# Sasao a Filipino

| Filipino |
| --- |
| Heograpiko a pannakaiwarwaras | Filipinas Akin-amianan a Sulawesi, Indonesia Akindaya a Sabah, Malaysia Isla ti Orkidia, Taiwan |
| Lingguistika a pannakaidasig | Austronesio* Malayo-Polinesio
	+ Sasao a Borneo-Filipino
		- **Filipino**
 |
| Pannakabingbingay | * Akin-amianan
* Tengnga
* Akin-abagatan
* ?Gorontalo–Mongondow
* ?Sama–Bajaw
* ?Minahasan
* ?Sangiriko
 |
| ISO 639-2 / 5 | `phi` |
| Glottolog | *Awan* `grea1284`  (Greater Central Philippine) |
| Ti sasao a Filipino, segun kada Adelaar ken Himmelmann (2005) |

Iti lingguistika, ti **sasao a Filipino** ket ti insingasing idi 1991 babaen ni Robert Blust nga amin dagiti pagsasao ti Filipinas ken akin-amianan a Sulawesi—malaksid ti Sama–Bajaw (sasao dagiti "Dagiti Sitano ti Baybay") ken dagiti sumagmamano a pagsasao ti Palawan—ket mangporma ti subpamilia ti sasao nga Austronesio. Urayno ti Filipinas ket asideg iti sentro ti Austronesio a panagpadakkel manipud iti Formosa, adda laeng bassit a linguistiko a pagdumadumaan dagiti agarup a 150 a pagsasao ti Filipinas, a mangisingasing a ti nasapsapa a dibersidad ket napunasen babaen ti pannakaiwaras ti puonan ti moderno a sasao a Filipino.
Ti sasao a Filipino ket mangbukel ti kaduogan a saan a sasao a Formosano iti pamilia ti pagsasao nga Austronesio, nga agraman kadagiti nadumaduma a pagsasao a mangpreserba ti proto-Austronesio a schwa ken asonante ti d–r a napukaw iti sasao a Sunda–Sulawesi.

## Pannakaidasig

Manipud iti agarup nga amianan agingga iti abagatan, da Adelaar ken Himmelmann (2005) ket bingayenda dagiti sasao a Filipino kadagiti sumaganad a grupo:

* Sasao nga Akin-amianan a Filipino
	+ Sasao a Bataniko (dagiti 4 a pagsasao iti pagbaetan ti Luzon ken Formosa)
	+ Sasao nga Akin-amianan a Luzon (dagiti 40 a pagsasao, mairaman ti Ilokano)
	+ Sasao a Tengnga a Luzon (dagiti 5 a pagsasao, mairaman ti Kapampangan)
	+ Sasao nga Akin-amianan a Mindoro (wenno Amianan a Mangyan; dagiti 3 a pagsasao)
* Sasao a Kalatakan a Tengnga a Filipino
	+ Sasao nga Akin-abagatan a Mindoro (dagiti 3 a pagsasao)
	+ Sasao a Tengnga a Filipino (dagiti 40 a pagsasao, mairaman ti Tagalog ken Cebuano)
	+ Sasao a Palawan (dagiti 3 a pagsasao)
	+ Sasao a Mindanao (dagiti 20 a pagsasao)
	+ Sasao a Gorontalo–Mongondow (dagiti 9 a pagsasao ti Gorontalo ken Amianan a Sulawesi)
* Sasao a Kalamian (dagiti 2 a pagsasao ti akin-amianan a Palawan)
* Sasao nga Abagatan a Mindanao (dagiti 5 a pagsasao)
* Sasao a Sangiriko (dagiti 4 a pagsasao ti Sangir ken Is-isla Talaud)
* Sasao a Minahasan (dagiti 5 a pagsasao ti Amianan a Sulawesi)

Iti pay maipatinayon, dagiti pagsasao ti Umiray Dumaget, Manide ken Inagta Alabat ket saanda a naidasig iti kaunegan ti pamilia ti sasao a Filipino.

