# Italia

| Italiano a Republika*Repubblica italiana* |
| --- |
|
Wagayway

Kayarigan

 |
| **Nailian a kanta:Il Canto degli Italiani*   *Ti Kanta dagiti Italiano*  |
| Lokasion ti  Italia  (nangisit a berde)– idiay Europa  (berde ken nangisit a kolordapo) – idiay Kappon ti Europa  (berde)  —  [Leyenda] |
| Kapitolioken kadakkelan a siudad | Roma ﻿ / ﻿ |
| Opisial a sasao | Italiano |
| Nagan dagiti umili | Italiano |
| Gobierno | Unitario a parlamentario a batay-linteg a republika |
|  |
| • Presidente  | Sergio Mattarella |
| • Kangrunaan a Ministro  | Mario Draghi |
|  |
| Lehislatura | Parlamento |
| • Akinngato a kamara | Senado iti Republika |
| • Akinbaba a kamara | Kamara dagiti Deputado |
| Pannakabangon |
|  |
| • Panagtitipon  | 17 Marso 1861 |
| • Republika  | 2 Hunio 1946 |
|  |
| Kalawa |
| • Dagup | 301,338 km2 (116,347 sq mi) (Maika-71) |
| • Danum (%) | 2.4 |
| Populasion |
| • Karkulo idi 2011 | 60,681,514  (Maika-23) |
| • Senso idi 2001 | 56,995,744 |
| • Densidad | 201.2/km2 (521.1/sq mi) (Maika-61) |
| GDP (PPP) | Karkulo idi 2011 |
| • Dagup | $1.828 trillion (Maika-10) |
| • Tunggal maysa a tao | $30,165 (Maika-30) |
| GDP (nominal) | Karkulo idi 2011 |
| • Dagup | $2.245 trilion (Maika-8) |
| • Tunggal maysa a tao | $37,046 (Maika-24) |
| Gini (2011) | 31.9 kalalainganna |
| HDI (2013) |  0.872 nangato unay · Maika-26 |
| Kuarta | Euro (€)2 (EUR) |
| Sona ti oras | UTC+1 (CET) |
| • Kalgaw (DST) | UTC+2 (CEST) |
| Pagmanehuan | kanawan |
| Kodigo ti panagtawag | 394 |
| TLD ti internet | .it3 |
| 1. Ti pranses ket kumadua nga opisial idiay Ginget ti Aosta; ti Eslobeno ket kumadua nga opisial idiay probinsia iti Trieste ken ti probinsia iti Gorizia; Ti Aleman ken ti Ladin ket kumadua nga opisial idiay probinsia iti Abagatan a Tyrol.
2. Sakbay ti 2002, ti Italiano a Lira. Ti euro ket maawawat idiay Campione d'Italia, ngem ti opisial a kuarta idiay ket ti Suiso a Pranko.
3. Ti .eu a pagturayan ket maus-usar pay, a daytoy ket pinagbibingayan dagiti kameng nga estado ti Kappon ti Europa.
4. Ti panagtawag idiay Campione d'Italia, nasken nga agusar ti ti Suiso a kodigo a +41.
 |

Ti **Italia** /ˈɪtəli/ (dengngen) (Italiano: *Italia* [iˈtaːlja]), opisial a ti **Italiano a Republika** wenno ti **Republika iti Italia** (Italiano: *Repubblica italiana*), ket maysa a unitario a parlamentario a republika idiay Abagatan a Tengga ti Europa. Iti amianan, pagbeddenganna ti Pransia, Suisa, Austria ken Eslobenia iti igid ti Alpes. Iti abagatan, buklenna ti sibubukel nga Italiano a Peninsula, Sicilia, Sardinia–dagiti dua a kadakkelan nga is-isla idiay Baybay Mediteraneo ken dagiti adu pay a babbabassit nga is-isla. Dagiti naturay nga estado ti San Marino ken ti Siudad ti Batikano ket dagiti enclave iti uneg ti Italia, ngem ti Campione d'Italia ket maysa nga Italiano nga exclave idiay Suisa. Ti teritorio ti Italia ket sakupenna ti 301,338 km2 (116,347 sq mi) ken naimpluensiaan babaen ti kalalainganna a klima. Nga addaan iti 60.6 a riwriw nga agtaeng, isu daytoy ti maikalima a kaaduan ti populasion a pagilian idiay Europa, ken ti maika-23 a kaaduan ti populasion iti lubong.

Ti Roma, ket isu ti kapitolio iti Italia, kadagiti napalabas a sigsiglo isu daytoy idi ti sentro ti politika ken relihion iti Lumaud a sibilisasion a kas kapitolio ti Romano nga Imperio ken ti lugar ti Santa Sede. Kalpasan ti panagapday iti Romano nga Imperio, ti Italia ket nakaibtur kadagiti panagraut dagiti gangganaet a tattao, manipud dagiti Hermaniko a tribu a kas dagiti Lombardo ken Ostrogodo, aginggana dagiti Bisantino ken ti kaudian, dagiti Normando, ken dadduma pay. Kalpasan dagiti napalbas a siglo, ti Italia ket nagbalin a nakaipasngayan dagiti Maritimo a republika ken ti Renasimiento. Urayno ti kaaduan kadagiti kalpasan ti Romano a pakasaritaanna, ti Italia ket nanbingbingay idi kadagiti nadumaduma a siudad ken rehional nga estado (a kas ti Republika ti Benesia ken ti Simbaan nga Estado), ngem daytoy ket naiapgkaykaysa idi 1861. Idi naladaw a maika-19 a siglo, babaen ti Sangalubongan a Gubat I, ken aginggana ti Sangalubongan a Gubat II, ti Italia ket nagtagikua ti maysa a kolonial nga imperio.

Ti moderno nga Italia ket maysa a demokratiko a republika. Daytoy ket nairanggo a kas ti maika-24 a karang-ayan a pagilian iti lubong ken ti Pagsurotan ti Kasayaat ti panagbiag ket nairanggo idin a kas ti sangapulo a kasayaatan iti lubong idi 2005. Ti Italia ket agragrag-o ti maysa a nangato a pagalagadan ti panagbiag, ken adda ti nangato a GDP ti tunggal maysa atao . Daytoy ket nangibangon a kameng ti inawtawagan tattan a ti Kappon ti Europa ken paset ti Eurosona. Ti Italia ket kameng pay ti G8, G20 ken NATO. Daytoy ket adda ti maikatlo a kadakkelan a reserba ti balitok, maikawalo a kadakkelan a nominal GDP, maikasangapulo a kangatuan ti GDP (PPP) ken ti maikanem a kangatuan ti busbos ti gobierno iti lubong. Daytoy ket kameng pay nga estado ti Organisasion para iti Ekonomiko a Pagtitinnulongan ken Panagrangrang-ay, ti Organisasion ti Komersio ti Lubong, ti Konsilo ti Europa, ti Kappon ti Lumaud a Europa ken ti Nagkaykaysa a Pagpagilian. Ti Italia ket adda ti maikasiam a kadakkelan ti busbos ti salaknib ken makibinningay ti nulklear nga armas ti NATO.

Ti Italia ket adda ti nangruna a papel iti Europeano ken milisia ti lubong, kultural ken diplomatiko a pannakibiang. Ti Europeano a politiko ti pagilian, sosial ken ekonomiko nga inpluensia ket mangaramid daytoy ti maysa a nangruna a rehional a bileg. Ti pagilian ket adda ti maysa a nangato nga agpang ti publiko nga edukasion ken maysa a nangato a globalisado a pagilian.

## Etimolohia

Dagiti pannagipagarup iti etimolohia iti nagan nga "Italia" ket adu unay ken dagiti sumaganad a pannakaipalawag nga insingsingasing babaen dagiti historiador ken dagiti linguista ket nawatiwat. Segun ti maysa kadagiti kadawyan a pannakaipalplawag, ti termino nga *Italia*, manipud iti Latin: *Italia*, ket binulod idi babaen ti Griego manipud iti Oscan *Víteliú*, a ti kaibuksilanna ket "dagiti ubbing a baka (urbon)" (*cf.* Lat *vitulus* "calf", Umb *vitlo* "urbon"). Ti toro ket simbolo dagiti akin-abagatan a tribu ti Italia ken kankanyon a nangipakpakita a sumangsangdo ti Romano a lobo a kas kumarkarit a simbolo iti nawaya nga Italia idi las-ud ti Sosial a Gubat. Ti Griego a historiador a ni Dionisio ti Halikarnasio ket isu tinangibagbaga iti daytoy a pannakalaglagip a kakuyogna ti sarsarita a ti Italia ket nainaganan idi kalpasan kenni Italus, nga inbagbaga pay babaen ni Aristoteles ken ni Tusidides.

