Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Berna

| Berna |
| --- |
| Municipality of Switzerland |
| Ti pannakailadawan ti Berna |
| WagaywayEskudo |
| Ipakita ti mapa ti BernaIpakita ti ladawan a mapa ti BernaBernaIpakita ti mapa ti Suisa |
| Nagsasabtan: 46°56′53″N 7°26′51″E  |
| Pagilian | Suisa |
| Napundar | 1191 |
| Gobierno |
|  • Mayor of Bern | Marieke Kruit |
| Kalawa |
|  • Dagup | 51.62 km2 (19.93 sq mi) |
| Kangato | 542 m (1,778 ft) |
| Populasion (Disiembre 31, 2023) |
|  • Dagup | 136,988 |
|  • Densidad | 2,700/km2 (6,900/sq mi) |
| Sona ti oras | UTC+01:00, UTC+02:00 |
| Kodigo ti koreo | 3000, 3001, 3003, 3004, 3005, 3006, 3007, 3008, 3010, 3011, 3012, 3013, 3014, 3015, 3018, 3019, 3020, 3024, 3027, 3029, 3030 |
| Kodigo ti lugar | 031 |
| Website | www.bern.ch |
| [urnosen iti Wikidata] |

Ti siudad ti **Berna** (Aleman: *Bern*, panangibalikas [ˈbɛrn] (dengngen); Pranses: *Berne* [bɛʁn]; Italiano: *Berna* [ˈbɛrna]; Romanche: *Berna* [ˈbɛrnə]; Bernes nga Aleman: *Bärn* [b̥æːrn]) ket isu ti *Bundesstadt* (pederal a siudad, *de facto* kapitolio) iti Suisa, ti maikapat a kaaduan ti populasion a siudad idiay Suisa. Ti Berna nga aglomerasion, a mangiraman dagiti 43 a munisipalidad, ket addaan iti populasion iti 353,300. Ti metropolitano a lugar ket addaan idi ti populasion iti 660,000 idi 2000. Ti Berna ket isu pay ti kapitolio ti kanton ti Kanton iti Berna, ti maikadua a kaaduan ti populasion kadagiti kanton ti Suisa.

Ti opisial a pagsasao ti Berna ket ti Aleman, ngem ti nangruna a naisasao ket ti Alemanniko a dialekto a tinawtawagan a Bernes nga Aleman.

Idi 1983 ti naipakasaritaan a daan nga ili idiay tengnga ti Berna ket nagbalin a maysa a UNESCO a Tinawtawid a Lugar ti Lubong, ken ti Berna ket nairanggo kadagiti 10 a kasayaatan a siudad iti lubong para iti nasayaat a kita ti panagbiag (2010).

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig iti Berna iti Wikimedia Commons
# 1918

Ti **1918** ket maysa a kadawyan a tawen a nangrugi iti aldaw ti Martes iti kalendario a Gregoriano.

## Paspasamak

## Naipasngay

William Holden
* Abril 17 – William Holden, Amerikano nga aktor (pimmusay 1981)
* Hulio 14 – Ingmar Bergman, Sueko a direktor ti pelikula (pimmusay 2007)
* Hulio 18 – Nelson Mandela, Presidente ti Abagatan nga Aprika ken nagungunaan ti Premio Nobel iti Kappia (pimmusay 2013)
* Nobiembre 4 – Art Carney, Amerikano nga aktor (pimmusay 2003)
* Nobiembre 8 – Godofredo S. Reyes, Filipino a politiko ken mannurat (pimmusay 2009)
* Nobiembre 9 – Spiro Agnew, maika-39 a Bise Presidente ti Estados Unidos (pimmusay 1996)
* Disiembre 11 – Aleksandr Solzhenitsyn, Ruso a mannurat (pimmusay 2008)

## Pimmusay

* Abril 20 – Karl Ferdinand Braun, Aleman a pisiko (naipasngay 1850)
* Hunio 4 – Charles W. Fairbanks, maika-26 a Bise Presidente ti Estados Unidos (naipasngay 1852)
# Reporma ti Protestante