## Panangiyasping iti bokabulario

Ti tsart ti panangiyasping a pagbaetan dagiti nadumaduma a sasao a Filipino manipud iti amianan agingga iti abagatan nga umuna ti Proto-Austronesio para iti panangiyasping.

| Ilokano | maysa | dua | tallo | uppat | tao | balay | aso | niog | aldaw | baro | sitayo | ania | apoy | ken |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Proto-Austronesio** | isa | duSa | telu | Sepat | Cau | Rumaq | asu | niuR | qalejaw | baqeRu | i-kita | n-anu | apuy |  |
| **Tao** | ása | dóa (raroa) | tílo (tatlo) | apat (ápat) | tao | vahay | chito | niyoy | araw | vayo | yaten | ango | apoy |  |
| **Ibatan** | asa | dadowa | tatdo | apat | tao | vahay | chito | niyoy | araw | va-yo | yaten | ango | apoy |  |
| **Ibanag** | tadday | dua | tallu | appa' | tolay | balay | kitu | niuk | aggaw | bagu | sittam | anni | afi |  |
| **Gaddang** | antet | addwa | tallo | appat | tolay | balay | atu | ayog | aw | bawu | ikkanetam | sanenay | afuy |  |
| **Pangasinan** | sakey | dua, duara | talo, talora | apat, apatira | too | abong | aso | niyog | ageo | balo | sikatayo | anto | pool |  |
| **Kapampangan** | métung | adwâ | atlû | ápat | táu | balé | ásu | ngúngut | aldô | báyu | íkatamu | nánu | api |  |
| **Tagalog** | isa | dalawa | tatlo | apat | tao | bahay | aso | niyog | araw | bago | tayo | ano | apoy | at |
| **Bikol Sentral** | saro | duwa | tulo | upat | tawo | harong | ayam | niyog | adlaw | ba-go | kita | ano | kalayo |  |
| **Bikol Rinconada** | əsad | darwā | tolō | əpat | tawō | baləy | ayam | noyog | aldəw | bāgo | kitā | onō | kalayō |  |
| **Waraywaray** | usa / sayo | duha | tulo | upat | tawo | balay | ayam/ido | lubi | adlaw | bag-o | kita | ano | kalayo |  |
| **Romblomanon** | isa | duha | tuyo | upat | tawo | bayay | ayam | niyog | adlaw | bag-o | kita | ano | kalayo |  |
| **Asi** | usa | ruha | tuyo | upat | tawo | bayay | iro | nidog | adlaw | bag-o | kita | ni-o | kayado |  |
| **Onhan** | isya | darwa | tatlo | ap-at | tawo | balay | ayam | niyog | adlaw | bag-o | kita | ano | kalayo |  |
| **Aklanon** | isaea | daywa | tatlo | ap-at | tawo | baeay | ayam | niyog | adlaw | bag-o | kita | ano | kaeayo |  |
| **Kinaray-a** | sara | darwa | tatlo | apat | taho | balay | ayam | niyog | adlaw | bag-o | kita, tatən | ano | kalayo |  |
| **Hiligaynon** | isa | duha | tatlo | apat | tawo | balay | ido | lubi | adlaw | bag-o | kita, taton | ano | kalayo |  |
| **Cebuano** | usa | duha | tulo | upat | tawo | balay | iro | lubi | adlaw | bag-o | kita | unsa | kalayo | ug |
| **Maranao** | isa | dowa | t'lo | phat | taw | walay | aso | neyog | gawi'e | bago | tano | tonaa | apoy |  |
| **Tboli** | sotu | lewu | tlu | fat | tau | gunu | ohu | lefo | kdaw | lomi | tekuy | tedu | ofih |  |
| **Tausug** | hambuuk | duwa | tu | upat | tau | bay | iru' | niyug | adlaw | ba-gu | kitaniyu | unu | kayu |  |
| **Mongondow** | inta' | dua | tolu | opat | intau | baloi | ungku' | cekut | singgai | mo-bagu | kita | onda | tulu' |  |
| **Gorontalo** | tuwewu | duluwo | totolu | wopato | tawu | bele | 'apula | sekat | dulahu | bohu | 'ito | wolo | tulu |  |
| **Tombulu (Minahasa)** | esa | zua (rua) | telu | epat | tou | walé | asu | po'po' | endo | weru | kai, kita | apa | api |  |

## Dagiti pagsasao ti Negrito ti Filipinas

Dagiti tattao a Negrito ti Filipinas ket agsasaoda kadagiti nadumaduma pagsasao. Addaanda iti ad-adu a pannakaipada kadagiti kaarruba a pagsasao ngem iti tunggal maysa kaniada, ken nailista laeng ditoy a kas maysa a katulong iti pananginagan.

### Lobel (2013)

Ni Lobel (2013) ket ilistana dagiti sumaganad nga etnolingguistiko a grupo ti Nangisit a Filipino (kas dagiti Negrito ti Filipinas).

Akin-amianan a Luzon
* Umiray Dumaget
* Remontado Dumagat
* Alta, Akin-amianan
* Alta, Akin-abagatan
* Arta
* Agta ti Casiguran
* Agta ti Nagtipunan
* Agta ti Dinapigue
* Agta ti Tengnga a Cagayan
* Pahanan (Agta)
* Agta ti Dupaningan
* Atta (dagiti 3-4 a pagsasao)

(*Ni Lobel (2010) ket ilistana dagiti sumaganad a pagsasao a Negrito a naisasao idiay akindaya nga aplaya ti Isla ti Luzon, nailista manipud iti amianan angingga iti abagatan.*)

* Agta ti Dupaningan (sanga ti Akin-amianan a Luzon)
* Agta ti Pahanan
* Agta ti Casiguran
* Umiray Dumaget
* Agta Remontado
* Inagta Alabat
* Manide (di naidasig)
* Inagta Partido
* Inagta Rinconada

Iti pay maipatinayon, da Robinson ken Lobel (2013) ket isuppiatda a ti Agta ti Dupaningan, Agta ti Pahanan, Agta ti Casiguran, Agta ti Nagtipunan, Agta ti Dinapigue, ken ti Paranan ket saan a tagikua ti sanga ti Akin-amianan a Kordiliera, ngem imbes ket a ti baro a sanga a tinawtawaganda iti *Akin-amianan a daya a Luzon*, nga inkeddengda a kangrunaan a sanga ti grupo ti Akin-amianan a Luzon (Kordiliera).

Banbantay ti Zambales
* Ayta Mag-indi
* Ayta Mag-anchi
* Ayta Abellen
* Ayta Ambala
* Ayta Bataan (aka Ayta Magbukun)

Akin-abagatan a Luzon
* Inagta Rinconada
* Inagta Partido
* Manide
* Inagta Alabat (ken Inagta Lopez)

Akin-abagatan a Filipinas
* Inata (mabalin a dagiti 2 a dialekto)
* Inati (Inete) (dagiti 2 a dialekto?)
* Mamanwa
* Batak (dagiti 5-8 a dialekto)
* Iraya (Mangyan)
* Ata/Tigwa/Matigsalug Manobo

Dagiti karuay nga awanen
* Agta ti Bantay Iraya (AKA Daya a Danaw Buhi Agta)
* Inagta Alabat
* Agta ti Dicamay: naisasao idiay Karayan Dicamay idiay akinlaud a bangir ti Sierra Madre idiay asideg ti Jones, Isabela; naireporta a pinaawan dagiti nagtataeng nga Ilokano idi baetan ti 1957 ken 1974 (Headland 2003:7)
* Villa Viciosa Agta

### Reid (1994)

Ni Reid (1994) ket ilistana dagiti sumaganad a pagsasao a Negrito.

* Amianan nga Agta
* Arta – dagiti 12 a nabati nga agsasao idiay Aglipay, Quirino, idi 1990
* Alta
	+ Amianan nga Alta – naisasao idiay Aurora
	+ Abagatan nga Alta (Kabuluen) – naisasao kadagiti probinsia ti Nueva Ecija ken Bulacan
* Sentral Agta – naisasao idiay akindaya a Luzon; mairaman ti Umiray
* Abagatan nga Agta
	+ Camarines Norte
	+ Camarines Sur
* Sinauna
* Ayta – dagiti 6 a nadumaduma a pagsasao a naisasao idiay Banbantay ti Zambales segun kenni Wimbel (1986):
	+ Abelen
	+ Aberlen
	+ Magganchi
	+ Maggindi
	+ Ambala
	+ Magbeken Ayta

Dagiti dadduma pay a pagsasao dagiti Negrito ti Filipinas
* Ata Manobo – naisasao idiay Mansalinao, Davao
* Batak – naisasao idiay Palawan
* Inati
* Mamanwa – naisasao idiay Agusan

Ti *Ethnologue* ket manginayon iti awanen ken di naidasig a Katabaga iti Akin-abagatan a Luzon.

## Kitaen pay

* Taga-ugma a sinursuratan a Filipino
* Ortograpia a Filipino
* Alpabeto a Filipino
* Alpabeto nga Abakada
* Pagsasao a Filipino
* Komisyon sa Wikang Filipino
* Literatura ti Filipinas
* Dagiti pagsasao ti Filipinas

## Dagiti nagibasaran

* Fay Wouk and Malcolm Ross (ed.), *The history and typology of western Austronesian voice systems.* Australian National University, 2002.
* K. Alexander Adelaar and Nikolaus Himmelmann, *The Austronesian languages of Asia and Madagascar.* Routledge, 2005.
* *Austronesian Basic Vocabulary Database,* 2008.

## Dagiti silpo ti ruar

* Dagiti komparatibo a bokabulario ti Filipinas ken dagiti sabali a pagsasao ti nga Austronesio (Wiktionary)