Ti nagan nga *Italia* ket kasisigud idi a naipakat laeng ti paset nga itan ket ti Akin abagatn nga Italia – segun kenni Antioko ti Sirakusa, ti akin abagatan a paset ti peninsula ti Bruttium (moderno a Calabria: probinsia iti Reggio, ken paset dagitiprobinsia ti Catanzaro ken Vibo Valentia). Ngem babaen ti daytoyen a panawen ti Oenotria ken Itali aken nagbalinen nga agpadpada, ken ti nagan ket naipakat pay ti kaaduan iti Lucania. Dagiti Griego ket nagin-inutda a nangipakat ti nagan nga "Italia" iti dakdakkel a rehion, ngem idi panagturay ti [[Romano nga Emperador|Emperador] Augustus (gibus ti umuna a siglo BC) a daytoy a termino ket naipadakkel a mangsakop ti intero a peninsula aginggana kadagiti Alpes.

## Pakasaritaan

### Kasakbayan a pakasaritaan ken kina-ugma

Ti Koleseo idiay Roma, nabangon idi ca. 70 – 80 AD, ket naikedkeddengan a kas maysa kadagiti kalatakan nga obra iti Romano nga arkitektura ken inhennieria.
Dagiti nakalkali manipud kadagiti amin a paset ti Italia ket nangipakpakita ti kadda ti Neanderthal a napetsaan manipud idi Paleolitiko a paset ti panawen, iti agarup a 200,000 tawtawen, Dagiti moderno a tao ket simmangpetda idi agarup a 40,000 tawtawen. Dagiti Taga-ugma atao iti kasakbayan ti Romano nga Italia – a kas dagiti Umbriano, ken dagiti Latin (a nagtaudan dagiti Romano), Volsci, Samnita, dagiti Kelta ken dagiti Ligures a nagtagtagitao iti akin amianan nga Italia, ken dagiti dadduma pay – ket dagidi Indo-Europeano a tattao; ti kangrunaan a naipakasaritaan a tattao iti saan nga Indo-Europeanoa tawidan ket mangiraman kadagiti Etruscans, dagiti Elymians ken Sicani idiay Sicilia ken dagiti prehistoriko a Sardinia.

Idi baetan ti maika-17 ken maika-11 a siglo BC dagidi Misenio a Griego ket nangibangonda kadagiti pannakaiyasideg iti Italia ken idi maika-8 ken maika-7 a sigsiglo BC dagiti kolonia ti Gresia ket nabangonda amin iti igid ti aplaya ti Sicilia ken ti akin abagatan a paset ti Italiano a Peninsula ket nagbalin a naamammuan a kas ti Magna Graecia. Ken dagidi pay Penisia ket nangbangonda kadagiti kolonia kadagiti aplaya ti Sardinia ken Sicilia.

Ti taga-ugma a Roma ket isu idi ti immuna a bassit a komunidad ti agrikultura a nabangon idi maika-8 a siglo BC, a dimmakkel kadagiti napalabas a siglo iti kadakkelan nga imperio a nangbukel ti sibubukel a Baybay Mediteraneo, a nakairuaran dagiti Taga-ugma a Griego ken Romano a kultura iti maysa a sibilisasion. Daytoy a sibilisasion ket impluensial unay a ti legado ket nangruna iti sangalubongan. Ti Taga-ugma a Roma ket nakaro a naimpluensiaan ket nangibati ti markana iti moderno a gobierno, linteg, politika, administrasion, urbano a panagplano, inhennieria, pilosopia, arkitektura, dagiti arte ken dagiti dadduma pay nga aspeto iti lumaud a lubong, a nangporma ti nakaibatayan ti Akinlaud a sibilisasion.

