Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Karkarakter a tradisional nga Insik

| Tradisional nga Insik  |
| --- |
|  |
| Kita |  Logograpiko
 |
| Sasao | Insik |
| Panawen | Manipud idi maika-5 a siglo AD |
| Sistema ti nagannak | Sinuratan nga orakulo ti tulang* Sinuratan a selio
	+ Sinuratan a kleriko
		- Tradisional nga Insik
 |
| Sistema ti annak | Napalaka nga Insik Kanji Hanja Nôm Zhuyin Sinuratan a Khitan |
| ISO 15924 | `Hant, 502` |
| Turong | Agpakanawan |
|

Ti **karkarakter a tradisional nga Insik** (tradisional nga Insik: 正體字/繁體字; napalaka nga Insik: 正体字/繁体字; Pinyin: *Zhèngtǐzì/Fántĭzì*) ket ti karkarakter ti Insik iti ania man nga agsmang ti karakter a saan nga aglaon ti baro a napartuat a karkarakter wenno dagiti pangisukat a karakter a naaramid kalpasan idi 1946. Kaaduan kadagitoy ket dagiti kadawyan a karkarakter dagiti agasmang ti naiyalagad a karakter Pagalagadan a Porma ti Nailian a Karkarakterti Taiwan, ti Hong Kong ken Macau wenno iti Diksionario Kangxi. Dagiti moderno a sukog ti karkarakter a tradisional nga Insik ket immuna a nagparang iti iruruar ti sinuratan a kleriko idi las-ud ti Han a Dinastia, ken sumurok kumarang a natalinaayen manipud idi maika-5 a siglo (idi las-ud ti Dagiti Dinastia ti Akin-abagatan ken Akin-abagatan.)

## Kitaen pay

* Karkarakter a napalaka nga Insik
* Karkarakter nga Insik

## Dagiti nagibasaran
# Karkarakter a napalaka nga Insik

| Naplaka nga Insik  |
| --- |
|  |
| Kita |  Logograpiko
 |
| Sasao | Insik |
| Panawen | Manipud idi 1956 |
| Sistema ti nagannak | Sinuratan nga orakulo ti tulang* Sinuratan a selio
	+ Sinutan a kleriko
		- Tradisional nga Insik
			* Naplaka nga Insik
 |
| Sistema ti kabsat | Kanji, Chữ Nôm, Hanja, Sinuratan a Khitan, Zhuyin |
| ISO 15924 | `Hans, 501` |
| Turong | Agpakanawan |
|

Ti '*karkarakter ti napalaka nga Insik* ket dagiti pagalagadan a karkarakter nga Insik a naipatuldo iti Xiandai Hanyu Tongyong Zibiao (Listaan ti Kadawyan a Maus-usar a Karkarakter idti Moderno nga Insik) para iti panagusar idiay nangruna a daga ti Tsina. No mairaman pay ti karkarakter a tradisional nga Insik, daytoy ket maysa kadagiti dua nga agsmang ti pagalagadan ti karakter iti kontemporaneo ti naisurat nga Insik. Ti gobierno ti Republika ti Tattao ti Tsina idiay nangruna a daga ti Tsina ket nangiyaddang kadagitoy para iti panagusar iti panangimaldit manipud kadagiti tawen ti 1950 ken 1960 iti maysa a panagipadas iti panagpaadu iti panagsurat ken panagbasa. Dagitoy ket opisial a maus-usar iti Republika ti Tattao ti Tsina ken Singapur.

## Kitaen pay

* Karkarakter a tradisional nga Insik
* Karkarakter nga Insik

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa

* Bergman, Peter M. (1980). *The Basic English-Chinese, Chinese-English Dictionary: Using Simplified Characters (With an Appendix Containing the Original Complex Characters) Transliterated in Accordance with The New, Official Chinese Phonetic Alphabet* (iti Ingles). New York, NY: New American Library. ISBN 0-451-09262-7.
* Bökset, Roar (2006). *Long Story of Short Forms: The Evolution of Simplified Chinese Characters* (iti Ingles). Stockholm: Dept. of Oriental Languages, Stockholm University. ISBN 91-628-6832-2.
* Chen, Huoping (1987). *Simplified Chinese Characters* (iti Ingles). Torrance, CA: Heian. ISBN 0-89346-293-4.

## Dagiti akinruar a silpo

* Singasing ti Panangikodigo ti Daanen a Karkarakter ti Napalaka nga Insik Naiyarkibo 2010-09-21 iti Wayback Machine
* Animasion ti Urnos ti Kur-it ken Diksionario ti Karkarakter ti Naplaka nga Insik
* Tabla ti Pagbaliwen ti Karkarakter ti Naplaka ken Tradisional nga Insik
# Unicode

Ti **Unicode** (Ilokano: *Nagkaykaysa a kodigo*) ket maysa a pangibilangan a Teknikal a pagalagadan para iti maitunos a panagisaup iti panagkodigo ti karakter ken panagtengngel iti testo ti karakter kadagiti kaaduan a sistema ti panagsurat iti sangalubongan. Naipatarubo a naisilpo iti Sangalubongan nga Agasmang ti Karakter a pagalagadan ken naipablaak iti porma a libro a kas iti **Ti Pagaladagan ti Nagkaykaysa a Kodigo** (Ingles: The Unicode Standard), ti kinaudi a bersion ti nagkaykaysa a kodigo ket addaan kadagiti 109,000 a karakter a nakasakup kadagiti 93 a sinuratan.

## Dagiti nagibasaran
# Internasional a Ponetiko nga Alpabeto

Ti **Internasional a Ponetiko nga Alpabeto** (**IPA**) ket maysa a sistema ti alpabeto iti ponetiko a notasion a kangrunaan a naibatay iti Latin nga alpabeto. Daytoy ket inaramid babaen ti Gunglo ti Internasional a Ponetiko a kas alagaden a representasion kadagiti uni ti maisasao a pagsasao. Ti IPA ket inus-usar babaen dagiti leksikograpo, dagiti estudiante ken dagiti manursuro ti ganganaet a pagsasao, lingguista, patologo ti maibitla a pagsasao, dagiti kumakanta, dagiti aktor, dagiti agar-aramid ti naaramid a pagsasao, ken dagiti agipatpatarus.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa

* Ball, Martin J.; Esling, John H.; Dickson, B. Craig. (1995). "The VoQS system for the transcription of voice quality". *Journal of the International Phonetic Alphabet*. **25** (2): 71–80. doi:10.1017/S0025100300005181.
* Duckworth, M.; G. Allen, M.J. Ball (Disiembre 1990). "Extensions to the International Phonetic Alphabet for the transcription of atypical speech". *Clinical Linguistics and Phonetics*. **4** (4): 273–280. doi:10.3109/02699209008985489.
* Hill, Kenneth C.; Pullum, Geoffrey K.; Ladusaw, William (Marso 1988). "Review of *Phonetic symbol guide* by G. K. Pullum & W. Ladusaw". *Language*. **64** (1): 143–144. doi:10.2307/414792. JSTOR 414792.
* International Phonetic Association (1989). "Report on the 1989 Kiel convention". *Journal of the International Phonetic Alphabet*. **19** (2): 67–80.
* International Phonetic Association (1999). *Handbook of the International Phonetic Association: A guide to the use of the International Phonetic Alphabet*. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-65236-7. (hb); ISBN 0-521-63751-1 (pb).
* Jones, Daniel (1988). *English pronouncing dictionary* (revised 14th nga ed.). London: Dent. ISBN 0-521-86230-2. OCLC 18415701.
* Ladefoged, Peter (Septiembre 1990). "The revised International Phonetic Alphabet". *Language*. **66** (3): 550–552. doi:10.2307/414611. JSTOR 414611.
* Ladefoged, Peter; Morris Hale (Septiembre 1988). "Some major features of the International Phonetic Alphabet". *Language*. **64** (3): 577–582. doi:10.2307/414533. JSTOR 414533.
* Laver, John (1994). *Principles of Phonetics*. New York: Cambridge University Press. ISBN 0-521-45031-4. (hb); ISBN 0-521-45655-X (pb).
* Pullum, Geoffrey K.; William A. Ladusaw (1986). *Phonetic symbol guide*. Chicago: University of Chicago Press. ISBN 0-226-68532-2.
* Skinner, Edith; Monich, Timothy; Mansell, Lilene (1990). *Speak with Distinction*. New York, NY: Applause Theatre Book Publishers. ISBN 1-55783-047-9.