Ti 95 a Tesis
Ti **Reporma ti Protestante** ket isu idi ti panagsisina iti kaunegan ti Lumaud a Kristianidad nga inrugi babaen ni John Wycliffe, Jan Hus, Martin Luther, John Calvin, ken dagiti nasapa pay a Protestante. Daytoy ket nairugi babaen ti ti panangipablaak idi 1517 ti Siam a pulo ket Lima a Tesis ni Luther. Dagiti ganetget ti kinabukbukodan a nanginagngana dagiti "agrepreporma", a saan a nangayat kadagiti ("nagprotesta") doktrina, dagiti rito, panangidaulo, ken eklesiastiko nga estruktura iti Romano Katoliko a Simbaan, ket nakaiturongan ti pannakapartuat dagiti baro a nailian a simbaan ti Protestante. Ti Repormasion ket rinugian idi dagiti nasapsapa a pasamak iti kaunegan ti Europa, a kas ti Nangisit a Patay ken ti Lumaud a Panagsisina, a nkadadael kadagiti pammati ti tao iti Katoliko a Simbaan ken ti Kinapapa a nangituray daytoy. Daytoy ken dagiti pay dadduma a banag a kas ti pannakaiwarwaras dagiti kapanunotan ti Renasimiento ken dagiti inbension, a kas ti inbension ti pagmalditan,ken ti pannakarebba ti Dumaya nga Imperio ti Romano, ket nangited ti pannakapartuat ti Protestantismo.

## Dagiti paammo

## Dagiti nagibasaran

* Brakke, Mary Jo; Weaver, David (2009). *Pangyuna ti Kristianidad* (4th nga ed.). Belmont, Calif.: Wadsworth. pp. 92–93. ISBN 978-0-495-09726-6.
* Cameron, Euan (2012). *Ti Europeano a Repormasion*. Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan.
* Estep, William R (1986). *Renasimiento ken Repormasion*. Grand Rapids: Eerdmans. ISBN 0-8028-0050-5.
* Kelly, Joseph F (2009). *Ti Ekumeniko a Konseho ti Katoliko a Simbaan: Ti Pakasaritaan*. Collegeville, MN: Michael Glazier/Liturgical Press. p. 226. ISBN 978-0-8146-5376-0.
* Simon, Edith (1966). *Nalatak a Panpnawen ti Tao: Ti Repormasion*. Time-Life Books. pp. 120–121. ISBN 0-662-27820-8.
* Spalding, Martin (2010). *Ti Pakasaritaan ti Protestante a Repormasion; Idiay Alemania ken Suisa, ken idiay Inglatera, Irlánda, Eskósia, ti Olanda, Pransia, ken Akin-amianan nga Europa*. General Books LLC.
* Thomsett, Michael C. (2011). *Herehia iti Romano Katoliko a Simbaan : ti pakasaritaan*. Jefferson, N.C.: McFarland. p. 156. ISBN 978-0-7864-4448-9.

## Dagiti akinruar a silpo

* Dagiti midia a mainaig iti Repormasion iti Wikimedia Commons
* Arkibo ti Internet kadagiti Mainaig a Testo ken Dokumento
* Pagbasaan ti Repormasion ti maika-16 a Siglo Naiyarkibo 2014-04-07 iti Wayback Machine
* Ti Urnong ti Repormasion
# Angola

| Republika ti Angola**República de Angola**  (Portuges) *Repubilika ya Ngola*   (Kikongo, Kimbundu, Umbundu) |
| --- |
|
Wagayway

