# Dagiti kanton ti Suisa

**ValaisTicinoGraubünden
(Grisons)HinebraVaudNeuchâtelJuraBernaThurgauZurichAargauLucernaSolothurnBasel-LandSchaffhausenUriSchwyzGlarusSan GaloAIARObwaldenNidwaldenZugFriburgoBasel-StadtPransia*
*Italia*
*Liecht.*
*Austria*
*Alemania*

Dagiti 13 a kanton ti Daan a Suiso a Konpederasia (1513–1798).
Dagiti 26 a **kanton ti Suisa** ket isu dagiti naikameng nga estado iti pederal nga estado iti Suisa. Ti tungngal maysa a kanton ket napno idi a naturay nga estado nga adda dagiti kabukbukodanda a pagbeddengan, buyot ken kuarta manipud iti Tulag iti Westphalia (1648) aginggan ti panakabangon ti Suiso a pederal nga estado idi 1848. Ti kinaudi a napartuat a kanton ket ti Kanton ti Jura, a datoy ket simmina manipud iti Kanton ti Berna idi 1979.

Ti nagan ket naala manipud iti Pranses a balikas a *canton* a kayatna a sawen ket *suli* wenno *distrito* (a nakaalaan pay ti termino nga akantonamiento).

## Pakasaritaan

Idi maiak-16 a siglo, ti Daan a Suiso a Konpederasia ket binuklan idi dagiti 13 a naturay a kanton,ken adda dagiti dua a sabali a kita: dagiti innem a daga (wenno kabakiran) a kanton ken dagiti pito a siudad (wenno urbano) a kanton. Ngem dagitoy ket teknikal idi a parte iti Nasantuan nga Imperio a Romano, dagitoy ket nagbalinda a *de facto* a nawaya idi dagiti Suiso ket inabakda ni Emperador Maximillian idi 1499. Dagiti innem a kabakiran a kanton ket demokratiko a republika, a dagiti pito nga urbano a kanton ket oligarkiko a republika a tinengtengngel babaen dagiti natakneng a pamilia.

## Batay linteg

Ti tunggal maysa a kanton ket adda ti bukodna a batay-linteg, lhislatura, gobierno ken dagiti korte. Kaaduan kadagiti lehislatura dagiti kanton ket adda dagiti agmaymaysa a kamara a parlamento, adagiti kadakkelda ket nadumadumaan a nagbaetan dagiti 58 ken 200 a tugaw. Adda dagiti bassit a lehislatura ket sapasap ng aasemblia a makunkuna a kas ti *Landsgemeinden*. Dagiti kanton a gobierno ket buklen dagiti lima wenno pito a kameng, depende iti kanton. Para kadagiti nagan ti inatituto, kitaen ti Listaan dagiti lehislatibo ken ehekutibo a konsilo dagiti kanton ti Suisa.

Ti Suiso a Pederal a Batay-linteg ket mangirangarang adagiti kanton ket naturayda iti panakagayat a dagiti kinaturayda ket saan a patinggaan babaen ti pederal a linteg. Dagiti kanton ket makataginayonda pay kadagiti amin a bileg ken dagiti kaannongan a saan anaidelegado iti Konpedeasion babaen ti Batay-linteg. Ti kaaduan a kaimudinagn, dagiti kanton ket akinrebbengda para iti panagaywan ti salun-at, nam-ay, panagipatungpal ti linteg ken publiko nga edukasion; mangitaginayonda pay ti bileg iti panagbuis. Dagiti kanton a batay-lnteg ket mangikeddeng ti gatad iti autonomia a maited kadagiti munisipalidad, a dagitoy ket agdumaduam ngem kankanayon a mangiraman ti bileg ti panagbuis ken mangparuar kadagiti munisipal a linteg. Ti kadakkel dagiti kanton ket nadumaduma manipud iti 37 km² aginggan ti 7,105 km²; ti populasion ket agdumaduma manipud iti 15,471 aginggana ti 1,244,400.

