# Rwanda

| Republika ti Rwanda*Repubulika y'u Rwanda*  (Kinyarwanda) *République du Rwanda*  (Pranses) *Republic of Rwanda*  (Ingles) *Jamhuri ya Rwanda*  (Swahili) |
| --- |
|
Wagayway

Selio

 |
| **Napili a pagsasao:**"Ubumwe, Umurimo, Gukunda Igihugu" "Panagkaykaysa, Obra, Patriotismo" |
| **Nailian a kanta:** "Rwanda nziza" (Ilokano: *"Napintas a Rwanda"*)  |
| Lokasion ti  Rwanda  (nangisit nga asul)– idiay Aprika  (napusasaw nga asul ken nangisit a kolor-dapo) – idiay ti Kappon ti Aprika  (napusasaw nga asul) |
| Kapitolioken kadakkelan a siudad | Kigali ﻿ / ﻿ |
| Opisial a sasao | * Kinyarwanda
* Pranses
* Ingles
* Swahili
 |
| Grupgrupo ti etniko (1994) | * 85% Hutu
* 14% Tutsi
* 1% Twa
 |
| Relihion  | * 93.8% Kristianidad
* 3.0% Awan relihion
* 2.2% Islam
* 1.0% Dadduma
 |
| Nagan dagiti umili | * Rwandano Rwandes
 |
| Gobierno | Unitario a dominante a partido a presidensial a batay-linteg a republika |
|  |
| • Presidente  | Paul Kagame |
| • Kangrunaan a Ministro  | Édouard Ngirente |
|  |
| Lehislatura | Parlamento |
| • Akinngato a kamara | Senado |
| • Akinbaba a kamara | Kamara dagiti Deputado |
| Wayawaya manipud iti Belhika |
|  |
| • Wayawaya  | 1 Hulio 1962 |
| • Naawat iti Nagkaykaysa a Pagpagilian  | 18 Septiembre 1962 |
| • Agdama a batay-linteg  | 26 Mayo 2003 |
|  |
| Kalawa |
| • Dagup | 26,338 km2 (10,169 sq mi) (Maika-144) |
| • Danum (%) | 5.3 |
| Populasion |
| • Karkulo idi 2019 | 12,374,397 (Maika-76) |
| • Senso idi 2012 | 10,515,973 |
| • Densidad | 470/km2 (1,217.3/sq mi) (Maika-22) |
| GDP (PPP) | Karkulo idi 2020 |
| • Dagup | $33.455 bilion |
| • Tunggal maysa a tao | $2,641 |
| GDP (nominal) | Karkulo idi 2020 |
| • Dagup | $11.061 bilion |
| • Tunggal maysa a tao | $873 |
| Gini (2016) | 43.7 kalalainganna |
| HDI (2019) |  0.543 ababa · Maika-160 |
| Kuarta | Pranko ti Rwanda (RWF) |
| Sona ti oras | UTC+2 (CAT) |
| Pagmanehuan | kanawan |
| Kodigo ti panagtawag | +250 |
| Kodigo ti ISO 3166 | RW |
| TLD ti internet | .rw |

Ti **Rwanda**, opisial a ti **Republika ti Rwanda**, ket ti maysa a napalikmutan iti daga a pagilian ti Tanap ti Nalatak a Rengngat, iti pagtumpongan iti rehion ti Nalatak a Dandanaw ti Aprika ken ti Daya nga Aprika. Mabirukan kadagiti bassit agrado iti Ekuador, ti Rwanda ket beddengan babaen ti Uganda, Tanzania, Burundi, ken ti Demokratiko a Republika ti Kongo. Daytoy ket nakaro a nangato, a nakaitedan ti naganna iti "daga dagiti ginasut a turod", ken kaaduan ti heograpiana ket babaen dagitibantay iti laud ken ti savanna iti daya, ken dagiti nadumaduma a danaw iti amin a paset ti pagilian. Kalalainganna aginggana iti subtropikal ti klima, ken adda dagiti dua panawen ti panagtutudo ken dagiti dua a namaga a panawen iti tunggal a maysa a tawen. Ti Rwanda ket addaan iti populasion iti sumurok a 12.6 a riwriw nga agnanaed iti 26,338 km2 (10,169 sq mi) iti daga, ken ti kapusekan ti populasion a nangruna a daga a pagilian iti Aprika. Maysa a riwriw a tattao ti agnanaed iti kapitolio ken kadakkelan a siudad ti Kigali.

Ubing ti populasion ken kaaduan nga iti away. Maala dagiti taga-Rwanda manipud iti maysa laeng a grupo a maipapan ti kultura ken lingguistiko, ti Banyarwanda. Nupay kasta, iti kaunegan daytoy a grupo ken dagiti tallo a subgrupo: dagiti Hutu, Tutsi ken Twa. Dagiti Twa ket dagiti agtataeng iti bakir a tattao a pygmy ken masansanda a maikeddeng a kas dagiti kaputotan dagiti nasapa a nangtagtagitao ti Rwanda. Agsusuppiat dagiti eskolar kadagiti tinaudan ken dagiti paggigiddiatan a pagbaetan dagiti Hutu ken Tutsi; sumagmamano dagiti namatmati a dagiti pagigiddiatan ken naala manipud kadagiti dati a caste iti kaunegan ti agmaymaysa a tattao, bayat a dagiti dadduma ket namatmatida a dagiti Hutu ken Tutsi ket nagsisinada a simmangpet iti pagilian, ken manipud kadagiti nadumaduma a lokasion. Ti Kristianidad ti kadakkelan a relihion iti pagilian; ti kangrunaan a pagsasao ket ti Kinyarwanda, a kaaduan nga insasao dagiti taga- Rwanda, ken ti Ingles ken Pranses ket agserbi a kas dagiti maipatinayon nga opisial a pagsasao. Ti naturay nga estado ti Rwanda ket addaan iti presidensial a sistema ti gobierno. Ti presidente ket ni Paul Kagame ti Patriotiko a Sanguanan ti Rwandano (Rwandan Patriotic Front – RPF), a nagtultuloy a nagserbi manipud idi 2000. Ita nga aldaw, ti Rwanda ket addaan kadagiti ababa nga agpang ti korupsion no maiyasping kadagiti kaarruba a pagilian, ngem irepreporta met dagiti gunglo ti karbengan ti tao ti panaglapped kadagiti grupo ti oposision, intimidasion ken panaglapped iti wayawaya ti panagbitla. Turayan ti pagilian babaen ti maysa a nainget nga administratibo a herarkia manipud dagiti panawen ti kolonia; adda dagiti lima a probinsia a mamarkaan babaen dagiti pagbeddengan a naaramid idi 2006. Ti Rwanda ket maysa laeng kadagiti tallo a pagilian iti lubong a kaaduan dagiti babbai iti nailian a parlamento, ken dagiti sabali a pagilian ket ti Bolivia ken Kuba.