Insignia

 |
| **Nailian a kanta:Angola Avante!*  (Portuges) (Ilokano: *Agpakauna ka Angola!*) |
|  |
| Kapitolioken kadakkelan a siudad | Luanda ﻿ / ﻿ |
| Opisial a sasao | Portuges |
| Mabigbig a nilian a sasao | Kikongo, Chokwe, Umbundu, Kimbundu, Ganguela, Kwanyama |
| Grupgrupo ti etniko  | Ovimbundu, Ambundu, Bakongo, Lunda-Chokwe, Nyaneka-Nkhumbi, Ovambo, Ganguela, Xindonga, Herero, Khoisan |
| Nagan dagiti umili | Angolano |
| Gobierno | Unitario presidential a republika |
|  |
| • Presidente  | João Lourenço |
| • Bise Presidente  | Bornito de Sousa |
|  |
| Wayawaya |
|  |
| • manipud iti Portugal  | 11 Nobiembre 1975 |
|  |
| Kalawa |
| • Dagup | 1,246,700 km2 (481,400 sq mi) (Maika-23) |
| • Danum (%) | bassit laeng |
| Populasion |
| • Karkulo idi 2009 | 18,498,000 |
| • Senso idi 2014 | 25,789,024 |
| • Densidad | 20.7/km2 (53.6/sq mi) (Maika-199) |
| GDP (PPP) | Karkulo idi 2011 |
| • Dagup | $116.001 billion (Maika-64) |
| • Tunggal maysa a tao | $5,911 (Maika-107) |
| GDP (nominal) | Karkulo idi 2011 |
| • Dagup | $99.325 billion (Maika-61) |
| • Tunggal maysa a tao | $5,061 (Maika-91) |
| Gini (2009) | 42.7 kalalainganna |
| HDI (2013) |  0.526 ababa · Maika-149 |
| Kuarta | Kwanza (AOA) |
| Sona ti oras | UTC+1 (WAT) |
| • Kalgaw (DST) | UTC+1 (*saan a masursurot*) |
| Pagmanehuan | kanawan |
| Kodigo ti panagtawag | +244 |
| Kodigo ti ISO 3166 | AO |
| TLD ti internet | .ao |

Ti **Angola**, opisial a ti **Republika ti Angola** (Portuges: *República de Angola*, panangibalikas: [ʁɨˈpublikɐ dɨ ɐ̃ˈɡɔla]; Kikongo, Kimbundu, Umbundu: Repubilika ya Ngola), ket maysa a pagilian idiay akin-abagatan nga Aprika a naibeddengan babaen ti Namibia iti abagatan, ti Demokratiko a Republika ti Kongo iti amianan, ken ti Zambia iti daya; ti laud na a pantar ket addan idiay Taaw Atlantiko iti Luanda a kas ti kapitoliona a siudad.

## Dagiti nagibasaran
# Papa Leon XIII

| Leon XIII  |
| --- |
| Ni Papa Leon XIII idi 11 Abril 1878 |
| Panagrugi | 20 Pebrero 1878 |
| Pannakalpas | 20 Hulio 1903 |
| Sinaruno | Pio IX |
| Simmaruno | Pio X |
| Dagiti bilin |
| Ordinasion | 31 Disiembre 1837  Carlo Odescalchi |
| Konsekrasion | 19 Pebrero 1843  Luigi Emmanuele Nicolò Lambruschini |
| Napartuat a Kardinal | 19 Disiembre 1853 |
| Bukod a Salaysay |
| Nagan a naipasngay | Vincenzo Gioacchino Raffaele Luigi Pecci |
| Naipasngay | 2 Marso 1810 Carpineto Romano, département iti Roma, Pranses nga Imperio |
| Pimmusay | 20 Hulio 1903 (edad 93) Apostoliko a Palasio, Roma, Pagarian iti Italia |
| Eskudo |  |
| Dagiti sabali pay a Papa nga agnagan ti Leon
[urnosen iti Wikidata] |

Ni **Papa Leon XIII** (2 Marso 1810 – 20 Hulio 1903), ket naipasngay idi a kas ni **Vincenzo Gioacchino Raffaele Luigi Pecci**,ket isu idi ti maika-256 a Papa iti Romano Katoliko a Simbaan, a nagturay manipud idi 1878 aginggana idi 1903.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti silpo ruar

 Dagiti midia a mainaig ken ni Papa Leon XIII iti Wikimedia Commons
# Papa Dionisio

| Santo Papa Dionisio  |
| --- |
|  |
| Panagrugi | 22 Hulio 259 |
| Pannakalpas | 26 Disiembre 268 |
| Sinaruno | Sixto II |
| Simmaruno | Felix I |
| Bukod a Salaysay |
| Nagan a naipasngay | Dionysius |
| Naipasngay | ??? Gresia ? |
| Pimmusay | 26 Disiembre 268(268-12-26) Roma, Romano nga Imperio |
| [urnosen iti Wikidata] |

