# Bulan

Ti Bulan | Ti Kabus a bulan a makita manipud iti akin-amianan a hemisperio iti Daga |
| Dagiti panangikeddeng |
| Dagiti pangilasin | lunar, seleniko |
| Dagiti pakailasinan ti panaglikmut |
| Perigee | 362,570 km (0.0024 AU) (356,400–370,400 km) |
| Apogee | 405,410 km (0.0027 AU) (404,000–406,700 km) |
| Semi-mayor a pagtayyekan | 384,399 km (0.00257 AU) |
| Eksentrisidad | 0.0549 |
| Panawen ti panaglikmut | 27.321582 d (27 d 7 o 43.1 min) |
| Panawen a sinodiko | 29.530589 d (29 d 12 o 44 min 2.9 s) |
| Napipia a kapardas ti panaglikmut | 1.022 km/s |
| Paglikigan | 5.145° to the ekliptiko (nagbaetan ti 18.29° ken 28.58° aginggana ti ekuador ti Daga) |
| Longitud ti agpangato a nodo | agsubsubli babaen ti maysa a panagtayyek iti 18.6 a tawtawen |
| Argumento ti perigee | agadaddang babaen ti maysa a panagtayyek iti 8.85 a tawtawen |
| Satelite ti | Daga |
| Dagiti pisikal a pakailasinan |
| Promedio a rayus | 1,737.10 km  (0.273 ti Daga) |
| Rayus ti ekuador | 1,738.14 km (0.273 ti Daga) |
| Rayus ti polar | 1,735.97 km  (0.273 ti Daga) |
| Panagdalumpinas | 0.00125 |
| Sirkumperensia | 10,921 km (ekuadorial) |
| Kalawa ti rabaw | 3.793 × 107 km2  (0.074 ti Daga) |
| Tomo | 2.1958 × 1010 km3  (0.020 ti Daga) |
| Masa | 7.3477 × 1022 kg  (0.0123 ti Daga) |
| Promedio a densidad | 3.3464 g/cm3 |
| Grabidad ti rabaw | 1.622 m/s2 (0.165 4 g) |
| Kapardas ti panagtalaw | 2.38 km/s |
| Panawen ti panagtayyek ti sidereal | 27.321582 d (sikroniko) |
| Kapardas ti panagtayyek ti ekuador | 4.627 m/s |
| Pakbu ti pagtayyekan | 1.5424° (aginggana ti ekliptiko) 6.687° (aginggana ti orbita dalumpinas) |
| Albedo | 0.136 |
|

| temp. ti rabaw | min | mean | max |
| --- | --- | --- | --- |
| ekuador | 100 K | 220 K | 390 K |
| 85°N | 70 K | 130 K | 230 K |

 |
| Nalawag a magnitud | −2.5 to −12.9 −12.74 (katimbengan ti kabus a bulan) |
| Anggular a diametro | 29.3 to 34.1 arcminutes |
| Atmospeara |
| Presion ti rabaw | 10−7 Pa (aldaw) 10−10 Pa (rabii) |
| Pakabuklan babaen ti tomo | Ar, He, Na, K, H, Rn |
|  |

Ti **Bulan** kaikaisuna a masna a satelite iti Daga, ken ti maikalima a kadakkelan a satelite iti Sistema a Solar. Isu ti kadakkelan a masna a satelite iti maysa a planeta iti Sistema a Solar relative iti kaddaakel iti bukodna a nangruna, nga adda ti pagkapat ti diametro iti Daga ken 1⁄81 ti bukodna a masa. Ti Bulan ket isu ti maikadua a kapusekan a satelite kalpasan ti maria a maysa kadagiti karaniagan a taga-ugma nga nagukisan ti naingatoan a dagdaga ken narimbaw impakto ng abot. Isu daytoy ti karaniagan a banag iti langit kalpasan ti Init, uray no ti rabawna ket agpaysao pay a nasipnget, a kapadpada ti karaniag ti uging. Ti kinarimbawna iti langit ket ti kinakadawyanna a siklo dagiti paset , manipud idi taga-ugma a panawen, ket nakaaramid ti Bulan a kas myasa a naipangpangruna a kultural nga impluensia iti pagsasao, dagiti kalendario, arte ken mitolohia. Ti grabidad a panagimpluensia ti Bulan ket agpataud dagiti ugot ti taaw ken ti panagpaatiddog ti minuto iti aldaw. Ti agdama a panagliklikmut kaadayo ti Bulan, nga agarup a mamin sangpulo ket tallo ti diametro iti Daga, ket gapuanan daytoy ti panagparangna a kasla kadakdakkelna idiay langit ti Init, a mangpalubos daytoy nga apag-isu a kallobanna ti Init dagiti dagup a solar a salip.

