# Daya a Timor

| Demokratiko a Republika ti Timor-Leste* *Repúblika Demokrátika Timór-Leste*  (Tetum)
* *República Democrática de Timor-Leste*  (Portuges)
 |
| --- |
|
Wagayway

Eskudo

 |
| **Napili a pagsasao:**"Unidade, Acção, Progresso" (Portuges) "Unidade, Asaun, Progresu" (Tetum) "Unidad, Aksion, Progreso" |
| **Nailian a kanta:** Pátria (Portuges) "Pagiliak" |
|  |
|  |
| Kapitolioken kadakkelan a siudad | Dili ﻿ / ﻿ |
| Opisial a sasao | Tetum
* Portuguesa
 |
| Dagiti nailian a pagsasao |
Listaan
* + Atauru
	+ Baikeno
	+ Bekais
	+ Bunak
	+ Fataluku
	+ Galoli
	+ Habun
	+ Idalaka
	+ Kawaimina
	+ Kemak
	+ Makalero
	+ Makasae
	+ Makuva
	+ Mambai
	+ Tokodede
 |
| Relihion  | 96.9% Romano Katoliko 3.1% dadduma a relihion |
| Nagan dagiti umili | Daya a Tomores; Timores |
| Gobierno | Unitario a semi-presidensial a republika |
|  |
| • Presidente  | José Ramos-Horta |
| • Kangrunaan a Ministro  | José Maria Vasconcelos (Taur Matan Ruak) |
|  |
| Lehislatura | Nailian a Parlamento |
| Pannakaporma |
|  |
| • Portuges a Timor  | Maika-16 a siglo |
| • Nairangarang ti wayawaya  | 28 Nobiembre 1975 |
| • Panangikapet babaen ti Indonesia  | 17 Hulio 1976 |
| • Naisubli ti wayawaya  | 20 Mayo 2002 |
|  |
| Kalawa |
| • Dagup | 15,410 km2 (5,950 sq mi) (Maika-159) |
| • Danum (%) | bassit laeng |
| Populasion |
| • Senso idi 2015 | 1,167,242 |
| • Densidad | 78/km2 (202.0/sq mi) |
| GDP (PPP) | Karkulo idi 2017 |
| • Dagup | $4.567-bilion |
| • Tunggal maysa a tao | $5,479 (Maika-148) |
| GDP (nominal) | Karkulo idi 2014 |
| • Dagup | $2,498-bilion |
| • Tunggal maysa a tao | $3,330 |
| HDI (2015) |  0.605 kalalainganna · Maika-133 |
| Kuarta | Doliar ti Estados Unidosb (USD) |
| Sona ti oras | UTC+9 |
| Pagmanehuan | kanigid |
| Kodigo ti panagtawag | +670 |
| Kodigo ti ISO 3166 | TL |
| TLD ti internet | .tlc |
| 1. Addapay dagiti sangapulo ket lima a "nailian a pagsasao" a bigbigen ti Batay-linteg.
2. Naus-usar pay ti Sensilio a sentabo.
3. Masuksukatanen ti .tp.
 |

Ti **Daya a Timor** (wenno **Timor-Leste** Tetum: *Timór Lorosa'e*), opisial a ti **Demokratiko a Republika ti Timor-Leste** (Portuges: *República Democrática de Timor-Leste*, Tetum: *Repúblika Demokrátika Timór-Leste*), ket ti naturay nga estado iti Maritimo nga Abagatan a daya nga Asia. Buklen daytoy ti akindaya kagudua ti isla ti Timor, dagiti asideg nga isla ti Atauro ken Jaco, ken Oecusse, ti maysa nga exclave iti akin-amianan a laud a bangir ti isla a pinalikmutan babaen ti Laud a Timor ti Indonesia. Ti kadakkel ti pagilian ket agarup a 15,410 km2 (5,400 sq mi).

Ti Daya a Timor kinolonia idi babaen ti Portugal idi maika-16 a siglo, ken ammo idi a kas ti Portuges a Timor aginggana idi 28 Nobiembre 1975, idi inrangarang ti waywaya ti pagilian babaen ti Rebolusionario a Sanguanan para iti Wayawaya ti Daya a Timor (Portuges: *Frente Revolucionária de Timor-Leste Independente*, naipangyababa a kas **Fretilin**). Kalpasan ti siam nga aldaw, daytoy ket rinaut ken sinakup babaen ti Indonesia ken nairangarang daytoy a kas maika-27 a probinsia iti sumaruno a tawen. Ti panagsakup ti Indonesia iti Daya a Timor ket nailanga idi a kas dagiti nakaro iti ranggas a dekada-napaut a panagsuppiat a nagbaetan dagiti separista a grupo (naipangpangruna ti Fretilin) ken ti militar ti Indonesia.