Ni **Santo Papa Dionisio** ket isu ti papa manipud idi 22 Hulio 259 aginggana idi 26 Disiembre 268.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig ken ni Papa Dionisio iti Wikimedia Commons

 Dagiti obra a mainaig ken ni Papa Dionisio iti Wikisource (iti Ingles)

* "Santo Papa Dionisio" iti 1913 a *Katoliko nga Ensiklopedia*.
* Opera Omnia
# Papa Valentin

| Valentin  |
| --- |
|  |
| Panagrugi | c. 31 Agosto 827 |
| Pannakalpas | c. 10 Oktubre 827 |
| Sinaruno | Eugenio II |
| Simmaruno | Gregorio IV |
| Bukod a Salaysay |
| Nagan a naipasngay | Valentinus |
| Naipasngay | c. 800 Roma, Dagiti Estado ti Papa |
| Pimmusay | 10 Oktubre 827(827-10-10) Roma, Dagiti Estado ti Papa |
| [urnosen iti Wikidata] |

Ni **Papa Valentin** (iti Latin: *Valentinus*) ket nabutosan a kas ti papa para iti nabiit laeng a panawen idi 827.

## Dagiti nagibasaran

* Mann, Horace K., *Dagiti Biag dagiti Papa iti Nasapa Tengnga a Panpanawen, Tomo II: Dagiti Papa idi Las-ud ti Carolingia nga Imperio, 795–858* (1906)
* DeCormenin, Louis Marie; Gihon, James L., *Ti Kompleto a Pakasaritaan dagiti Papa iti Roma, manipud kenni san Pedro, ti Umuna nga Obispo aginggan akenni Pio ti Maikasiam* (1857)
* "Papa Valentin" iti 1913 a *Katoliko nga Ensiklopedia*.

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig ken ni Papa Valentin iti Wikimedia Commons

* Vita Operaque babaen ni Migne Patrologia Latina nga adda dagiti analitiko a pagsurotan
# Papa Inocencio IV

| Inocencio IV  |
| --- |
|  |
| Panagrugi | 25 Hunio 1243 |
| Pannakalpas | 7 Disiembre 1254 |
| Sinaruno | Celestino IV |
| Simmaruno | Alejandro IV |
| Bukod a Salaysay |
| Nagan a naipasngay | Sinibaldo Fieschi |
| Naipasngay | c. 1195 Genoa wenno Manarola, Republika iti Genoa, Nasantuan a Romano nga Imperio |
| Pimmusay | 7 Disiembre 1254(1254-12-07) (edad 59) Napoles, Pagarian iti Sicily |
| Eskudo |  |
| Dagiti sabali pay a Papa nga agnagan ti Inocencio
[urnosen iti Wikidata] |

Ni **Papa Inocencio IV** (c. 1195 – 7 Disiembre 1254), ket naipasngay idi a kas ni **Sinibaldo Fieschi**, ket isu idi ti Papa manipud idi 25 Hunio 1243 aginggana idi pimmusay idi 1254.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig ken ni Papa Inocencio IV iti Wikimedia Commons
# Papa Gregorio XVI

| Gregorio XVI  |
| --- |
|  |
| Panagrugi | 2 Pebrero 1831 |
| Pannakalpas | 1 Hunio 1846 |
| Sinaruno | Pio VIII |
| Simmaruno | Pio IX |
| Dagiti bilin |
| Ordinasion | 1787 |
| Konsekrasion | 6 Pebrero 1831  Bartolomeo Pacca |
| Napartuat a Kardinal | 13 Marso 1826 |
| Bukod a Salaysay |
| Nagan a naipasngay | Bartolomeo Alberto Cappellari |
| Naipasngay | (1765-09-18)18 Septiembre 1765 Belluno, Republika iti Benesia |
| Pimmusay | 1 Hunio 1846(1846-06-01) (tawen 80) Roma, Estado ti papa |
| Eskudo |  |
| Dagiti sabali pay a Papa nga agnagan ti Gregorio
[urnosen iti Wikidata] |