Tinagtagitao ti teritorio babaen dagiti agan-anup ken agburburas kadagiti Panawen ti Bato ken Landok, ken intono kuan sinaruno babaen dagiti tattao a Bantu. Immuna a naglalaok ti populasion kadagiti nadumaduma a puli ken kalpasanna dagiti dua a pagarian. Nagturay ti Pagarian ti Rwanda manipud iti agpakatengnga a maikasangapulo ket walo a siglo, ken militar a nagparmek dagiti ari a Tutsi kadagiti dadduma, ken impatengngada ti bileg ken kalpasanna a nangitignay kadagiti annuroten a kontra Hutu. Kinolonisado ti Alemania ti Rwanda idi1884 kas parte ti Aleman a Daya nga Aprika, a sinaruno babaen ti Belhika, a nagraut idi 1916 idi las-ud ti Gubat ti Sangalubongan I. Dagitoy dua a pagilian ti Europa ket nagturay babaen dagiti ari ken nagramidda kadagiti annuroten nga agayat iti Tutsi. Nagrebulto dagiti populasion ti Hutu idi 1959. Pinatayda dagiti adu a Tutsi ken kanungpalan a nangipatakder iti maysa a nawaya a tinurayan ti Hutu a republika idi 1962 nga indauluan babaen ni Presidente Grégoire Kayibanda. Ti maysa a kudeta ti militar idi 1973 ket nagtuang ken ni Kayibanda ken nangiyeg a nagbileg ni Juvénal Habyarimana, nga isu ket nangitalinaay iti annuroten nga agayat iti Hutu. Ti indauluan ti Tutsi a Patriotiko a Sanguanan ti Rwandano ket nangirugi iti maysa a sibil a gubat idi 1990. Naasasinado ni Habyarimana idi Abril 1994. Bimtak dagiti sosial a tension iti simmaruno a panangikisap iti puli ti Rwanda, a dagiti ekstremista a Hutu ket pinatayda dagiti agarup a 500,000–1,000,000 a Tutsi ken Hutu iti sakup ti sangagasut nga aldaw. Pinatinggaan ti RPF ti panangikisap iti puli iti maysa a balligi iti militar idi Hulio 1994.

Ti agdurdur-as nga ekonomia ti Rwanda ket nakaro a nagsagaba gapu iti panangikisap iti puli idi 1994, ngem pimmigsa metten manipud iti daytan. Kaaduan a naibatay ti ekonomia panagtaltalon ti makmakan. Ti kape ken tsa dagiti kangrunaan a maapit para iti eksport. Napardas a dumakdakkel ti sektor ti turismo ken isu itan ti mangiyuna a mangged ti kuarta iti pagilian. Ti Rwanda ket maysa laeng kadagiti dua a pagilian a mabalin ti natalged a panagbisita kadagiti gorila ti baatay, ken nangina dagiti panagbaybayad dagiti agbisbista para kadagiti permiso ti panagsurot ti gorila. Ti samiweng ken sala ket integral a parte ti kultura ti Rwanda, a naipangpangruna dagiti tambor ken ti nasayaat a nakoreograpo a sala nga *intore*. Dagiti tradisional nga arte ken dagiti artesano ket mapataud iti amin a paset ti pagilian, a mairaman ti *imigongo*, ti maysa nga arte iti takki ti baka.

Naturayan ti Rwanda a kas maysa nga unitario a presidensial a sistema nga addaan iti maysa a dua kamara a parlamento a turayan babaen ti Patriotiko a Sanguanan ti Rwandano manipud idi 1994. Ti pagilian ket kameng ti Kappon ti Aprika, ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, ti Mankomunidad ti Pagpagilian, COMESA, OIF ken ti Komunidad ti Daya nga Aprika.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran

* National Institute of Statistics of Rwanda (Enero 2014). "Fourth Population and Housing Census, Rwanda, 2012—Final Results: Main indicators report" (PDF) (iti Ingles). Naiyarkibo manipud iti kasisigud (PDF) idi 24 Septiembre 2015. Naala idi 13 Agosto 2015.
* World Bank (XII). "GINI index (World Bank estimate)" (iti Ingles). Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 12 Mayo 2019. Naala idi 12 Mayo 2019.

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig iti Rwanda iti Wikimedia Commons

 Pakaammo ti panagbiahe idiay Rwanda manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)

* Rwanda iti Curlie (iti Ingles)
* Heograpiko a datos a mainaig iti Rwanda iti OpenStreetMap