## Dagus a demokrasia

Iti pederal a lessaad, amin a kanton ket mangited para iti (gudua-) a dagus a demokrasia. Dagiti umili ket mabalinda a kumiddaw ti maysa anadayeg a butos tapno mapasayaat ti kantonal a batay-linteg wenno linlinteg, wenno mangi-beto dagiti linteg wenno panag-gasto a a linteg a naiparuar babaen ti parlamento. Dagiti sapasap a nadayeg nga asemblia (*Landsgemeinde*) ket napatinggaanda tattan kadagiti kanton ti Appenzell Innerrhoden ken Glarus. Dagiti demokratiko a karbengan dagiti amin a sabsabali a kanton ket maipasanay babaen ti sekreto a balota.

## Listaan

Dagiti kanton ket nailista iti urnos a naited iti pederal a batay-linteg.

| Eskudo | Pangyababaan | Kanton | Manipud idi | Kapitolio | Populastion | Kalawa(km²)  | Densidad (tunggal maysa a km²)  | Bilang dagiti muni. | Dagiti opisial a pagsasao |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | ZH | Zurich | 1351 | Zurich | 1,539,275 | 1,729 | 701 | 171 | Aleman |
|  | BE | Berna | 1353 | Berna | 1,039,474 | 5,960 | 158 | 383 | Aleman, Pranses |
|  | LU | Lucerna | 1332 | Lucerna | 413,120 | 1,494 | 233 | 87 | Aleman |
|  | UR | Uri | 1291 | Altdorf | 36,703 | 1,077 | 33 | 20 | Aleman |
|  | SZ | Schwyz | 1291 | Schwyz | 160,480 | 908 | 143 | 30 | Aleman |
|  | OW | Obwalden | 1291 wenno 1315 (a kas paset ti Unterwalden) | Sarnen | 37,930 | 491 | 66 | 7 | Aleman |
|  | NW | Nidwalden | 1291 (a kas ti Unterwalden) | Stans | 43,087 | 276 | 138 | 11 | Aleman |
|  | GL | Glarus | 1352 | Glarus | 40,590 | 685 | 51 | 3 | Aleman |
|  | ZG | Zug | 1352 | Zug | 127,642 | 239 | 416 | 11 | Aleman |
|  | FR | Friburgo | 1481 | Friburgo | 321,783 | 1,671 | 141 | 167 | Pranses, Aleman |
|  | SO | Solothurn | 1481 | Solothurn | 275,247 | 790 | 308 | 122 | Aleman |
|  | BS | Basel-Stadt | 1501 (a kas ti Basel aginggana idi 1833/1999) | Basel | 201,469 | 37 | 5,072 | 3 | Aleman |
|  | BL | Basel-Landschaft | 1501/1833 | Liestal | 290,765 | 518 | 502 | 86 | Aleman |
|  | SH | Schaffhausen | 1501 | Schaffhausen | 82,348 | 298 | 246 | 27 | Aleman |
|  | AR | Appenzell Ausserrhoden | 1513  | Herisau | 55,445 | 243 | 220 | 20 | Aleman |
|  | AI | Appenzell Innerrhoden | 1513 | Appenzell | 16,128 | 172 | 87 | 6 | Aleman |
|  | SG | San Galo | 1803 | San. Galo | 510,734 | 2,031 | 222 | 85 | Aleman |
|  | GR | Graubünden | 1803 | Chur | 199,021 | 7,105 | 26 | 180 | Aleman, Romansh, Italiano |
|  | AG | Aargau | 1803 | Aarau | 685,845 | 1,404 | 388 | 220 | Aleman |
|  | TG | Thurgau | 1803 | Frauenfeld | 279,547 | 992 | 229 | 80 | Aleman |
|  | TI | Ticino | 1803 | Bellinzona | 351,491 | 2,812 | 110 | 157 | Italiano |
|  | VD | Vaud | 1803 | Lausanne | 805,098 | 3,212 | 188 | 339 | Pranses |
|  | VS | Valais | 1815 | Sion | 345,525 | 5,224 | 53 | 143 | Pranses, Aleman |
|  | NE | Neuchâtel | 1815/1857 | Neuchâtel | 176,496 | 802 | 206 | 53 | Pranses |
|  | GE | Hinebra | 1815 | Hinebra | 504,128 | 282 | 1,442 | 45 | Pranses |
|  | JU | Jura | 1979 | Delémont | 73,584 | 839 | 82 | 64 | Pranses |
|  | CH | Suisa |  | Berna | 7,593,494 | 41,291 | 174 | 2,596 | Aleman, Pranses, Italiano, Romansh |