Ni **Papa Gregorio XVI** (18 Septiembre 1765 – 1 Hunio 1846), ket naipasngay idi a kas ni **Bartolomeo Alberto Cappellari**, ket isu idi ti Papa iti Romano Katoliko a Simbaan manipud idi 1831 aginggana idi 1846.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig ken ni Papa Gregorio XVI iti Wikimedia Commons
# 1757

Ti tawen idi **1757** ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Sabado iti kalendario a Gregoriano ken ti kadawyan a tawen a nangrugi iti Mierkoles iti nabunbuntog iti 11 nga aldaw a Kalendario a Huliano.

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig iti 1757 iti Wikimedia Commons
# 1853

Ti tawen idi **1853** ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Sabado iti kalendario a Gregoriano ken ti kadawyan a tawen a nangrugi iti Huebes iti nabunbuntog iti 12 nga aldaw a Kalendario a Huliano.

## Naipasngay

### Hulio

* Hulio 22 – Joaquín González, Filipino a mangngagas ken politiko (pimmusay 1900)

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig iti 1853 iti Wikimedia Commons
# Kalalainganna a klima

Dagiti nadumaduma a sona ti heograpia
Iti heograpia, dagiti **kalalainganna** wenno **temperado** a latitud iti globo ket naisanglad iti nagbaetan ti tropiko ken dagiti rehion ti polar. Dagiti panagbalbaliw kadagitoy a rehion a nagbaetan ti kalgaw ken panaglalam-ek ket kadawyan a relatibo a moderado, imbes a nakaro a napudot wenno nalamiis.

Nupay kasta, iti dadduma a luglugar, kasla idiay Asia ken sentral nga Amianan nga Amerika, dagitoy a panagduduma a nagbaetan ti kalgaw ken panaglalam-ek ket mabalin a nakaro gapu ta dagitoy a lugar ket adayoda manipud iti baybay, a gapuanan dagitoy ket kaadda ti kontinental a klima. Kadagiti rehion a naikeddeng a tropikal, dagiti lokalidad kadagiti nangato nga altitud (kasla dagiti paset tie Andes) ket mabalin nga addaanda iti kalalainganna a klima.

## Dagiti sona ken klima

Ti **amianan a kalalainganna a sona** ket gumay-at manipud iti Tropiko ti Kanser (agarup a 23.5° amianan a latitud) aginggana idiay Sirkulo ti Artiko (agarup a 66.5° amianan a latitud). Ti **abagatan a kalalainganna a sona** ket gumay-at manipud iti Tropiko ti Kaprikornio (agarup a 23.5° abagatan a latitud) aginggana idiay Sirkulo ti Antartiko iti agarup a 66.5° abagatan a latitud).

Ti kalalaingann a klina ket adu pay a manginayon ti **subtropikal a klima** dagiti karuay: subtropikal a medio-desierto/desierto, nadam-eg a subtropikal, oseaniko a subtropikal ken Mediteraneo a klima. Nupay kasta, kadawyan a ti kalalainganna a klima ket maysa kadagiti uppat a sona ti klima ti lubong (malaksid dagiti sona ti polar, subtropikal, ken tropikal).

Ti **maritimo a klima** ket maapektaran babaen dagiti taaw, ken mangtulong daytoy a mangtalinaay kadagiti natalna met a temperatura iti amin a paset ti tawen. Kadagiti kalalainganna a sona ti kaaduan a pul-oy ti angin ket manipud iti laud, isu a ti igid dagiti temperado a kontinente ket kaaduanda a makasanay iti daytoy a maritimo a klima. Dagiti kastoy a rehion ket mairaman ti Akinlaud nga Europa, ken akinlaud nga Amianan nga Amerika kadagiti latitud a nagbaetan ti 40° ken 60° amianan (65°N idiay Europa).