Ti Bulan ket isu laeng ti nailangtana bagi malaksid ti Daga a ti tao ket simmanglad. Nupay ti Luna programme ti Kappon ti Sobiet ket isu ti immuna a nakaabot ti Bulan iti maysa a saan a namaneho a pagluganan ti limbang idi 1959, ti Apollo a programa ti Estados Unidos ket nakaganab ti isisu a namaneho ti tao a mision iti agdama nga aldaw, a nagrugi ti immuna a namaneho ti tao a lunar a panagliklikmut a mision babaen ti Apollo 8 idi 1968, ken innem a panagsanglad iti Bulan ti nagbaetan ti 1969 ken 1972, a ti immuna ket ti Apollo 11. Dagitoy a mision ket nagisubli kadagioti sumurok a 380 kg kadagiti lunar a bato, a dagitoy ket inusar ti panagrang-ay ti heolohika a panagawat iti nagtaudan ti Bulan, ti pormasion iti uneg ti bulkodna a patakder, ken iti napalabas a pakasaritaanna. Naipagarup a daytoy ket naporma idi 4.5 bilion a tawtawen. Ti maysa a pannakaporma a teoria ket ti higante nga impakto a napasamak a nairaman ti Daga. Ti impakto a teoria ket naidudua idi 2012, kalpasan ti panagusig manen dagiti Apollo nga alagad.

Kalpasan ti Apollo 17 a mision idi 1972, ti Bulan ket binisbisita laengen babaen dagiti saan a namaneho ti tao a pagluganan ti limbang, ti nailatakan babaen ti kinaudi a Sobiet a Lunokhod rover. Manipud idi 2004, ti Hapon, Tsina, India, ti Estados Unidos, ken ti Europeano nga Ahensia ti Limbang ket nagpatulod dagitoy dagiti lunar nga agpalpalikmut. Dagitoy a pagluganan ti limbang ket nakaparawad ti panagpasingked ti panakaduktal iti lunar a danum a yelo idiay agnanayon a nalinongan nga abot dagiti ungto ken bedbed iti lunar a regolito. Adda dagiti sumakbay a naplano a mision a mapan iti Bulan, a mairamn ti maysa a gobierno ken binusbusan a pribado. Ti Bulan ket agtultuloy nga adda babaen ti Tulag ti Pangaruar a Limbnag , a nawaya sukisoken para iti amin a pagilian para kadagiti nakappi a pangngep.

Ti ebolusion iti Bulan ken panagbaniaga iti Bulan.
## Nagan ken etimolohia

Ti maitutop a nagan para iti masna a satelite ti Daga ket "ti Bulan". Ti panginagan ti Ingles a *moon* ket naala manipud iti *moone* (idi agarup a 1380), a naiparang-ay manipud iti *mone* (1135), a naala manipud iti Daan nga Ingles *mōna* (a napetsaan manipud idi sakbayan ti 725), a daytoy ket, a kapada dagiti amin Hermaniko a pagsasao a kognado, a nanipud ti Proto-Hermaniko *\*mǣnōn*.

Ti kangrunaan a moderno nga Ingles a panagilasin a maipanggep ti Bulan ket *lunar*, a naala manipud iti Latin *Luna*. Ti maysa pay ngem saan a nalatak a panagilasin ket ti *seleniko*, a naala manipud iti Taga-ugma a Griego a *Selene* (Σελήνη), a naggapuan ti pasaruno a "seleno-" (a kas iti nakaalaan ti *selenograpia*).

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran