# Mehiko

| Estados Unidos dagiti Mehikano*Estados Unidos Mexicanos*  (Espaniol) |
| --- |
|
Wagayway

 Eskudo

 |
| **Nailian a kanta:** "Himno Nacional Mexicano" (Ilokano: *Nailian a Kanta ti Mehikano*) |
| **Nailian a Selio:** Selio ti Estados Unidos dagiti Mehikano  |
|  |
| Kapitolioken kadakkelan a siudad | Siudad ti Mehiko ﻿ / ﻿ |
| Opisial a sasao | Espaniol  |
| Mabigbig a nilian a sasao | 62 a pagsasao dagiti patneng nga Amerindiano |
| Grupgrupo ti etniko  | - Mestiso 70% – Puraw 15% – Patneng 9.8% - Sabsabali 1% |
| Nagan dagiti umili | Mehikano |
| Gobierno | Pederal a presidensial batay-linteg a republika |
|  |
| • Presidente  | Claudia Sheinbaum |
| • Sekretario ti Kaunegan  | Alejandro Poiré |
| • Presidente ti Korte Suprema  | Juan Silva Meza |
|  |
| Lehislatura | Kongreso |
| • Akinngato a kamara | Senado |
| • Akinbaba a kamara | Siled dagiti Deputado |
| Wayawaya manipud iti Espania |
|  |
| • Nairangarang  | Septiembre 16, 1810 |
| • Mabigbigan  | Septiembre 27, 1821 |
|  |
| Kalawa |
| • Dagup | 1,972,550 km2 (761,610 sq mi) (Maika-14) |
| • Danum (%) | 2.5 |
| Populasion |
| • Senso idi 2010 | 112,322,757 (Maika-11) |
| • Densidad | 57/km2 (147.6/sq mi) (Maika-142) |
| GDP (PPP) | Karkulo idi 2011 |
| • Dagup | $1.629 trilion (Maika-11) |
| • Tunggal maysa a tao | $15,113 (Maika-58) |
| GDP (nominal) | Karkulo idi 2011 |
| • Dagup | $1.041 trilion (Maika-13) |
| • Tunggal maysa a tao | $9,489 (Maika-58) |
| Gini (2010) | 47.2 nangato |
| HDI (2013) |  0.756 nangato · Maika-71 |
| Kuarta | Pisos (MXN) |
| Sona ti oras | UTC−8 aginggana iti −6 (Dagiti opisial a sona ti oras ti Mehiko) |
| • Kalgaw (DST) | UTC−7 aginggana iti −5 (sabsabali) |
| Pagmanehuan | kanawan |
| Kodigo ti panagtawag | +52 |
| TLD ti internet | .mx |

Ti **Estados Unidos dagiti Mehikano**wenno kadawyan a makunkuna a kas **Mehiko**, ket maysa nga batay-linteg a pederal a republika iti Amianan nga Amerika. Nabeddengan iti amianan iti Estados Unidos; iti abagatan ken laud babaen ti Taaw Pasipiko; iti abagatan a daya babaen ti Guatemala, Belis, ken ti Baybay Karibe; ken iti daya babaen ti Golpo ti Mehiko.Naisakupan na daytoy iti nganngani a dua a riwriw a kuadrado kilometro (sumurok a 760,000 kuadrado milia),Ti Méhiko ket isu ti maikalima a kadakkelan a pagilian iti Kaamerikaan babaen ti dagup a kalawa ken ti maika-13 a kadakkelan a naiwayawayas a pagilian iti lubong. Nga addan ti nakarkulo a populasion iti surmurok a 112 a riwriw, isu daytoy ti maika-11 a kapusekan ti populasion ken ti kapusekan ti populasion kadagiti agsasao ti Españiol a pagilian. Ti Mehiko ket maysa a a tiponan ti muyong a nagbuklan dagiti tallo pulo ket maysa nga estado ken maysa a Pederal a Distrito, ti kapitolio a siudad.

