# Zambia

| Republika ti Zambia*Republic of Zambia*  (Ingles) |
| --- |
|
Wagayway

Eskudo

 |
| **Napili a pagsasao:** "One Zambia, One Nation" Ilokano: *"Maysa a Zambia, Maysa a Pagilian"* |
| **Nailian a kanta:** "Stand and Sing of Zambia, Proud and Free" Ilokano: *"Tumakder ken Kantaem ti Zambia, Agpannakkel ken Nawaya"* |
|  |
| Kapitolioken kadakkelan a siudad | Lusaka ﻿ / ﻿ |
| Opisial a sasao | Ingles |
| Mabigbig a rehional a sasao |
Listaan
* 33.5% Bemba
* 14.8% Nyanja
* 11.4% Tonga
* 5.5% Lozi
* 4.5% Chewa
* 3.0% Nsenga
* 2.6% Tumbuka
* 1.9% Lunda
* 1.9% Kaonde
* 1.8% Lala
* 1.8% Lamba
* 1.7% Ingles
* 1.5% Luvale
* 1.3% Mambwe
* 1.2% Lenje
* 1.2% Namwanga
* 1.0% Bisa
* 0.9% Ushi
* 0.7% Ila
* 0.7% Mbunda
* 0.7% Ngoni
* 0.7% Senga
* 0.6% Lungu
* 0.5% Toka-Leya
* 4.7% Dadduma
 |
| Grupgrupo ti etniko (2010) |
Listaan
* 21.0% Bemba
* 13.6% Tonga
* 7.4% Chewa
* 5.7% Lozi
* 5.3% Nsenga
* 4.4% Tumbuka
* 4.0% Ngoni
* 3.1% Lala
* 2.9% Kaonde
* 2.8% Namwanga
* 2.6% Lunda (Akin-amianan)
* 2.5% Mambwe
* 2.2% Luvale
* 2.1% Lamba
* 1.9% Ushi
* 1.6% Bisa
* 1.6% Lenje
* 1.2% Mbunda
* 0.9% Lunda (Luapula)
* 0.9% Senga
* 0.8% Ila
* 0.8% Lungu
* 0.7% Tabwa
* 0.7% Soli
* 0.7% Kunda
* 0.6% Ngumbo
* 0.5% Chishinga
* 0.5% Chokwe
* 0.5% Nkoya
* 5.4% Dadduma nga etniko
* 0.8% Nangruna puli
* 0.4% Di naidasig
 |
| Relihion (2010) | * 95.7% Kristianidad (opisial)
75.3% Protestantismo
20.3% Katolisismo
* 2.1% Baháʼí
* 0.5% Islam
* 0.2% Hinduismo
* 2.5% Dadduma
 |
| Nagan dagiti umili | Zambiano |
| Gobierno | Unitario a presidensial a batay-linteg republika |
|  |
| • Presidente  | Edgar Lungu |
| • Bise Presidente  | Inonge Mutukwa Wina |
|  |
| Lehislatura | Nailian nga Asemblia |
| Wayawaya manipud iti Reino Unido |
|  |
| • Amianan-Akinlaud a Rhodesia  | 27 Hunio 1890 |
| • Barotziland-Amianan-Akinlaud a Rhodesia  | 28 Nobiembre 1899 |
| • Amianan-Akindaya a Rhodesia  | 29 Enero 1900 |
| • Amalgamasion ti Akin-amianan a Rhodesia  | 17 Agosto 1911 |
| • Pederasion ti Rhodesia ken Nyasaland  | 1 Agosto 1953 |
| • Republika ti Zambia  | 24 Oktubre 1964 |
| • Agdama a batay-linteg  | 5 Enero 2016 |
|  |
| Kalawa |
| • Dagup | 752,618 km2 (290,587 sq mi) (Maika-38) |
| • Danum (%) | 1 |
| Populasion |
| • Karkulo idi 2018 | 17,351,708 (Maika-65) |
| • Senso idi 2010 | 13,092,666 |
| • Densidad | 17.2/km2 (44.5/sq mi) (Maika-191) |
| GDP (PPP) | Karkulo idi 2019 |
| • Dagup | $75.857 bilion |
| • Tunggal maysa a tao | $4,148 |
| GDP (nominal) | Karkulo idi 2019 |
| • Dagup | $23.946 bilion |
| • Tunggal maysa a tao | $1,307 |
| Gini (2015) | 57.1 nangato |
| HDI (2019) |  0.584 kalalainganna · Maika-146 |
| Kuarta | Kwacha ti Zambia (ZMW) |
| Sona ti oras | UTC+2 (CAT) |
| Pormat ti petsa | aa/bb/tttt |
| Pagmanehuan | kanigid |
| Kodigo ti panagtawag | +260 |
| Kodigo ti ISO 3166 | ZM |
| TLD ti internet | .zm |

TI **Zambia** (/ˈzæmbiə, ˈzɑːm-/), opisial a ti **Republika ti Zambia** (Ingles: *Republic of Zambia*; Bemba: *Icalo ca Zambia*; Tonga: *Cisi ca Zambia*; Lozi: *Naha la Zambia*; Nyanja: *Dziko la Zambia*), ket ti maysa a napalikmutan iti daga a pagilian iti pagtutumpongan ti Tengnga, Akin-abagatan ken Daya nga Aprika. Dagiti kaarrubana ket ti Demokratiko a Republika ti Kongo iti amianan, Tanzania iti amianan-daya, Malawi iti daya, Mozambique iti abagatan a daya, Zimbabwe ken Botswana iti abagatan, Namibia iti abagatan a laud, ken Angola iti laud. Ti kapitolio a siudad ti Zambia ket ti Lusaka, a mabirukan iti abagatan-tengnga a parte ti Zambia. Kangrunaan a naikonsentrado ti populasion itilikmut ti Lusaka iti abagatan ken iti Probinsia ti Copperbelt iti amianan, dagiti bugas a sentro ti ekonomia ti pagilian.

