* Baptista, Elsie Wilhelmina (1967). *Dagiti Daya nga Indiano: Katoliko a Komunidad ti Bombay, Salsette ken Bassein*. Asosasion ti Daya a Bombay.
* Bates, Crispin (2003). *Komunidad, Imperio ken Migrasion: Dagiti Abagatan nga Asiano iti Diaspora*. Orient Blackswan. ISBN 978-81-250-2482-8.
* Brunn, Stanley; Williams, Jack Francis; Zeigler, Donald (2003). *Dagiti Siudad iti Lubong:Rehional nga Urbano a Panagrang-ay ti Lubong* (Maikatlo nga ed.). Rowman & Littlefield Publishers, Inc. ISBN 0-06-381225-8.
* Campbell, Dennis (2008). *Internasional a Linteg ti Telekomunikasion [2008]*. Vol. II. ISBN 978-1-4357-1699-5.
* *Census of India, 1961*. Vol. 5. Opisina ti Rehistrar Heneral (India). 1962.
* Carsten, F. L. (1961). *Ti Moderno a Pakasaritaan ti Baro a Cambridge (Ti Pannakaipangato ti Pransia 1648–88)*. Vol. V. Arkibo ti Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan. ISBN 978-0-521-04544-5.
* Chaudhuri, Asha Kuthari (2005). "Pangyuna: Moderno a Drama ti India". *Mahesh Dattani: Ti Pangyuna*. Dagiti Kontemporario nga Indiano a mannurat ti Ingles. Foundation Books. ISBN 81-7596-260-7. Naala idi 26 Abril 2009.
* Chittar, Shantaram D. (1973). *Ti Puerto ti Bombay: ti ababa a pakasaritaan*. Bombay Port Trust.
* Datta, Kavita; Jones, Gareth A. (1999). *Pagbalayan ken pinansia ti agrangrang-ay a pagpagilian*. Tomo 7 ti Routledge a panagadadal ti panagrang-ay ti kagimongan (nailustrado nga ed.). Routledge. ISBN 978-0-415-17242-4.
* David, M. D. (1973). *Pakasaritaan ti Bombay, 1661–1708*. Unibersidad ti Mumbai.
* David, M. D. (1995). *Bombay, ti siudad dagiti tagtagainep: ti pakasaritaan ti immuna a siudad ti India*. Himalaya Publishing House.
* Davis, Mike (2006). *Planeta dagiti Purok ti Pobre [" Le pire des mondes possibles : de l'explosion urbaine au bidonville global "]*. Paris: La Découverte. ISBN 978-2-7071-4915-2.
* Dwivedi, Sharada; Mehrotra, Rahul (2001). *Bombay: Dagiti Siudad ti Kaunegan*. Eminence Designs. ISBN 81-85028-80-X.
* *Enbironmento ken urbanisasion*. Vol. v. 14, no. 1. Internasional nga Instituto para iti Enbironmento ken Panagrang-ay. Abril 2002. ISBN 978-1-84369-223-2. Naala idi 29 Agosto 2009.
* "Ehekutibo a Pakabuklan para iti Komprehensibo a Panagadal ti Pagluganan para iti MMR" (PDF). MMRDA. Naiyarkibo manipud iti kasisigud (PDF) idi 2013-09-21. Naala idi 28 Agosto 2009. Naiyarkibo 2010-06-13 iti Wayback Machine
* Farooqui, Amar (2006). *Opio a siudad: ti panagaramid ti nasapa a Victoriano a Bombay*. Three Essays Press. ISBN 978-81-88789-32-0.
* Fortescue, J. W. (2008). *Ti Pakasaritaan ti Britaniko a Buyot*. Vol. III. Read Books. ISBN 978-1-4437-7768-1.
* Fuller, Christopher John; Bénéï, Véronique (2001). *Ti inaldaw a kasasaad ken kagimongan ti moderno nga India*. C. Hurst & Co. Publishers. ISBN 978-1-85065-471-1.
* Ganti, Tejaswini (2004). "Pangyuna". *Bollywood: ti pagsurotan a libro ti nadayeg a sinema ti Hindi*. Routledge. ISBN 0-415-28854-1.
* *Greater Bombay District Gazetteer*. Maharashtra State Gazetteers. Vol. v. 27, no. 1. Gazetteer Department (Gobierno ti Maharashtra). 1960.
* Ghosh, Amalananda (1990). *Ti Ensiklopedia ti Indiano nga Arkeolohia*. Brill. ISBN 81-215-0088-5.