Iti nabontog a pannaka-apday manipud idi naladaw a maikadua a siglo AD, thi imperio ket nagtungpalan ti pannakapisi iti dua a paset idi 395 AD: ti Lumaud a Romano nga Imperio ken ti Akindaya a Romano nga Imperio. Ti akinlaud a paset – babaen ti presion dagidi Pranko, dagidi Bandalo, dagidi Huno, dagiti Godo ken dagiti dadduma pay a populasion manipud iti Akindaya nga Europa – ket nakaitungpalan a natunaw idi 476 AD, idi ti kinaudi nga akinlaud nga Emperador ket inikkat babaen ti Barbaro a hepe nga Odoakro.

### Tengnga a Panpanawen

Ti Wagayway ti baybay ti Italia, a mangipakpakita ti eskudo kadagiti kangrunaan nga uppat a Maritimo a Republika. Agpakanawan manipud iti ngato a kanigid: Benesia, Genoa, Pisa, Amalfi.
Kalpasan ti pannakatnag ti Roma, ti Italia ket pinarukma babaen dagiti Hermaniko a Tribu dagiti Ostrogodo, ngem idi maika-6 a siglo ti Taga-daya Romano nga Emperador a ni Justiniano ket pinarukmana manen. Ti panagraut ti sabali pay a Hermaniko a Tribu (dagiti Lombardo) iti naladaw nga isu met laeng a siglo ket nangpabasiit ti kaadda ti Bisantino iti bassit a pirgis iti daga a nagbaetan ti Rabena ken Roma ken dagiti dadduma pay a daga idiay akin-abagatan nga Italia, a nangburak ti panagkaykaysa ti peninsula aginggana idi 1870.

Ti panagturay ti Lombardo iti akin-amianan a ken tengnga nga Italia ket sinagepsep idi ti Pranko nga Imperio babaen ni Karlomagno idi naladaw a maika-8 a siglo. Dagiti Pranko nga ari ket timmulongda oay iti pannakaporma kadagiti Estado ti Papa idiay tengnga ti Italia, a gimmay-at manipud idiay Roma aginggana idiay Rabena, urayno ti kaaduan ti Tengnga a Panpanawen ti Kina-Papa ket tinengtengngel laeng ti Latium. Ti kaadda daytoy a teokratiko nga estado ket nangtiped kadagiti napalabas a siglo ti panagkaykaysa ti peninsula. Aginggana idi maika-13 a siglo, dagiti politika ti Italiano ket tinurturayan babaen ti pannakaikabagian ti baetan dagiti Aleman a Emperador ti Nasantuan a Romano ken dagiti papa, a kaaduan kadagiti Italiano a siudad ket nakitiptiponda iti dati a (*Gibelini*) wenno para iti naud-udi a (*Guelfi*) manipud iti temporario a pakainugotan.

Iti daytoy idi a kawaw iti turay nga ti Italia ket nakakita ti pannakaipangato iti naisangayan nga patakder, ti mediebal a komuna. Kadagiti anarkaiko a kasasaad a kankanayon a nagballigi kadagiti mediebal nga Italiano a siudad-estado, dagiti tao ket binukbokudanda a nagurnos tapno maipasubli ken maikatda ti armas dagiti nagsisinnupiat a napilpili a tattao. Idi maika-12 a siglo, ti liga dagiti komuna, ti Liga ti Lombardo, ket inabakda ti Aleman nga emperador a ni Frederick Barbarossa, a nangiturongan ti proseso a pannakaited ti epektino a pannakawaya kadagiti kaaduan ti akin-amianan ken tengnga a siudad ti Italia. Uray pay ti pannakadadaelna kadagiti nadumaduma a gubat, ti Italia ket nagtalinaay, a naipangpangruna idiay amianan ken tengnga, ti relatibo a narang-ay nga urbano a sibilisasion.