Ti dua a letra a pangyababaan para kadagiti Suiso a kanton ket kanayon a maus-usar, a kas dagiti plata a lisensia ti karro. Maus-usar pay dagitoy idiay ISO 3166-2 a kodkodigo iti Suisa nga dda ti pangsaruno a "CH-" (*Confœderatio Helvetica*, Suisa), a kas ti CH-SZ para iti kanton ti Schwyz.

## Dagiti gudua a kanton

Innem kadagiti 26 a kanton ket tinawtawid, ngem saanen nga opisial, a nakunkuna a "gudua a kankanton" (Aleman: *Halbkanton*, Pranses: *demi-canton*, Italiano: *semicantone*), a mangipakita ti maysa a pakasaritaan ti agsinnaranay a panakikaduaan wenno panakasina.

Dagiti gudua a kanton ket nailaslasinda iti umuna nga artikulo iti Suiso Pederal a Batay-linteg iti 1999 babaen ti panakaisilpo kadagiti sabali a "kaguduada" nga adda tipangsilpo a "ken":

> DagitiTattao ken dagiti Kanton ti Zurich, Berna, Lucerna, Uri, Schwyz, Obwalden ken Nidwalden, Glarus, Zug, Friburgo, Solothurn, Basel-Stadt ken Basel-Landschaft, Schaffhausen, Appenzell Ausserrhoden ken Appenzell Innerrhoden, San Galo, Graubünden, Aargau, Thurgau, Ticino, Vaud, Valais, Neuchâtel, Hinebra, ken Jura ket mangporma dagitoy ti Suiso a Kompederasion.
>
> — Artikulo 1 iti Pederal a Batay-linteg iti Suiso a Kompederasion (maipalpalagip a daytoy ket saan a kas ti kasisigud)

Ti 1999 a panagbalbaliw ti batay-linteg ket nagtagtaginayon iti daytoy a panakailasin, iti panagkiddaw dagiti innem a kantonal a gobierno, a kas ti waya a panagmarka ti naipakasaritaan a panakikadua kadagiti gudua a kanton ti tunggal maysa kaniada. Iti panakaigiddiat, ti umuna nga artikulo dagiti 1848 ken 1874 a batay-linteg ket nangibukbukel ti Kompederasion a kas ti panagkaykaysa dagiti "duapulo ket dua a naturay a kanton", a mangibagbaga kadagiti kagudua a kanton a kas "Unterwalden (ngato ken sirok kadagiti kakaykayoan)", "Basel (siudad ken pagilian)" ken "Appenzell (dagiti dua a Rhoden)". Bayat ti nadadaan a batay-linteg ket mangibagbaga kadagitoy nga etado a kas "gudua a kanton", ti maysa a termino a natagtagunayon iti nadayeg a panagusar, ti 1999 a rebision ken opisial a terminolohia manipud idin ket agus-usar ti panaginagan a "dagiti kanton nga adda ti gudua a kantonal a butos".

Nga adda dagiti pannakisaranayda a panakikadua ket puro a naipakasaritaan laeng a banag, dagiti gudua a kanton manipud idi 1848 ket kapadpada dagiti sabsabali a kanton malaksid ti dua:

* Agpilida laeng ti maysa a kameng iti Konsilo dagiti Estado embes a dua (Cst. art. 150 par. 2).
* Iti nadayeg a referendums a maipanggep kadagiti panagpasayaat ti batay-linteg, a kasapulan para iti panag-ampon ti nailian a nadayeg a kaaduan ken ti pay panakaingato ti kaaduam kadagiti kanton (*Ständemehr / majorité des cantons*), ti nagbanagan dagiti nadayeg a butos dagiti gudua a kanton ket maibilang laeng a kas gudua a butos no maipada kadagiti sabali a kanton (Cst. arts. 140, 142). Ti kayatna a sawen daytoy ket para iti pamay-an iti maysa a batay-linteg a reperendum, nasken a 12 iti dagup dagiti 23 a kantonal a nadayeg a butos ket nasken a mangsuporta ti panagpasayaat.

Karikatura iti panakabingbingay ti Basel, 1833
Dagiti rason para iti pannakikadua a nagbaetan dagiti tallo a paris dagiti gudua a kanton ket agdumaduma:

* Ti *Unterwalden* ket saan uray kaanoman a nangbukel iti maysa a nagkaykaysa a masakupan. Iti kasisigud, ti Obwalden, Nidwalden, ken Abadia iti Engelberg ket nangporma kadagiti nisalsalumina a komunidad. Ti naurnong a termino a *Unterwalden* ket agtagtaginayon a maus-usar, nupay kasta, para iti lugar a nakiraman ti panagpartuat kadagiti kasisigud a Suiso a kompederasion idi 1291 iti Uri ken Schwyz. Ti Pederal a Dokumento ti Linteg iti 1291 ket tumawtawag para kadagiti representatibo manipud iti tungngal maysa kadagitoy tallo a "lugar".

* Ti kanton ti Appenzell ket biningayna ti bagina kadagiti "akin-uneg" ken "akin-ruar" a gudua ("Rhoden") a kas nagbanagan ti Panakaporma manen idiay Suisa idi 1597: Appenzell Innerrhoden (Katoliko) ken Appenzell Ausserrhoden (Protestanta).

* Ti kanton ti Basel ket biningayna ti bagina a kas nagbanagan iti gulo idiay away ti Basel idi 1833, tapno maikapatakder ti panagpapada dagiti umilina, a nanggubgubat kadagiti panagituton a nagbaetan dagiti nagtataeng ti rural ken siudad kadagiti maipanggep ti panagipangpangruna a kasasaad: Basel-Landschaft ken Basel-Stadt.

## Nagnagan dagiti nailian a pagsasao

(Dagiti nagan ket agparang a napuskol no maiparis iti kantonal nga opisial a pagsasao)

| Pangyababaan | Ilokano | Aleman | Pranses | Italiano | Romansh |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| AG | Aargau (rare: *Argovia*) | **Aargau**  | Argovie | Argovia | Argovia |
| AI | Appenzell Innerrhoden (Appenzell Akin-uneg a-Rhodes) | **Appenzell Innerrhoden**  | Appenzell Rhodes-Intérieures | Appenzello Interno | Appenzell dadens |
| AR | Appenzell Ausserrhoden (Appenzell Akin-ruar a-Rhodes) | **Appenzell Ausserrhoden**  | Appenzell Rhodes-Extérieures | Appenzello Esterno | Appenzell dador |
| BS | Basel-Siudad wenno Basle-Siudad | **Basel-Stadt**  | Bâle-Ville | Basilea-Città | Basilea-Citad |
| BL | Basel-Pagilian, Basle-Pagilian, wenno Basel-Daga | **Basel-Landschaft**  | Bâle-Campagne | Basilea-Campagna | Basilea-Champagna |
| BE | Berna, wenno Bern | **Bern**  | **Berne** | Berna | Berna |
| FR | Friburgo | **Freiburg**  | **Friburgo** | Friborgo | Friburg |
| GE | Hinebra | Genf  | **Genève** | Ginevra | Genevra |
| GL | Glarus | **Glarus**  | Glaris | Glarona | Glaruna |
| GR | Graubünden (Grisons) | **Graubünden**  | Grisons | **Grigioni** | **Grischun** |
| JU | Jura | Jura  | **Jura** | Giura | Giura |
| LU | Lucerna | **Luzern**  | Lucerne | Lucerna | Lucerna |
| NE | Neuchâtel | Neuenburg  | **Neuchâtel** | Neuchâtel | Neuchâtel |
| NW | Nidwalden | **Nidwalden**  | Nidwald | Nidvaldo | Sutsilvania |
| OW | Obwalden | **Obwalden**  | Obwald | Obvaldo | Sursilvania |
| SH | Schaffhausen (Schaffhouse) | **Schaffhausen**  | Schaffhouse | Sciaffusa | Schaffusa |
| SZ | Schwyz | **Schwyz**  | Schwyz (or Schwytz) | Svitto | Sviz |
| SO | Solothurn | **Solothurn**  | Soleure | Soletta | Soloturn |
| SG | San Galo (San Gao) | **St. Gallen**  | Saint-Gall | San Gallo | Son Gagl |
| TG | Thurgau (Thurgovia) | **Thurgau**  | Thurgovie | Turgovia | Turgovia |
| TI | Ticino | Tessin  | Tessin | **Ticino** | Tessin |
| UR | Uri | **Uri**  | Uri | Uri | Uri |
| VS | Valais | **Wallis**  | **Valais** | Vallese | Vallais |
| VD | Vaud | Waadt  | **Vaud** | Vaud | Vad |
| ZG | Zug | **Zug**  | Zoug | Zugo | Zug |
| ZH | Zurich | **Zürich**  | Zurich | Zurigo | Turitg |