Ti **kontinental**, **namaga-bassit** ken **namaga** ket kadawyan a mabirukan iti akin- uneg ti daga, nga addaan iti napudpudot a kalgaw ken nalamlamiis a panaglalam-ek. Ti pannankapukaw ti pudot ken resepsion ket tulongan babaen ti nawatiwat a masa ti daga. Idiay Amianan nga Amerika, ti Nabato a Banbantay ket agtignay a kas panglapped ti klima iti maritimo nga angin nga agpulpul-oy manipud iti laud, ken agpartuat ti namaga bassit ken kontinental a klima iti daya. Idiay Europa, ti maritimo a klima ket makapabaelan a mangipatalna ti temperatura iti akin-uneg ti daga, gapu ti nangruna a kabambanatayan – ti Alpes – daytoy ket naiturong iti daya-laud (malaksid ti daya a lugar ti atiddog a kabambanatayan ti Eskandinabia).

Ti kaaduan a populasion ti lubong ket agnaed kadagiti kalalainganna a sona (no maipalawag a buklen pay dagiti subtropiko), ken naipangpangruna idiay Akin-amianan a Hemisperio gapu ti kadakkel ti masa ti daga.

## Dagiti nagibasaran
# Carl Friedrich Gauss

Ni Carl Friedrich Gauss (1777–1855), a pinintaan babaen ni Christian Albrecht Jensen
Ni **Johann Carl Friedrich Gauss** (/ɡaʊs/; Aleman: *Gauß*, panangibalikas [ɡaʊs] (dengngen); Latin: *Carolus Fridericus Gauss*) (30 Abril 1777 – 23 Pebrero 1855) ket maysa idi nga Aleman a matematiko ken maipapana ti bagi a sientista a kaaduan a nagparawar kadagiti pagobraan, a mairaman ti teoria ti numero, estadistika, panagusig, panaggiddiatan a heometria, heodesia, heopisika, elektrostatika, astronomia ken optika.

## Paammo

## Adu pay a mabasbasa

* Dunnington, G. Waldo. (2003). *Carl Friedrich Gauss: Titan ti Siensia*. Ti Matematiko a Gunglo ti Amerika. ISBN 0-88385-547-X. OCLC 53933110.
* Gauss, Carl Friedrich (1965). *Disquisitiones Arithmeticae*. tr. Arthur A. Clarke. Unibersidad ti Yale a Pagmalditan. ISBN 0-300-09473-6.

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig ken ni Carl Friedrich Gausss iti Wikimedia Commons

 Dagiti obra a mainaig ken ni Carl Friedrich Gausss iti Wikisource (iti Ingles)
# Apartheid

Ti **apartheid** (Panangibalikas nga Aprikaans: [ɐˈpɑːrtɦɛit]; manipud iti Afrikaans "ti kasasaad iti panagsisina") ket maysa a sitema idi ti segragasion ti puli a naipatungpal babaen ti lehislasion babaen dagiti gobierno ti Nailian a Partido (NP), nga isuda ti agturturay manipud idi 1948 aginggana idi 1994, iti Abagatan nga Aprika, babaen dagiti karbengan dagiti kaaduan nga agtataeng a nangisit iti Abagatan nga Aprika ket nalappedan ken ti nataltalinaay idi ti minoridad a panagturay ti supremasia ti puraw ken ti Aprikaner. Ti apartheid ket naparang-ay idi kalpasan ti Sangalubongan a Gubat II babaen dagiti gunglo a tinurturayan ti Nailian a Partido ti Aprikaner ken ti gunglo ti Broederbond ken naisansanay pay idiay Abagatan a laud nga Aprika, nga inadministro babaen ti Abagatan nga Aprika babaen ti bilin ti Liga ti Pagpagilian (nawaswas idi 1966 babaen ti Resolusion 2145 ti Nagkaykaysa a Pagpagilian), aginggana idi nakagun-od ti pannakwaya a kas Namibia idi 1990.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig iti Apartheid iti Wikimedia Commons

 Dagiti inadaw a sasao a mainaig iti Apartheid iti Wikiquote (iti Ingles)