* Guha, Ramachandra (2007). *Ti India kalpasan ni Gandhi*. HarperCollins. ISBN 978-0-06-019881-7.
* Hansen, Thomas Blom (2001). *Panagiwagsak ti ranggas:panaginagan ti identidad ti kalpasan ti koloni a Bombay*. Unibersidad ti Princeton a Pagmalditan. ISBN 978-0-691-08840-2. Naala idi 16 Agosto 2009.
* Huda, Anwar (2004). *Ti Arte ken Siensia iti Sinema*. Atlantic Publishers & Distributors. ISBN 978-81-269-0348-1. Naala idi 11 Hunio 2008.
* Jha, Subhash K. (2005). *Ti Kammasapulan a Pagsurotan ti Bollywood*. Roli Books. ISBN 81-7436-378-5.
* Keillor, Bruce David (2007). *Panagtagilako iti Maika-21 a Siglo: Panagtagilako ti Baro a Lubong*. Vol. 1. Praeger. ISBN 978-0-275-99276-7.
* Kelsey, Jane (2008). *Serving Whose Interests?: The Political Economy of Trade in Services Agreements*. Taylor & Francis. ISBN 978-0-415-44821-5.
* Khalidi, Omar (2006). *Dagiti Muslim idiay Deccan: ti naipakasaritaan a panagsukisok*. Global Media Publications. ISBN 978-81-88869-13-8.
* Kothari, Rajni (1970). *Politika idiay India*. Orient Longman.
* Krishnamoorthy, Bala (2008). *Ebironmental a Panagtaripatu: Testo ken dagiti Kaso*. PHI Learning Pvt. Ltd. ISBN 978-81-203-3329-1.
* Kumari, Asha (1990). *Hinduismo ken Budismo*. Vishwavidyalaya Prakashan. ISBN 81-7124-060-7.
* *Lok Sabha debates*. New Delhi: Lok Sabha Secretariat. 1998.
* Machado, José Pedro (1984). "Bombaim". *Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa*. *Editorial Confluência* (iti Portuges). Vol. I.
* Mehta, Suketu (2004). *Kaaduan aSiudad: Ti Bombay Napukaw ken Nabirukan*. Alfred A Knopf. ISBN 0-375-40372-8.
* *Metropolitano a panagplano ken panagtaripato ti agrangrang-ay a lubong: maipapan ti lugar a desentralisasion nga annuroten iti Bombay ken Cairo*. Sentro para iti Pagtaengan ti Nagtagitaon ti Nagkaykaysa a Pagpagilian. 1993. ISBN 978-92-1-131233-1.
* Misra, Satish Chandra (1982). *Ti Iyu-ungar ti Muslim a Bileg idiay Gujarat: Ti pakasaritaan ti Gujarat manipud idi 1298 aginggana idi 1442*. Munshiram Manoharlal Publishers.
* Morris, Jan; Winchester, Simon (2005) [1983]. *Batbato ti imperio: dagiti pasdek ti Raj* (pablaak manen, nailustrado nga ed.). [Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. ISBN 978-0-19-280596-6.
* "Plano ti Mumbai". Department of Relief and Rehabilitation (Gobierno ti Maharashtra). Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2009-03-10. Naala idi 29 Abril 2009. Naiyarkibo 2009-03-10 iti Wayback Machine
* Naravane, M. S. (2007). *Dagiti gubat ti naipammadayawan a Kompania ti Daya nga India: panagaramid ti Raj*. APH Publishing. ISBN 978-81-313-0034-3.
* O'Brien, Derek (2003). *The Mumbai Factfile*. Penguin Books. ISBN 978-0-14-302947-2.
* "Opisina ti Komisioner ti Polis, Mumbai" (PDF). Mumbai Polis. Naiyarkibo manipud iti kasisigud (PDF, 1.18 MB) idi 2009-07-11. Naala idi 15 Hunio 2009.
* Patel, Sujata; Masselos, Jim, dagiti ed. (2003). "Bombay ken Mumbai: Dagiti identidad, Politika ken Populismo". *Bombay ken Mumbai. Ti Siudad nga Agdaldaliasat*. Delhi, India: Ti Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. ISBN 0-19-567711-0.
