Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Pagalagadan nga oras

Dagiti agdama a sona ti oras
Ti **pagalagadan nga oras** ket ti resulta ti panangipadpada kadagiti pagorasan kadagiti nadumaduma a heograpikal a lokasion iti kaunegan ti sona ti oras iti agpada nga oras imbes a ti panagusar ti lokal a meridiano a kas ti natimbeng a lokal nga oras wenno solar nga oras. Iti pakasaritaan, daytoy ket nakatulong iti proseso ti panangipadto ti tiempo ken ti panagbanniaga iti tren. Ti konsepto ket naipatakder iti naladaw a maika-19 a siglo. Ti oras a naisaad ket nagbalinen a naipalawag kadagiti termino dagiti timbengan manipud ti Unibersal nga oras. Dagiti lugar a maus-usar ti Oras a panagin-inut ti lawag, ti termino nga **pagalagadan nga oras** ket kadawyan a mangibaga ti oras nga awan ti timbenganna para iti oras a panagin-inut ti lawag.

Ti pannakaampon ti Pagalagadan nga Oras, gapu ti di maisina a pannakainaig ti nagbaetan ti panawen ken longitud, ket nangpasingked kadagiti konsepto iti panagguddua ti globo kadagiti akindaya ken akinlaud a hemisperio, iti maysa a Kangrunaan a Meridiano (ken ti pay kasumbangirn a Internasional a Linia ti Oras) a nangsukat kadagiti nadumaduma a Kangrunaan a Meridiano a naus-usar idi.

## Kitaen pay

* Oras a panagin-inut ti lawag
* Konperensia ti Internasional a Meridiano ti 1884
* Oras ti Meka
* Wadan ti oras
* Sona ti oras
* Unibersal nga Oras

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa

* Ian R. Bartky (Enero 1989). "The adoption of standard time". *Technology and Culture*. **30** (1): 25–56. doi:10.2307/3105430. JSTOR 3105430.
* Eviatar Zerubavel (Hulio 1982). "The standardization of time: a sociohistorical perspective". *The American Journal of Sociology*. **88** (1): 1–23. doi:10.1086/227631. JSTOR 2779401.
* "Dagiti Gantingan ti Oras iti Lubong". National Institute of Standards and Technology Physics Laboratory. 2002. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 1997-07-29. Naala idi Agosto 17, 2016.
# Internasional a Sistema dagiti Yunit

Dagiti pito a batayan a yunit ti SI ken ti interdependensia dagiti panakaipalawagda. Agpakanawan manipud ti ngato: kelvin (temperatura), segundo (panawen), metro (kaatiddog), kilogramo (masa), candela (kapeksa ti raniag), mol (kaadu ti sustansia) ken amperio (ayus ti elektrisidad).

Ti segundo ti panawen, kelvin ken kilogramo ket nawaya a naipalawag kadagiti aniaman a batayan dagiti yunit. Ti metro ken naipalawag kadagiti termino iti kapardas ti lawag, isu nga agdepdepende iti pannakaipalawag iti segundo. Dagiti panangipalawag kadagiti sabali a batayan dagiti unit ket ad-adu a komplikado.
Ti **Internasional a Sistema dagiti Yunit** (naipangyababaan iti **SI** manipud ti Pranses: *Le Système international d'unités*) ket isu ti moderno a porma ti metriko a sistema ken isu ti kaaduan a a naus-usar a sistema ti panagrukod iti lubong, naus-usar daytoy iti inaldaw a komersio ken siensia. Daytoy ket buklen ti sistema ti koherensia dagiti yunit ti panagrukod a naaramid iti lawlaw dagiti pito a batayan a yunit, 22 kadagitoy ti nanaganan ken ti maysa nga intermidiente a saan a nanaganan a koherensia dagiti naigapu nga unit, ken ti agasmang dagiti pangsaruno nga agtinay a kas dagiti pangpaadu ti naibatay ti desimal. Daytoy ket paset ti Internasional a Sistema dagiti Kaadu.

Dagiti alagaden ket naipablaak idi 1960 kas resulta ti maysa nga inisiatibo a nairugi idi 1948, ken naibatay dagitoy iti sistema ti metro–kilogramo–segundo (MKS), imbes nga iti sistema ti sentimetro–gramo–segundo (CGS), nga isu met ket addaan kadagiti nadumaduma a karuay. Ti SI ket nairangarangen a kas maysa nga agbalbaliw a sistema; isu a napartuat dagiti pangsaruno ken dagiti yunit ken dagiti panangipalawag ti unit ket nabalbaliwan babaen ti internasional a tulagan a kas dagiti progreso ti teknolohia ti panagrukod ken sumayaat ti presision dagiti panagrukod.