## Panangawat dagiti baro a kanton

Ti panagpadakkel iti Suisa babaen ti pamay-an a panangawat kadagiti baro a kanto ket nagpatingga idi 1815. Kalpasan ti napaay a panagpadas iti Vorarlberg a tumipon iti Suisa idi 1919, ti kapanunotan ti Suiso a panagpadakkel ket naipabiag manen idi 2010 babaen ti parlamentario a tignay a mangpalubos ti panakaipangato dagiti rehion a mangibedbeddeng ti Suisa.

## Paammo

1. **^** Daytoy ti bilin a sapasap a maususar kadagiti Suiso a dokumento. Iti immuna iti listaan ket dagiti tallo a siudad kanton a nainakman a preeminente iti Daan a Suiso a Konpederasia; dagiti sabali a kanton ket nailistada iti urnos ti panakaipangato iti Kompederasion. Daytoy nga tinawtawid nga urnos ti panagsasruno kadagiti kanton ket awan ti kasayaaatan a banagna iti moderno a pederal nga estado, a dagiti tunggal maysa a kanton ket agpapadada, nupay daytoy ket mangkedkeddeng pay laeng ti pormal a panagsasaruno dagiti opisial ti kanton (kitaen ti Suiso nga urnos ti panagsasaruno).
2. **^**  manipud idi 5 Abril  2009 (2009 -04-05)
3. **^**  km²
4. **^**  Tungngal maysa a km², a naibatay ti 2000 a populasion
5. **^**  Manipud idi 31 Disiembre 2007, Bundesamt für Statistik (Pederal a Departamento dagiti Estadistika) (2008). "Amtliches Gemeindeverzeichnis der Schweiz" (Microsoft Excel). Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2008-06-11. Naala idi 11 Nobiembre 2008.
6. **^**  Ti tugaw iti gobierno ken parlamento ket Herisau, ti tugaw dagiti turay ti hustisia ket Trogen
7. **^**  Ti tugaw iti parlamento ket tinawen nga agsinnublat ti innem a bulan idiay Frauenfeld ken Weinfelden

## Dagiti nagibasaran

* Ehrenzeller, Bernhard; Mastronardi, Philipp; Schweizer, Rainer J.; Vallenderfirst=, Klaus A. (2002). *Die schweizerische Bundesverfassung, Kommentar*. ISBN 3-905455-70-6. (iti Aleman). Nadakamat a kas ti *Ehrenzeller*.
* Häfelin, Ulrich; Haller, Walter; Keller, Helen (2008). *Schweizerisches Bundesstaatsrecht* (iti Aleman) (Maika-7 nga ed.). Zürich: Schulthess. ISBN 978-3-7255-5472-0. Nadakamat a kas ti *Häfelin*.

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig iti Dagiti kanton ti Suisa iti Wikimedia Commons

* Swissworld.org Naiyarkibo 2015-04-13 iti Wayback Machine – Dagiti kanton ti Suisa
* GeoPuzzle – Agaramid kadagiti Suiso a mapa
* Badac Naiyarkibo 2016-09-10 iti Wayback Machine – Datos a batayankadagiti Suiso a kanton ken siudad (Pranses/Aleman)