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig iti Internasional a Ponetiko nga Alpabeto iti Wikimedia Commons

 Dagiti midia a mainaig iti Internasional a Ponetiko nga Alpabeto iti Wikimedia Commons

* Website ti Gunglo ti INternasional a Ponetiko Naiyarkibo 2010-05-02 iti Wayback Machine
* Laboratorio ti Lingguistika ti IPA LAB
# Karkarakter nga Insik

| Insik  |
| --- |
| Kita |  Logograpiko
 |
| Sasao | Insik, Hapon, Koreano, Bietnamis |
| Panawen | Gambang a Panawen ti Tsina aginggana iti agdama |
| Sistema ti nagannak | Sinuratan ti Orakulo a Tulang* Insik
 |
| ISO 15924 | `Hani, 500` |
| Turong | Agpakanawan |
| Alias ti Unicode | Han |
|

|  |
| --- |
| Karkarakter nga Insik |
| Kanigid: "Insik a karakter" ti tradisional nga Insik. Kanawan: "Insik a karakter" iti napalaka nga Insik. Naibalikas a kas ti *hànzì* (Insik), *kanji* (Hapon), *hanja* (Koreano), wenno *Hán tự* (Bietnamis). |
| Nagan nga Insik |
| Tradisional nga Insik | 漢字 |
| Napalaka nga Insik | 汉字 |
|

| Dagiti transkripsion |
| --- |
| Pagalagadan a Mandarin |
| Hanyu Pinyin | Hànzì |
| Wade–Giles | Han4-tzu4 |
| Bopomofo | ㄏㄢˋ ㄗˋ |
| Wu |
| Shanghaines Romanisasion | [høz] |
| Gan |
| Romanisasion | hon5ci5 |
| Hakka |
| Romanisasion | hon55 sii55 |
| Yue: Kantones |
| Jyutping | hon3zi6 |
| Akin-abagatan a Min |
| Hokkien POJ | hàn-jī |
| Teochew Peng'im | hang3 ri7 |
| Tengnga nga Insik |
| Tengnga nga Insik | xanCdzɨC |

 |
| Nagan a Bietnamis |
| Alpabeto a Bietnamis | chữ Hán |
| Hán-Nôm | 𡨸漢 |
| Nagan a Zhuang |
| Zhuang | 倱 Sawgun |
| Nagan a Koreano |
| Hangul | 한자 |
| Hanja | 漢字 |
|

| Dagiti transkripsion |
| --- |
| Napabaro a Romanisasion | hanja |
| McCune–Reischauer | hancha |

 |
| Nagan a Hapon |
| Kanji | 漢字 |
| Hiragana | かんじ |
|

| Dagiti transkripsion |
| --- |
| Napabaro a Hepburn | kanji |
| Kunrei-shiki | kanzi |

 |

Dagiti **karakter nga Insik** ket dagiti logograma nga inus-usar a panagsurat iti Insik (mabalin a tinawtawagan dagitoy iti hanzi 汉字/漢字 "Han a karakter") ken Hapon (kanji). Dagiti kastoy a karakter ket inus-usar pay, ngem saan a kankanayon, iti Koreano (hanja), ken dati nga inus-usar iti Bietnamis (chữ Hán), ken dagiti pay sabali apagsasao. Dagiti Insik a karakter ket buklen ti kaduogan nga agtultuloy nga inus-usar a sistema ti panagsurat iti lubong. Babaen ti kasasaad ti pannkaiwarwaras a pang-usar idiay Tsina ken Hapon, dagiti Insik a karakter ket dagiti kaaduan a naampon a sistema ti panagsurat iti lubong.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig iti Karkarakter nga Insik iti Wikimedia Commons