Idi 1999, kalpasan ti inisponsoran ti NMagkaykaysa a Pagpagilian a tignay ti bukod a panagtalek, inibbatan ti Indonesia ti panagtengngel iti teritorio. Nagbalin ti Daya a Timor a maysa kadagiti immuna a naturay nga estado iti maika-21 a siglo idi 20 Mayo 2002 ken kimmaddua iti Nagkaykaysa a Pagpagilian ken ti Komunidad dagiti Pagilian ti Pagsasao a Portuges. Idi 2011, inrangarang ti Daya a Timor iti keddengna a mangala ti kasasaad iti pannakaikameng iti Gunglo ti Pagpagilian ti Abagatan a daya nga Asia (ASEAN) babaen ti panangiyapa nga agbalin nga iti maikasangapulo ket maysa a kamengna. Daytoy ket maysa kadagiti dua laeng a kaaduan a Kristiano a pagilian idiay Abagatan a daya nga Asia, ti sabali ket ti Filipinas, ken ti pay kaikaisuna a pagilian iti Asia a kompleto a mabirukan iti Akin-abagatan a Hemisperio.

## Etimolohia

Ti "Timor" ket naala manipud iti *timur*, ti balikas para iti "daya" iti Malayo, a nagbalin a nairehistro a kas *Timor* iti Portuges, isu ti nagresultaan a tautoponimo a ti kayatna a sawen ket "Daya Daya": Iti Portuges *Timor-Leste* (ti *Leste* ket ti balikas para iti "daya"); iti Tetum *Timór Lorosa'e* (ti *Lorosa'e* ket isu ti balikas para iti "daya" (literal a "sumingsingising nga init")). Iti Indones, ti nawtawagan ti pagilian iti *Timor Timur*, agus-usar daytoy iti nagan a Portuges para iti isla ken sarunuen babaen ti balikas para iti "daya".

Dagiti opisial a nagan babaen ti Batay-linteg ket ti Democratic Republic of Timor-Leste iti Ingles, República Democrática de Timor-Leste iti Portuges, ken Repúblika Demokrátika Timór-Leste iti Tetum.

Ti International Organization for Standardization (ISO) opisial nga ababa a porma iti Ingles ken kadagiti amin a pagsasao ket *Timor-Leste* (kodkodigo: TLS & TL), nga inamponen babaen ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, ti Kappon ti Europa,ken dagiti gunglo ti nailian a pagalagadan ti Pransia (AFNOR), ti Estados Unidos (ANSI), ti Reino Unido (BSI), Alemania (DIN), ken Suesia (SIS), amin a diplomatiko a mision iti pagilian babaen ti protokol ken ti CIA World Factbook.

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia

* Cashmore, Ellis (1988). *Dictionary of Race and Ethnic Relations*. New York: Routledge. ASIN B000NPHGX6
* Charny, Israel W. *Encyclopedia of Genocide Volume I*. Denver: Abc Clio.
* Dunn, James (1996). *East Timor: A People Betrayed* (iti Ingles). Sydney: Australian Broadcasting Corporation.
* Hägerdal, Hans (2012), *Lords of the Land, Lords of the Sea; Conflict and Adaptation in Early Colonial Timor, 1600–1800.* Oapen.org
* Leach, Michael, and Damien Kingsbury, eds. *The Politics of Timor-Leste: Democratic Consolidation After Intervention* (Cornell Southeast Asia Program, distributed by Cornell University Press; 2013) 292 pages;
* Levinson, David. *Ethnic Relations*. Denver: Abc Clio.
* Rudolph, Joseph R. *Encyclopedia of Modern Ethnic Conflicts*. Westport: Greenwood P, 2003. 101–106.
* Shelton, Dinah. *Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity*. Thompson Gale.
* Taylor, John G. (1999). *East Timor: The Price of Freedom*. Australia: Pluto Press. ISBN 978-1-85649-840-1.
* *East Timor: a bibliography* Naiyarkibo 2011-05-03 iti Wayback Machine, a bibliographic reference, Jean A. Berlie, launched by PM Xanana Gusmão, Indes Savantes editor, Paris, France, published in 2001. ISBN 978-2-84654-012-4, ISBN 978-2-84654-012-4.
* *East Timor, politics and elections* (iti Insik)/ 东帝汶政治与选举 (2001–2006): 国家建设及前景展望, Jean A. Berlie, Institute of Southeast Asian Studies of Jinan University editor, Jinan, China, published in 2007.

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig iti Daya a Timor iti Wikimedia Commons

 Pakaammo ti panagbiahe idiay Daya a Timor manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)

* Opisial a website ti gobierno ti Timor-Leste Naiyarkibo 2019-01-02 iti Wayback Machine
* Timor-Leste a naikabil iti *The World Factbook* (iti Ingles)
* Daya a Timor manipud iti*UCB Libraries GovPubs*
* Timor-Leste iti Curlie (iti Ingles)
* Daya a Timor iti *Encyclopædia Britannica*
* Bariweswes ti Daya a Timor BBC News
* Wikimedia Atlas iti East Timor