## Dagiti akinruar a silpo

* BIPM Bureau International des Poids et Mesures (mangtaripato nga ahensia ti SI) (website)
	+ Polieto ti BIPM (reperensia ti SI)
# Kompiuter

Ti Columbia Supercomputer, a mabirukan idiay NASA Ames Research Center.
Ti HP laptap kompiuter.
Ti **kompiuter** (computer) ket maysa ramit wenno makina a maaramat a pangproseso iti inpormasion manipud iti datos nga iwayat ken ibagnos ti programa (naurnong a listaan ti aarmiden). Ti inpormasion a maproseso ket ibagianna ti ania man kadagitoy: numero, testo, ladawan, uni, ken adu pay a tipo ken kita ti inpormasion.
# Tropiko

Mapa ti lubong a namarisan iti nalabbasit ti intertropikal a sona.
Dagiti sona ti tropikal a sona ti klima iti Daga nga amin dagiti duapulo ket dua a bulan ket addaan kadagiti natimbeng a temperatura iti ngato ti 18 °C (64 °F).
Ti **tropiko** ket rehion ti Daga a mangpalikmut iti Ekuador. Daytoy ket limitado iti latitud babaen ti Tropiko ti Kanser iti akin-amianan a hemisperio iti 23°26′09.1″ (wenno 23.43585°) N ken ti Tropiko ti Kaprikornio iti akin-abagatan a hemisperio iti 23°26′09.1″ (wenno 23.43585°) S; dagitoy a latitud ket maitunos iti pagtayyekan a pakbo ti Daga. Ti tropiko ket makunkuna pay a kas ti **tropikal a sona** ken ti **nabara a sona** (kitaen ti heograpikal a sona). Ti tropiko ket mairaman dagiti lugar iti Daga a ti Init ket abutenna ti subsolar a puntos, ti puntos a dagus a ngato iti saan a basbassit ngem maminsan iti las-ud ti solar a tawen.

Ti tropiko ket maisalumina manipud kadagiti sabali a klimatiko ken biomatiko a rehion ti Daga, dagiti akintengnga a latitud ken dagiti rehion ti polar kadagiti aniaman a bangir ti ekuatorial a sona.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig iti Tropiko iti Wikimedia Commons

* Tropen, Goethe-Institut
# Pagsasao nga Islandes

| Islandes |
| --- |
| *íslenska* |
|  |
| Pannakabalikas | [is(t)lɛnska] |
| Patubo iti | Islandia |
| Patubo a mangisasao | 330,000 (2013) |
| Pamilia | Indo-Europeano
* Hermaniko
	+ Amianan a Hermaniko
		- Laud nga Eskandinabia
			* **Islandes**
 |
| Panagsurat | Latin (Islandes nga abesedario) Islandes a Braille |
| Opisial a kasasaad |
| Opisial a mangisasao |  Islandia |
| Nagalagad | Árni Magnússon nga Instituto para kadagiti Islandes a Panagadal iti maysa a panagbalakad a kapasidad |
| Kodkodigo ti pagsasao |
| ISO 639-1 | `is` |
| ISO 639-2 | `ice (B)` `isl (T)` |
| ISO 639-3 | `isl` |
| Linguaesperio | `52-AAA-aa` |
|  |
|

Ti **Islandes** (*íslenska* ) ket Amianan a Hermaniko a pagsasao, ken isu ti pagsasao ti Islandia. Daytoy ket maysa nga Indo-Europeano a pagsasao a tagikua ti Amianan a Hermaniko wenno Nordiko a sanga dagiti sassao a Hermaniko. Daytoy ket historikal nga isu daytoy idi ti kalaudan a sasao nga Indo-Europeano sakbay ti kolonisasion ti Kaamerikaan. Ti Islandes, Peroes, Norn, ken Norwego ket dati idi a nangbukel ti *Laud a Nordiko*; ti Danes ken Sueko ket nangbukel ti *Daya a Nordiko*. Ti Norwego a Bokmål ket kanungpalan a nagbalin a naimpluensiaan babaen ti kadagiti naudi a dua a pagsasao, a nakaiturongan dagiti Nordiko a pagsasao iti pannakabingbingayda itan kadagiti sasao ti nangruna a daga ti Eskandinabia ken *Insular a Nordiko* (mairaman ti Islandes).