* Pakasaritaan ti Insik a panagsurat
# Panagsurat

Panagsurat
Ti **panagsurat** ket pagsasao iti maysa a tekstual a pamay-an babaen ti panag-usar iti maysa nga agsmang dagiti senial wenno dagiti simbolo (naamammuan a kas ti panagsurat a sistema). Daytoy ket nailaslasin manipud ti ilustrasion, a kas ti rukib a panangiladawan ken pinintaan, ken ti simboliko a pannkapreserba ti pagsasao babaen ti saan a ttekstual a midia , a kas ti magnetiko a sintas ti audio.

Ti panagsurat ket mabalin a nairugi a kas nagbanagan iti politikal apanagpadakkel kadagiti taga-ugma a kultura, a nakasapulda kadagiti nasayaat a pamay-an para iti panagited kadagiti pakaaammo, panangimaton kadagiti pakabilangan ti pinansia, panagidulin kadagiti naipakasaritaan a rehistro, ken dagiti kapada dagitoy nga ar-aramid. Idi agarup a maika-4 a milenio BC, ti kinarikuti panagtagilako ken administrasion iti Mesopotamia ket nadakkelanna ti memoria ti tao, ken ti panagsurat ket nagbalin a makeddengan a pamay-an iti panagrehistro ken panangirepresenta kadagiti transaksion iti maysa a permannente a porma. Iti Taga-ugma nga Ehipto ken Mesoamerika ti panagsurat ket mabalin a nagtaud manipud kadagiti kalendriko ken politikal a kammasapulan para iti panagrehistro dagiti naipakasaritaan ken enbironmental a paspasamak. Ti kaduogan a naamammuan a idiay Tsina ket iti dibinasion iti naarian a korte.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig iti Panagsurat ti tao iti Wikimedia Commons

* Pagsasao, Panagsurat ken Alpabeto: Ti pannakisinnarita kenni Christophe Rico Damqatum 3 (2007)
* Apay nga agsurat? – ti pakasaritaan iti panagsurat ken ti alpabeto manipud ti Biblioteka ti Britaniko
# Sistema ti panagsurat

Ti **sistema ti panagsurat** ket maysa a naurnos a kadawyan a pamay-an (kadawyan a naalagadan) iti panagipenpen ti pannakaammo ken panangiyallatiw para iti komunikasion kadagiti mensahe (panangiyebkas kadagiti panunot wenno kapanunotan) iti maysa a pagsasao babaen ti pannakakita (wenno mabalin a somatosensoria a sistema) panangikodigo ken panangipatarus ti kodigo (tinawtawagan ti panagsurat ken panagbasa) nga adda iti agasmang dagiti senial wenno dagiti simbolo, dagitoy a dua ket naamammuan a kas dagiti karakter (nga iti agasmang ket tinawtawagan a kas maysa nga 'eskritu'). Dagitoy a karakter, ken kadawyan a mangiramraman kadagiti letra ken dagiti numero, ket kadawyan a nairehistro iti maysa a nalagda a banag kasla iti papel wenno elektroniko a pagipenpenan/panangipakita, urayno adda met dagiti saan a nalgda a pmay-an a mabalin a mausar, kasla ti panagsurat iti darat wenno panagsurat iti tangatang.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran

* Cisse, Mamadou. 2006. "Ecrits et écritures en Afrique de l'Ouest". Sudlangues n°6,  Naiyarkibo 2011-07-20 iti Wayback Machine
* Coulmas, Florian. 1996. *Ti Blackwell nga ensiklopedia kadagiti sistema ti panagsurat*. Oxford: Blackwell.
* Daniels, Peter T., ken ni William Bright, eds. 1996. *Dagiti Sistema ti Panagsurat iti Lubong*. Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. ISBN 0-19-507993-0.
* DeFrancis, John. 1990. *Ti Pagsasao nga Insik: Kinapudno ken Pantasia*. Honolulu: Unibersidad ti Hawaii a Pagmalditan. ISBN 0-8248-1068-6
* Haarmann, Harald (2004), *Geschichte der Schrift* (2nd nga ed.), München: C. H. Beck, ISBN 3-406-47998-7
* Hannas, William. C. 1997. *Ortograpiko a Parikut ti Asia*. Unibersidad ti Hawaii a Pagmalditan. ISBN 0-8248-1892-X (papale nga aklub); ISBN 0-8248-1842-3 (natangken nga aklub)
* Millard, A. R. (1986), "Ti Kinamaladaga iti Abesedario", *Arkeolohia iti Lubong*, **17** (3): 390–398, doi:10.1080/00438243.1986.9979978
* Nishiyama, Yutaka. 2010. *Ti Matematika iti Turong ti Panagsurat*. Internasional a Warnakan iti Puro ken Naipakat a Matematika, Tom.61, No.3, 347-356.
* Rogers, Henry. 2005. *Dagiti Sistema ti Pnagsurat: Ti Lingguistika nga Arngian*. Oxford: Blackwell. ISBN 0-631-23463-2 (natangken nga aklub); ISBN 0-631-23464-0 (papel nga aklub)
* Sampson, Geoffrey. 1985. *Dagiti Sistema ti Pnagsurat*. Stanford, California: Unibersidad ti Stanford a Pagmalditan]. ISBN 0-8047-1756-7 (papel), ISBN 0-8047-1254-9 (wasig).
* Smalley, W. A. (ed.) 1964. *Dagiti ortograpiko a panagadal: dagiti artikulo iti baro a sistema ti panagsurat*. Londres: Nagkaykaysa a Kagimongan ti Biblia.

## Dagiti akinruar a silpo

* Panagsukisok kadagiti Sistema ti Panagsurat Naiyarkibo 2010-03-03 iti Wayback Machine
# Restorasion ti Meiji

Ti **Meiji a Panangipulang** (明治維新, *Meiji Ishin*), naamammuan pay a kas ti *Meiji Ishin*, *Rebolusion*, *Reporma* wenno *Panagpabaro*, ket isu dagidi nagsisinnarunuan ti paspasamak a nangipulang ti imperial a panagturay ti Hapon idi 1868 babaen ni Emperador Meiji. Dagiti gandat ti naipulang a gobierno ket naiyebkas idi babaen ti baro nga emperador iti Sapata ti Dokumento ti Linteg. Ti Panangipulang ket nangiturongan kadagit adu a panagbalbaliw ti politikal ken soosial nga estruktura ti Hapon, ken naisangadpa ti naladaw nga Edo paset ti panawen (kankanayon a tinawtawagan ti Naladaw a Shogunato ti Tokugawa) ken ti rugi ti Meiji a paset ti panawen. Ti paset ti panawen ket gimmay-at manipud idi 1868 aginggana idi 1912 ken isu idi ti akinrebbeng ti pannkagteng ti moderno a a pagilian ti Hapon idi nasap a a maika-12 a siglo.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Arkitektura ti Paset ti Panawen ti Meiji a Hapon (1868-1912) Naiyarkibo 2011-03-13 iti Wayback Machine (iti Ingles)
* Salaysay Ti Panawen ti Meiji a Panangipulang, 1868-1889 Naiyarkibo 2011-09-08 iti Wayback Machine (iti Ingles)
# Literasia

Mapa ti lubong a mangipakpakita ti literasia babaen ti pagilian idi 2013 (Reporta ti Panagrangrang-ay ti Nagtagitaoan idi 2013 ti Nagkaykaysa a Pagpagilian ken dagiti departamento ti agmaymaysa nga estadistika) Grey = awan datos
Ti kinailliterado ti lubong ket nagudua idi baetan ti 1970 ken 2005.
Ti **literasia** ket tradisional a naaw-awat a kas ti abilidad iti panagbasa ken panagsurat. Ti kaibuksilan ti termino ket mabalin a mapadakkel tapno mairaman ti abilidad iti panagusar ti pagsasao, bbilbilang, ladladawan ken dadduma pay a pamay-an tapno maawatan ken mausar dagiti sistema ti naturay a simbolo iti kultura. Ti konsepto ti literasia ket dumakdakkel kadagiti pagilian ti OECD tapno mairaman dagiti kalaing a panagserrek ti pannakaammo babaen ti teknolohia ken ti abilidad a mangipateg kadagiti narikut a konteksto.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Portal ti literasia ti UNESCOl
* Database ti Epektibo a Panagsanay ti Literasia ti UNESCO
* Literasia iti Curlie (iti Ingles)
* Panangipateg ti literasia
# Gobierno ti Hapon

Ti **gobierno ti Hapon** ket maysa a batay-linteg a monarkia a ti kabilegan ti Emperador ket awan patingnga. Kas maysa a seremonial a daulo, naipalpalawag isuna babaen ti 1947 a batay-linteg a kas "ti simbolo iti estado ken iti panagkaykaysa dagiti tattao". Ti bileg ket tengtenglen babaen ti Kangrunaan a Ministro iti Hapón ken dagiti dadduma paya a nabutosan a kam-kameng iti Dieta, a ti katurayan ket karbengan a naited kadagiti tattao a Hapon. Ti Emperador ket agtignay a kas ti daulo iti estado kadagiti diplomatiko nga okasion. Ni Akihito ket isu ti agdama nga emperador ti Hapon. Naruhito, Nabalangatan a Prinsipe ti Hapon, ket isu ti nailinia a sumurono iti trono.

## Dagiti nagibasaran
# Pagalagadan nga Insik

Ti **Pagalagadan nga Insik**, ammo pay a kas **Mandarin**, **Putonghua** ken **Guoyu**, ket ti naiyalagad a karuay ti Insik. Daytoy laeng ti agmaymaysa nga opisial a pagsasao iti Republika ti Tattao ti Tsina ken ti Republika ti Tsina; daytoy ket maysa pay kadagiti uppat nga opisial a pagsasao ti Singapur. Ti ponolohia ti pagalagadan ket naibatay iti dialekto ti Beijing, ngem ti bokabulariona ket naala manipud ti dakkel ken dibersio a grupo dagiti dialekto ti Mandarin a naisasao iti amin nga akin-amianan, sentral, ken abagatan a laud ti Tsina. Ti gramatika ket naiyalagad iti bagi kadagiti moderno a literario nga obra a mangipalawag ti naisurat a bernakular nga Insik, ti lokal nga alternatibo iti Klasiko nga Insik a napadur-as idi sikko ti maika-20 a siglo
# Romanisasion ti Hapon

Ti **romanisasion ti Hapon** ket ti panangipakat ti sinuratan a Latin iti panagsurat ti pagsasao a Hapon. Daytoy a pamay-an ket sagpaminsan a makunkuna iti Ingles a kas rōmaji (ローマ字, literal a "letletra a romano") (Panangibalikas a Hapon: [ɽóːmadʑi] listen ), kadawyan a naisurat iti romaji, sagpaminsan a saan a husto a naitranliterado nga agraman iti *n* ken/wenno *u* a kas ti *ro**u**maji*, *roma**n**ji*, kdpy. Adda dagiti nadumaduma a sistema ti romanisasion. Dagiti tallo a kangrunaan ket ti romanisasion ti Hepburn, Kunrei-shiki Rōmaji (ISO 3602), ken Nihon-shiki Rōmaji (ISO 3602 Strict). Dagiti karuay ti sistema ti Hepburn ket isu ti kaaduan a maus-usar.