Ti Kasakbayan ti Kolumbiano a Mehiko adu kadagiti kultura ket nataenganda dagiti napalaing a sibilisasion a kas ti Olmec, ti Toltec, ti Teotihuacan, ti Sapoteko, ti Maya ken ti Asteka sakbay nga immunada a nakakita kadagiti Europeano. Idi 1521, ti Espania nangirukma ken nangikolonisado ti teritorio manipud iti kuartelna idiay Mehiko-Tenochtitlan, a daytoy ket naadministrado a kas ti Birreinato ti Baro nga Espania. Daytoy a teritorio ket dimteng a nagbalin a ti Mehiko a kas ti panagwaywaya ket nabigbigan idi 1821. Ti kalpasan ti panagwayawaya a paset ti panawen ket naidasig idi babaen ti ekonomiko a pannakatalna, ti Mehikano-Amerikano a Gubat ken ti maipapan ti teritorio a pannakaiyakar iti Estados Unidos, ti sibil a gubat, dagiti dua nga imperio ken ti domestiko a diktadura. Ti kinaudi a naibaga ket nakaiturongan ti Mehikano a Rebolusion idi 1910, a nakaipatinggaan ti panakaiyebkas ti 1917 a Batay-linteg ken ti irurumsua ti agdama a sistema ti politika ti Mehiko. Dagiti panagbutos a natengngel idi Hulio 2000 ket nangmarka ti immuna a panangabak ti presidensia ti kasuppiatan a partido manipud iti Partido ti Institusional a Rebolusionario. Manipud idi 2006 ti pagilian ket adda iti tengnga ti maysa a druga a gubat a nakatunton kadagiti 60,000 a biag.

Ti Mehiko ket maysa kadagiti kadakkelan nga ekonomia iti lubong, ken daytoy ket naipanunotan a kas maysa a rehional a bileg ken tengnga a bileg. Iti maipatinayon, ti Mehiko ket isu idi ti immuna a kameng ti Latino Amerikano nga Organisasion para iti Ekonomiko a Panagtitinnulongan ken Panagrangrang-ay OECD (manipud idi 1994), ken naipanpanunotan a maysa nga akinngato a tengnga a matgedan a pagilian babaen ti Banko ti Lubong. Ti Mehiko ket naipanpanunotan a kas maysa a baro a naindustrialisado a pagilian ken maysa a rumrumsua a bileg. Daytoy ket addaan iti maikasangapulo ket tallo a kadakkelan ti nominal GDP ken ti maikasangapulo ket maysa a kadakkelan babaen ti pagpadaan ti kapigsa ti panag-gatang. Ti ekonomiana ket napigsa a naisilpo kadagiti kumaduaanna ti Nawaya a Tulagan ti Komersio ti Amianan nga Amerika (NAFTA), a naipangpangruna ti Estados Unidos. Ti Mehiko ket mairanggo ti maikanem iti lubong ken umuna iti Kaamerikaan babaen ti bilang ti UNESCO a Tawid a Luglugar iti Lubong nga addaan iti 31, ken idi 2007 ket isu idi ti maikasangapulo a kaaduan a nabisbisita a pagilian iti lubong nga adda dagiti 21.4 a riwriw nga internasional a simmangsangpet ti tungngal maysa a tawen.

## Etimolohia

Ladawan ti Mehiko-Tenochtitlan manipud iti Codex Mendoza
Kalpasan ti panagun-od ti Baro nga Espania ti panakawayawaya manipud iti Espania, naikeddeng daytoy a ti baro a pagilian ket managananto manipud iti kapitoliona, ti Siudad ti Mehiko, a nabangon idi 1524 iti tuon ti taga-ugma nga Aztec a kapitolio ti México-Tenochtitlan. Ti nagan ket naggapu manipud iti Pagsasao a Nahuatl, ken di ammo ti kaibuksilanna.