* Pai, Pushpa; Cohen, James; McAlister, Kara T.; Rolstad, Kellie; MacSwan, Jeff (2005). "Multilingualismo, Multikulturalismo ken Edukasion: Kaso a Panagadal ti Siudad ti Mumbai" (PDF). *Dagiti nagbanagan ti maika-4 a Internasional Simposiuo iti Bilingualismo*. Cascadilla Press. pp. 1794–1806. Naala idi 5 Septiembre 2009.
* Patil, R.P. (1957). *The mangroves in Salsette Island near Bombay*. Calcutta: Proceedings of the Symposium on Mangrove Forest.
* Phadnis, Aditi. *Business Standard Political Profiles: Of Cabals and Kings*. Business Standard.
* "Populasion ken Panagtrabaho a bariweswes ti Metropolitano a Rehion ti Mumbai" (PDF). Turay ti Panagrang-ay ti Metropolitano a Rehion ti Mumbai (MMRDA). Naiyarkibo manipud iti kasisigud (PDF) idi 2013-09-21. Naala idi 4 Hunio 2010. Naiyarkibo 2009-07-11 iti Wayback Machine
* *Dagiti Nagbanagan ti Akademia ti Nailian a Siensia ti India*. Vol. 65. Akademia ti Nailian a Siensia ti India. 1999.
* Rana, Mahendra Singh (2006). *Agbubutos ti india=: Lok Sabha & Vidhan Sabha panagbutbutos ti 2001–2005*. Sarup & Sons. ISBN 978-81-7625-647-6.
* Rohli, Robert V.; Vega, Anthony J. (2007). *Klimatolohia* (nailustrado nga ed.). Jones & Bartlett Publishers. ISBN 978-0-7637-3828-0.
* Saini, A.K.; Chand; Hukam. *Pakasaritaan ti Midiebal India*. Anmol Publications. ISBN 978-81-261-2313-1.
* Singh, K. S.; Bhanu, B. V.; Bhatnagar, B. R.; Bose, D. K.; Kulkarni, V. S.; Sreenath, J. (2004). *Maharashtra*. Vol. XXX. Popular Prakashan. ISBN 978-81-7991-102-0.
* Shirodkar, Prakashchandra P. (1998). *Dagiti panagsukisok ti Indo-Portuges a pakasaritaan*. Vol. 2. Publication Scheme. ISBN 978-81-86782-15-6.
* Swaminathan, R.; Goyal, Jaya (2006). *Sirmata ti Mumbai 2015: programa para iti panagpabaro*. Macmillan India iti pannkaigungloan ti Pundasion ti Agpalpaliiw a panagsukisok.
* Strizower, Schifra (1971). *Dagiti annak ti Israel: ti Bene Israel ti Bombay*. B. Blackwell.
* *Ti Diksionario ti Heograpiko ti Siudad ti Bombay ken Isla*. Ti Diksionario ti Heograpiko ti Bombay a Presidensia. Vol. 2. Departamento ti Diksionario ti Heograpiko (Gobierno ti Maharashtra). 1978.
* "Tignay ti Munisipal a Korprasion ti Mumbai, 1888" (PDF). Komisioner ti Eleksion ti Estado (Gobierno ti Maharashtra). Naiyarkibo manipud iti kasisigud (PDF) idi 2007-07-05. Naala idi 3 Mayo 2009. Naiyarkibo 2007-07-05 iti Wayback Machine
* Vilanilam, John V. (2005). *Masa komunikasion idiay India: ti sosiolohiko a perspektibo* (nailustrado nga ed.). SAGE. ISBN 978-0-7619-3372-4.
* Wasko, Janet (2003). *Kasano ti panagobra ti Hollywood*. SAGE. ISBN 0-7619-6814-8.
* *WMO bulletin*. Vol. 49. World Meteorological Organization. 2000.
* Yimene, Ababu Minda (2004). *Ti Aprikano Indiano a Komunidad idiay Hyderabad: Siddi nga Identidad, Ti Pannakatartaripatuna ket Panagbalbaliw*. Cuvillier Verlag. ISBN 3-86537-206-6.
* Yule, Henry; Burnell, A. C. (1996) [1939]. *Ti glosario ti lokal a sao ti Anglo-Indiano a balbalikas ken insasao: Hobson-Jobson* (2 nga ed.). Routledge. ISBN 978-0-7007-0321-0.
* Zakakria, Rafiq; Nailian a Kongreso ti India (1985). *100 a nadayag a tatwtawen: Nailian a Kongreso ti India, 1885–1985*. Pagawatan a Komite, Sentenario a Timpuyogan ti Kongreso.

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig iti Mumbai iti Wikimedia Commons