## Adu pay a mabasbasa

* (iti Hapon) Hishiyama, Takehide (菱山 剛秀 *Hishiyama Takehide*), Topographic Department (測図部). "Romanisasion dagiti Heograpikal a nagan idiay Hapon." (地名のローマ字表記) ( Naiyarkibo 2013-08-05 iti Wayback Machine).

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig iti Romanisasion ti Hapon iti Wikimedia Commons

* Rōmaji sōdan shitsu - aglaon iti maysa nga adu ket husto nga urnong dagiti material a mainaig iti rōmaji, mairaman dagiti pagalagadan dagiti dokumento ken dagiti bersion ti HTML dagiti kasisigud a diksionario ti Hepburn. (iti Hapon)
* Ti konundrum ti rōmaji babaen ni Andrew Horvat - aglaon kadagiti pagtungtungan dagiti problema a pinataud babaen dagiti makaallilaw a sistema ti romanisasion a maus-usar idiay Hapon ita nga aldaw.
# Konpusianismo

|  |
| --- |
| Konpusianismo |
| Ti Salaan ti Dacheng , ti kangrunaan a salaan iti Templo ni Confucius idiay Qufu |
| Insik | 儒家 |
|

| Dagiti transkripsion |
| --- |
| Pagalagadan a Mandarin |
| Hanyu Pinyin | Rújiā |

 |

Ti **Konpusianismo** ket maysa nga etikal ken pilosopikal a sistema a naiparang-ay manipud kadagiti sursuro ti Insik a pilosopo a ni Confucius (孔夫子 Kǒng Fūzǐ, wenno K'ung-fu-tzu, lit. "Master Kong", 551–479 BC). Ti Konpusianismo ket nagtaud a kas maysa nga "etikal-sosiopolitikal a suro" idi las-ud ti Primabera ken Otonio a Paset ti Panawen, ngem kalpasan a naiparang-ay kadagiti metapisikal ken kosmolohiko nga elemento iti Han a Dinastia. Kalpasan ti panangpanaw ti Legalismo idiay Tsian kalpasan ti Qin a Dinastia, ti Konpusianismo ket nagbalin nga ideolohia ti estado iti Han. Ti pannakadadael iti Han idi maikadua asiglo C.E. ket nanglukat ati waya para iti espiritual ken dagiti adda iti sabali a lubong a doktrina iti Budismo ken Daoismo a nangituray ti intelektual a biag ken nagbalin kadagiti nagturturay a doktrina iti las-ud ti Tang a Dinastia. Idi naladaw a Tang, ti Konpusianismo ket sinagepsepna dagiti adu a narikut nga aspeto ken nabaliwan iti Neo-Konpusianismo.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran

* Craig, Edward (1998), *Ensiklopedia ti Pilosopia ti Routledge, Tomo 7*, Taylor ken Francis, ISBN 978-0-415-07310-3
* Elman, Benjamin A. (2005), *Iti bukodda a termino: siensia idiay Tsina, 1550–1900*, Unibersidad ti Harvard a Pagmalditan, ISBN 978-0-674-01685-9

## Dagiti akinruar a silpo

* Dagiti midia a mainaig iti Konpusianismo iti Wikimedia Commons
* Ensiklopedia ti Pilosopia ti Stanford: Confucius
* Interfaith Online: Konpusianismo
* Dagiti Konpusiano a dokumento
* Oriental a Pilosopia, "Topiko:Konpusianismo"
# Klasiko nga Insik

| Klasiko nga Insik |
| --- |
| Literario nga Insik |
| 古文 or 文言 |
| Rehion | kangrunaan a daga ti Tsina, Taiwan, Hapon, Korea, ken Bietnam |
| Panawen | Maika-5 a siglo SK aginggana ti Maika-2 a siglo AD; nagtultuloy a kas literario a pagsasao aginggana idi maika-20 a siglo |
| Pamilia | Sino-Tibetano
* Insik
	+ **Klasiko nga Insik**
 |
| Panagsurat | Insik |
| Kodkodigo ti pagsasao |
| ISO 639-3 | `lzh` |
|