Iti las-ud ti isu met laeng a paset ti panawen, ti Italia ket nakakita iti pannakaipangato kadagiti nadumaduma a Maritimo a Republika, a ti kadayegan ket ti Benesia, Genoa, Pisa ken Amalfi. Nakaroda a nairaman kadagiti Krusada, nagatiwda kadagiti opurtunidad iti politikal ken panagtagilako. Ti Benesia ken ti Genoa ket dimtengan a nagbalinan a kas ti aruangan ti Europa iti panagtagilako iti Daya, a nangbangbangon kadagiti kolonia iti kaadayo iti Baybay Nangisit ken kankanayon a kaaduan a nagtengtengngel ti panagtagilako iti Bisantino nga Imperio ken ti lubong ti Islamiko a Mediteraneo. Ti kondado ti Saboya ket nangpadakkel ti teritoriona idiay peninsula idi kaladawan ti naladaw a Tengnga a Panpanawen, bayat a ti Florencia ket nagrangrang-ay iti nasayaat a naurnos a komersio ken pinansia a siudad-estado, a nagbalin kadagiti kaaduan a siglo ti Europeano a kapitolio iti seda, dutdot, panangibanko ken alahas.

Idiay abagatan, ti Bisantino a Sicilia ket nagbalinen a maysa nga Islamiko nga emirato idi maika-9 a siglo, a nagrangrang-ay aginggana idi pinarukma dagidi Italo-Normano idi naladaw a maika-11 a siglo a kinuyog kadagiti kaaduan nga estado ti Lombardo ken Bisantino iti akin-abagatan nga Italia. Babaen dagiti narikut a serye dagiti pasamak, ti akin-abagatan nga Italia ket rimmang-ay a kas maysa a naipagkaykaysa a pagarian, nga immuna babaen ti Kamara ti Hohenstaufen, kalpasan daytoy babaen ti Kapetiano a Kamara ti Anjou ken, manipud idi maika-15 a siglo, ti kamara ti Aragon (urayno ti Sicili aket naisina nga Aragones a pagarian manipud idi naladaw a maika-13 a siglo aginggana idi maika-15 a siglo). Idia Sardinia, dagiti dati a probinsia ti Bisantino ket nagbalinda a nawaya nga estado a tinawtawagan a kas ti giudicati, urayno kaaduan ti isla ket tinurturayan babaen ti Genoa wenno Pisa aginggana idi pinarukma dagiti Aragones idi maika-15 a siglo.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran

Bibliograpia
* *Italia*. DK. 2005. ISBN 1-4053-0781-1.
* Miller, Judith (2005). *Alikamen: dagiti estilo ti lubong a klasiko aginggana ti kontemporario*. DK Publishing. ISBN 0-7566-1340-X.
* *Akin-amianan nga Italia*. APA Publications. 2004. ISBN 981-234-903-0.
* Hacken, Richard. "Pakasaritaan ti Italia: Dagiti Kangrunaan a Dokumento". EuroDocs: Biblioteka ti Harold B. Lee: Unibersidad ti Brigham Young. Naala idi 6 Marso 2010.
* "FastiOnline: Ti datos a pagibatayan ti arkeolohiko a panagkalkali manipud idi tawen ti 2000". Internasional nga Asosasion ti Klasiko nga Arleohiko (AIAC). 2004–2007. Naala idi 6 Marso 2010.
* "Pakasaritaan ti Italia – Pagsurotan ti Italiano a Pakasaritaan" (iti Italiano ken Ingles). Intituto ti Europeano nga Unibersidad, The World Wide Web Virtual Library. 1995–2010. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2021-08-15. Naala idi 6 Marso 2010. Naiyarkibo 2021-08-15 iti Wayback Machine

## Dagiti akinruar a silpo

* Dagiti midia a mainaig iti Italia iti Wikimedia Commons
* Pakaammo ti panagbiahe idiay Italia manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)
* Dagiti Online a rekurso a maipanggep ti Italia Naiyarkibo 2008-12-16 iti Wayback Machine
* Italia iti Curlie (iti Ingles)
* Nangatngato nga Edukasion para kadagiti Internasional nga Estudiante Naiyarkibo 2009-04-19 iti Wayback Machine
* Dagiti Nailian ken Rehional a Parke ti Italia
* Opisial a Website ti Turismo ti Italia Naiyarkibo 2009-10-18 iti Wayback Machine