Ti *Mēxihco* ket isu idi ti Nahuatl a termino para iti puseg a daga ti Imperio ti Aztec, a nainaganan, ti Ginget ti Mehiko, ken dagiti taona, ti Mexica, ken dagiti naipalikmut a teritorio a nagbalin nga isu ti Estado ti Mehiko a kas maysa a panakabingbingay ti Baro nga Espania sakbay ti pannakawayawaya (ipada ti *Latium*). Daytoy ket sapasap a naipanunotanm a maysa a toponimo para iti ginget a nagbalin a ti kangrunaan nga etonimo para iti nagbanagan ti Tinallo a Kumaduaan ti Aztec, wenno ti baliktadna daytoy.

Ti pasakbay a *-co* ket isu ti lokatibo ti Nahuatl , a mangaramid a nagan ti lugar ti balikas. Iti labes ti daytoy, ti etimolohia ket di am-ammo. Naisingasing daytoy a naala manipud iti Mextli wenno Mēxihtli, ti nalimed a nagan para iti dios ti gubat ken patron dagiti Aztec, ti Huitzilopochtli, nga iti kaso ti Mēxihco ket kayatna a sawen ti "Lugar a pagtaengan ti Huitzilopochtli". Ti sabali pay a hipotesis ket mangisingasing ti *Mēxihco* ket naala manipud iti maysa a a panagtipon ti dua a balikas ti Nahuatl a balikas para iti "bulan" (*mētztli*) ken puseg (*xīctli*). A kayatna a sawen daytoy ti ("Lugar iti Tengnga ti Bulan") a mabalin a mangibagbaga ti puesto ti Tenochtitlan idiay tengnga ti Danaw Texcoco. Ti sistema dagiti nagsisilpo a danaw, a nakapormaan ti sentro ti Texcoco, ket adda ti porma ti maysa a kuneho, a dagiti Mesoamerikano a pareidolia a mainaig iti bulan. Ti sabali pay a hipotesis ket mangisingasing a naala daytoy manipud iti Mēctli, ti diosen ti maguey.

Ti nagan ti siudad-estado ket naisurat ti Espaniol iti México nga adda iti ponetiko a pateg ti <x> a letra iti Mediebal nga Espaniol, a nangirepresenta ti awan timek a prikatiba a postalbeolar ti [ʃ]. Daytoy nga uni, ken ti pay natimekan a prikatiba a postalbeolar ti [ʒ], a nangirepresenta ti <j>, ket nagbalin ti maysa a awan timek a makedngan a prikatiba ti [x] idi las-ud ti maika-16 a siglo. Daytoy ket nangiturong ti sabsabali a pannakaibaga ti ti Méjico kadagiti nadumaduma apablaak iti Espaniol, a kangrunaan idiay Espania, nga idiay Mehiko ken dagiti pagilian nga agsasao ti Espaniol ket kinaykayatda ti panagiletra a México. Kadagiti napalabas a tawen ti Real Academia Española, nga agalalagad ti pagsasao nga Espaniol, ket nangikeddeng a dagitoy dua a kita ket mabalin a maawat iti Espaniol ngen ti maipatpatalked a panangiletra ket ti México. Kaaduan kadagiti pablaak kadagiti amin nga agsasao ti Espaniol a pagilian ket sursurotendan daytoy, urayno ti pagpilia a sabali a kita ket sagpaminsan pay laeng a maus-usar.Iti Ingles, ti <x> iti Mexico ket saan a mangirepresenta ti kasisigud wenno ti agdama nga uni, ngem ti konsonante a rimpuok ti [ks].

Ti opisial a nagan ti pagilian ket nagbalbaliw kadagiti panagbalbaliw ti porma ti gobierno. Iti dua nga okasion (1821–1823 ken 1863–1867), ti pagilian ket naam-ammuan idi a kas ti Imperio Mexicano (Imperio Mehikano). Amin kadagiti tallo a batay-linteg (1824, 1857 ken ti 1917, ti agdama abatay-linteg) ket agus-usar ti nagan nga Estados Unidos Mexicanos—wenno ti sabali a pannakaibaga nga Estados Unidos mexicanos ken Estados-Unidos Mexicanos, nga amindagitoy ket naipatarus ti Ilokano a kas ti "Estados Unidos dagiti Mehikano". Ti termino a República Mexicana, "Mehikano a Repubika" ket nausar idi kadagiti Linteg ti Batay-linteg ti 1836.

## Administratibo a pannakabingbingay

Ti Estados Unidos dagiti Mehikano ket maysa a pederasion dagiti tallo pulo ket maysa a nawaya ken dagiti naturay nga estado, a mangporma ti maysa a kappon nga agsansanay ti grado ti pannakaturay kadagiti Pederal a Distrito ken dagiti dadduma a teritorio.

Ti tunngal maysa nga estado ket adda ti bukodna a batay-linteg, kongreso, ken maysa nga ukom, ken dagiti umili ket agbutbutos babaen ti dagus a panagbutos ti gobernador para iti innem a tawen a termino, ken dagiti pannakabangi kadagiti bukodda a maymaysa a kamara a kongreso ti estado para iti tallo a tawen a termino.

Ti Pederal a Distrito ket maysa a naipangpangruna a politikla a pannakabingbingay a tagikua ti sibubukel a pederasion ken saan a ti maysa a naisangsangayan nga estado, ken iti kastoy, ad-adu ti naipatingga a lokal a papel a panagturay ngem dagiti estado ti pagilian.

Dagiti estado ket nabingbingay kadagiti munisipalidad, ti kabassitan a politikal nga entidad ti administrasion iti pagilian, a tinurayan babaen ti maysa a mayor wenno presidente ti munisipio (Presidente munisipal), a binutosan babaen dagiti agtaeng babaen ti kinaadu.

Golpo ti
Mehiko
Taaw
Pasipiko
Tengnga nga
Amerika
Estados Unidos
Siudad ti Mehiko
AG
Baja
California
Baja
California
Sur
Campeche
Chiapas
Chihuahua
Coahuila
Colima
Durango
Guanajuato
Guerrero
HD
Jalisco
EM
Michoacán
MO
Nayarit
Nuevo
León
Oaxaca
Puebla
QU
Quintana
Roo
San Luis
Potosí
Sinaloa
Sonora
Tabasco
Tamaulipas
TL
Veracruz
Yucatán
Zacatecas

## Pakasaritaan

Chichen Itza
Pakaimatangan ti piramida ti bulan idiay Teotihuacan, ti maysa a dakkel a a kasakbayan ti Columbiano a siudad, nga addaan kadagiti ad-adu ngem 150,000 a nagtataeng idi katurayna idi maika-5 a siglo.
Jade a maskara ti Azteca manipud iti maika-14 a siglo a mangipakpakita ti dios a ni Xipe Totec.
### Dagiti taga-ugma a kultura

#### Arkaiko a paset ti panawen

Dagiti kasapaan a tidda ti tao idiay Mehiko ket dagiti sangkap dagiti ramit a bato a nabirukan idiay asideg ti kampo ti apoy idiay Ginget ti Mehiko ken napetsaan babaen ti radio karbon idii circa 23,000 a tawtatwen. Ti Mehiko ket isu ti lugar ti panagtaltalon ti mais ken bukbukel a gapuanan ti maysa a nagdaliasatan manipud dagiti paleo-Indiano agan-anup ken agburburas kadagiti purok ti sedentario nga agrikultura idi rugi ti 7000 BCE.

#### Dagiti klasiko a paset ti panawen

Iti simmarsaruno a naporma a luglugar a nagtaltalonan ti mais ken dagiti kultural a kababalin a kas ti narikut a mitolohiko ken relihioso a narikut, ti maysa a vigesimal a numeriko a sistema (naibatay ti duapulo a sistema ti panagbilbilang), ket naiwarwaras kadagiti Mehikano a kultura iti sabsabali a lugar ti Mesoamerika. Iti daytoy a paset ti panawen dagiti purok ket nangrugrugida a nagbalbalin a sosial a napagustuan ken naparang-ay iti maysa a Naidauluan ti hepe, ken ti panagirang-ay kadagiti dakkel a sentro ti pagseremonian.

Kadagiti kasapaan a narikut a sibilisasion idiay Mehiko idi ket ti Olmec a kultura a nagrangrang-ay idiay Aplaya ti Golpo idi agarup a 1500 BCE. Ti Olmec a kababalin ti kultura ket naiwarwaras babaen ti Mehiko kadagiti sabali a pannakaporma a panawen ti kultura idiay Chiapas, ti Oaxaca ken ti Ginget ti Mehiko. Ti pannkaporma a paset ti panawen ket nakakitkita ti pannakaiwarwaras ti naisangsangayan a relihioso ken dagiti simboliko a tradision, ken dagiti pay artistiko ket dagiti arkitektural a karikutan. Iti simmarsaruno a kasakbayan a klasiko a paset ti panawen, dagiti sibilisasion ti Maya ken Zapoteco ket nakaparang-ayda kadagiti narikut a sentro idiay Calakmul ken Monte Albán. Iti las-ud ti daytoy a paset ti panawen ti immuna nga gapyso a Mesoamerikano a sistema ti panagsurats ket naparang-ay kadagiti kultura ti Epi-Olmec ken ti Zapoteco, ken ti Mesoamerikano a tradision ti panagsurat ket nakaabot ti kasayaatna iti Klasiko a Maya a Hieroglipiko a sinuratan.

Idiay Tengnga a Mehiko, ti karang-ayan a klasiko a paset ti panawen ket nakakita ti irarang-ay tiTeotihuacano, a nagporma ti milisia ken komersio nga imperio a ti politikal nga impluensiana ket naigay-at iti abagatan aginggana iti Maya a luglugar ken iti pay amianan. Iti paset ti panawen a karang-ayna, ti Teotihuacan, ket naglaon kadagiti kadakkelan a pyramide nga estruktura a nabangon idi kasakbayan ti Columbian nga Kaamerikaan, adda ti populasion iti nasurok a 150,000 a tattao. Iti panawen a pannakarebba ti Teotihuacán idi agarup a 600 CE, ti panagsalsalisal a baetan dagiti kangrunaan a sentro ti politiko ket nangrugrugi idiay tengnga a Mehiko a kas ti Xochicalco ken Cholula. Iti daytoy a panawen idi las-ud ti Epi-Klasiko a Nahua a tattao ket nangrugrugida nga immal-alis iti abagatan idiay Mesoamerika manipud iti Amianan, ken politikal ken kultural a nagbalbalinda a nagturturay idiay tengnga a Mexico, idi pinapanawda dagiti agsasao kadagiti pagsasao a Oto-Manguean.

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia

* Krauze, Enrique (1998). *Mehiko: Biograpia ti Bileg: Ti pakasaritaan ti Moderno a Mehiko 1810–1996*. New York, New York: Harper Perennial. p. 896. ISBN 0-06-092917-0.
* Meyer, Michael C.; William H. Beezley (2000). *Ti Oxford a Pakasaritaan ti Mehiko*. Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. p. 736. ISBN 0-19-511228-8.
* Parkes, Henry Bamford (1972). *Ti Pakasaritaan ti Mehiko* (Maika-3 nga ed.). Boston: Houghton Mifflin. ISBN 0-395-08410-5.

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig iti Mehiko iti Wikimedia Commons

 Pakaammo ti panagbiahe idiay Mehiko manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)

* Ti Presidensia ti Mehiko (iti Ingles)
* Mehiko a naikabil iti *The World Factbook* (iti Ingles)
* Mehiko iti Curlie (iti Ingles)
* Wikimedia Atlas iti Mehiko
* Heograpiko a datos a mainaig iti Mehiko iti OpenStreetMap