|  |
| --- |
| Klasiko nga Insik |
| Insik | 古文 |
| Literal a kaibuksilan | "taga-ugma a naisurat a pagsasao" |
|

| Dagiti transkripsion |
| --- |
| Pagalagadan a Mandarin |
| Hanyu Pinyin | gǔwén |
| Wu |
| Romanisasion | ku ven |
| Gan |
| Romanisasion | gu3 mun4 |
| Yue: Kantones |
| Jyutping | gu2 man4 |

 |
| Literario nga Insik |
| Insik | 文言 |
| Literal a kaibuksilan | "literario a pagsasao" |
|

| Dagiti transkripsion |
| --- |
| Pagalagadan a Mandarin |
| Hanyu Pinyin | wényán |
| Wu |
| Romanisasion | ven yie |
| Gan |
| Romanisasion | mun4 ngien4 |
| Yue: Kantones |
| Jyutping | man4 jin4 |
| Akin-abagatan a Min |
| Hokkien POJ | bûn-giân |

 |

Ti pagsasao a **Klasiko nga Insik** (古文, Pinyin: *gǔ wén*, "taga-ugma a teksto") ket isu ti pagsasao ti klasiko a literatura manipud iti gibus ti panawen ti Primabera ken Otonio babaen ti gibus ti Han a Dinastia, ti naisurat a porma ti Daan nga Insik. Ti termino ket naus-usar pay para iti **Literario nga Insik** (文言文 *wényán wén*, "testi ti naisurat a pagsasao"), ti tradisional nga estilo ti naisurat nga Insik a naimodelo iti klasiko a pagsasao, ken mangaramid daytoy a sabali manipud iti ania man a moderno a naisasao a porma ti Insik. Ti Literario nga Insik ket inus-usar idi kadagiti amin a pormal a panagsurat idiay Tsina aginggana idi nasapa a maika-20 a siglo, ken idi pay, las-ud dagiti nadumaduma a paset ti panawen, idiay Hapon, Korea ken Bietnam. Kadagiti agsasao iti Insik, ti Literario nga Insik ket kaaduanen a nasukatan babaen ti naisurat a bernakular nga Insik, ti estilo ti panagsurat a kapada ti moderno a naisasao a Mandarin nga Insik, bayat a dagiti agsasao kadagiti pagsasao a saan nga Insik ket kaaduandan a binaybay-an ti Literario nga Insik tapno maiparabor kadagiti lokal a bernakular.

Ti Literario nga Insik ket naamammuan a kas ti *kanbun* iti Hapon, *hanmun* iti Koreano, ken *Hán văn* iti Bietnamis (Manipud ti 漢文 kadagiti amin a tallo a kaso; pinyin: *hànwén*, "Han a panagsurat").

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Gandat ti Insik a Testo
* Wikipedia ti Klasiko nga insik
# Panagipatarus

Ti **panagipatarus** ket isu ti komunikasion iti kaibuksilan ti teksto iti pagsasao a taudan ti pagsasao babaen ti maysa a kapada ti teksto ti pagsasao a puntaan. Bayat a ti panagbarubasa ket saan a madudua a nasapsap ngem ti panagsurat, ti panangipatarus ket nangrugi laeng kalapsan ti panagparang ti naisurat a literatura; adda dagiti bassit a pannakaipatarus iti Sumerio nga *Epiko ni Gilgamesh* (ca. 2000 BCE) kadagiti pagsasao ti Abagatan a laud nga Asia idi maikadua a milenio BCE.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran

* Balcerzan, Edward, ed., *Pisarze polscy o sztuce przekładu, 1440–1974: Antologia* (Polako a mamannnurat iti Arte ti Patarus, 1440–1974: maysa nga Antolohia), Poznań, Wydawnictwo Poznańskie, 1977.
* Bassnett, Susan (1990). *Dagiti panagadal ti panagipatarus*. London & New York: Routledge. ISBN 0-415-06528-3.

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig iti Panagipatarus iti Wikimedia Commons

* Panagipatarus iti Curlie (iti Ingles)