Kasisigud a tinagtagitao dagiti tattao a Khoisan, naapektuan ti rehion babaen ti panagpadakkel ti Bantu iti maikasangapulo ket tallo a siglo. Kalpasan dagiti eksplorador nga Europeano idi maikasangapulo ket walo a siglo, kinolinisado ti Britaniko ti rehion kadagiti protektorado ti Britaniko ti Barotseland-Amianan-Akinlaud a Rhodesia ken Amianan-EAkindaya a Rhodesia kadagiti patingga ti maikasangapulo ket siam a siglo. Naitiptipon dagitoy idi 1911 tapno mangbukel ti Akin-amianan a Rhodesia. Kadagiti kaaduan a paset ti panawen ti kolonia, tinurayan idi ti Zambia babaen ti maysa nga administrasion a naidutok manipud iti Londres a binalbalakadan ti Kompania ti Britaniko nga Abagtaan nga Aprika.

Idi 24 Oktubre 1964, nagbalin a nawaya ti Zambia manipud iti Reino Unido ken ni kangrunaan a ministro Kenneth Kaunda ket nagbalin a ti immuna a presidente. Ti sosialista a United National Independence Party (UNIP) ni Kaunda ket nangitalinaay iti bileg manipud idi 1964 aginggana idi 1991. Nangruna a nagpapel ni Kaunda iti rehional a diplomasia, nga asideg a nakitinnulong iti Estados Unidos iti panagbiruk kadagiti solusion kadagiti suppiat iti Akin-abagatan a Rhodesia (Zimbabwe), Angola, ken Namibia. Mnaipudidi 1972 aginggana idi 1991, ti Zambia ket maysa idi a maysa partido nga estado a ti UNIP iti kaikaisuna a legado a politikal a partido babaen ti insasao iti "Maysa a Zambia, Maysa a Pagilian" nga inaramid babaen ni Kaunda. Ni Kaunda ket sinaruno idi babaen ni Frederick Chiluba ti sosial-demokratiko ti Movement for Multi-Party Democracy idi 1991, ken nangrugian ti maysa a paset ti panawen ti panagrang-ay ti sosial-ekonomia ken ti disentralisasion ti gobierno. Manipud iti dayta, nagbalinen ti Zambia a kas maysa nga adu ti partidona nga estado ken nakasanay kadagiti nadumaduma a nakappia a transision ti bileg.

Aglaon ti Zambia kadagiti adu a masna a rekurso, a mairaman dagiti mineral, naatap a biag, bakbakir, nasadiwa a danum ken maarab a daga. Idi 2010, ninaganan ti Banko ti Lubong ti Zambia a kas maysa kadagiti kapardasan a nareporma nga ekonomia ti pagilian iti lubong. Naikuartel ti Common Market for Eastern and Southern Africa (COMESA) idiay Lusaka.

## Nagan

Ammo idi ti teritorio ti Zambia a kas Akin-amianan a Rhodesia manipud idi 1911 aginggana idi 1964. Nanaganan manen daytoy a kas Zambia idi Oktubre 1964 kalpasan ti wayawaya manipud iti turay ti Britaniko. Ti nagan a Zambia ket naala manipud iti Karayan Zambezi (mabalin a kayat a sawen ti Zambezi ken "nalatak a karayan").

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa

* DeRoche, Andy, *Kenneth Kaunda, the United States and Southern Africa* (London: Bloomsbury, 2016)
* Ferguson, James (1999). *Expectations of Modernity: Myths and Meanings of Urban Life in the Zambian Copperbelt*. Berkeley: University of California Press. ISBN 978-0-520-21701-0.
* Gewald, J. B., et al. *One Zambia, Many Histories: Towards a History of Post-colonial Zambia* (Brill, 2008)
* Ihonvbere, Julius, *Economic Crisis, Civil Society and Democratisation: The Case of Zambia* (Africa Research & Publications, 1996)
* LaMonica, Christopher, *Local Government Matters: The Case of Zambia*  (Lambert Academic Publishing, 2010)
* Mcintyre, Charles, *Zambia*, (Bradt Travel Guides, 2008)
* Murphy, Alan and Luckham, Nana, *Zambia and Malawi*, Lonely Planet Multi Country Guide (Lonely Planet Publications, 2010)
* Phiri, Bizeck Jube, *A Political History of Zambia: From the Colonial Period to the 3rd Republic* (Africa Research & Publications, 2005)
* Roberts, Andrew, *A History of Zambia* (Heinemann, 1976)
* Sardanis, Andrew, *Africa: Another Side of the Coin: Northern Rhodesia's Final Years and Zambia's Nationhood* (I. B. Tauris, 2003)

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig iti Zambia iti Wikimedia Commons

 Pakaammo ti panagbiahe idiay Zambia manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)

* Opisial a website ti gobiernog Naiyarkibo 2005-06-19 iti Wayback Machine
* Zambia iti Curlie (iti Ingles)
* Wikimedia Atlas iti Zambia