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia

* Árnason, Kristján; Sigrún Helgadóttir (1991). "Terminology and Icelandic Language Policy". *Behovet och nyttan av terminologiskt arbete på 90-talet. Nordterm 5. Nordterm-symposium*. pp. 7–21.
* Halldórsson, Halldór (1979). "Icelandic Purism and its History". *Word*. **30**: 76–86.
* Kress, Bruno (1982), *Isländische Grammatik*, VEB Verlag Enzyklopädie Leipzig
* Kvaran, Guðrún; Höskuldur Þráinsson; Kristján Árnason; et al. (2005). *Íslensk tunga I–III*. Reykjavík: Almenna bókafélagið. ISBN 9979-2-1900-9. OCLC 71365446.
* Orešnik, Janez; Magnús Pétursson (1977). "Quantity in Modern Icelandic". *Arkiv för Nordisk Filologi*. **92**: 155–71.
* Pétursson, Magnus (1971), "Étude de la réalisation des consonnes islandaises þ, ð, s, dans la prononciation d'un sujet islandais à partir de la radiocinématographie" [Study on the realisation of the Icelandic consonants þ, ð, s, in the pronunciation of an Icelandic subject from radiocinematography], *Phonetica*, **33**: 203–216, doi:10.1159/000259344, S2CID 145316121
* Rögnvaldsson, Eiríkur (1993). *Íslensk hljóðkerfisfræði* [*Icelandic phonology*]. Reykjavík: Málvísindastofnun Háskóla Íslands. ISBN 9979-853-14-X.
* Scholten, Daniel (2000). *Einführung in die isländische Grammatik*. Munich: Philyra Verlag. ISBN 3-935267-00-2. OCLC 76178278.
* Vikør, Lars S. (1993). *The Nordic Languages. Their Status and Interrelations*. Oslo: Novus Press. pp. 55–59, 168–169, 209–214.

## Adu pay a mabasbasa

* *Icelandic: Grammar, Text and Glossary* (1945; 2000) babaen ni Stefán Einarsson. Pagmalditan ti Unibersidad ti Johns Hopkins, ISBN 9780801863578.

## Dagiti silpo ti ruar

* Ti Pagsasao nga Islandes Naiyarkibo 2014-07-03 iti Wayback Machine
* Gramatika nga Islandes
# Daan nga Ingles

| Daan nga Ingles |
| --- |
| Ænglisc, Anglisc, Englisc |
|  |
| Rehion | Inglatera (malaksid ti patingga ti abagatan-laud ken amianan-laud), akin-abagatan ken akindaya nga Eskosia, aken ti akindaya a patingga ti moserno a Gales. |
| Panawen | kaaduan a napadur-as iti Tengnga nga Ingles babaen idi maika-13 a siglo |
| Pamilia | Indo-Europeano
* Hermaniko
	+ Laud a Hermaniko
		- Ingvaeonic
			* Anglo-Prisio
				+ Angliko
					- **Daan nga Ingles**
 |
| Dagiti dialekto | * Kentish
* Mercian
* Northumbrio
* Laud a Sahon
 |
| Panagsurat | Runiko, kalpasanan ti Latin (Alpabeto ti Daan nga Ingles). |
| Kodkodigo ti pagsasao |
| ISO 639-2 | `ang` |
| ISO 639-3 | `ang` |
|

Ti **Daan nga Ingles** (*Ænglisc, Anglisc, Englisc*) wenno **Anglo-Sahon** ket ti maysa a nasapa a porma ti Pagsasao nga Ingles a naisasao ken naisursurat babaen dagidi Anglo-Sahon ken dagiti kaputotanda kadagiti paset itan ti Inglatera ken akin-abagatan ken akindaya nga Eskosia idi nagbaetan ti tengnga ti maika-15 a siglo ken ti tengnga ti maika-12 a siglo. Ti nabatbati babaen ti panagsurat ket nangruna a mangirepresenta ti ti literario a rehistro ti Anglo-Sahon.

Daytoy ket pagsasao a Laud a Hermaniko nga asideg a kabagian ti Daan a Prisio ken Daan a Sahon. Ti daan nga Ingles ket addaan idi ti gramatika a kapada iti adu a waya iti Klasikal a Latin. Iti kaaduan a pannakaipada, mairaman daytoy iti gramatika, ken daytoy ket as-asideg iti moderno nga Alemann ken Islandes ngem ti moderno nga Ingles. Daytoy ket napno a maiballatek kadagiti lima a gramatikal a kaso (nominatibo, kusatibo, henetibo, datibo, ken instrumental), dagiti tallo a gramatikal a bilang (agmaymaysa, ad-adu ngem maysa, ken dua) aken dagiti tallo a gramatikal a henero (maskulino, peminino, ken neuter). Dagiti dua a porma ket rumsua iti umuna ken maikadua a persona laeng ken maibagbaga kadagiti grupo ti iti dua.

Dagiti pangilasin, pangsandi ken (sagpaminsan) dagiti partikula ket maitunos iti antesendente a pangnagan iti kaso, bilang ken henero. Dagiti awan patinggana a berbo ket maitunos kadagiti suhetoda iti persona ken bilang.

Dagiti pangnagan ket adda kadagiti nadumaduma a deklinasion (nga adaan iti naun-uneg a pannakaipada iti Latin, Taga-ugma a Griego ken Sanskrito). Dagiti berbo ket addaan kadagiti siam a nangruna a kondiogasion (pito a *napigsa* ken dua a *nakapsut*), ken iti tunggal maysa ket dagiti nadumaduma a subtipo, ken dagiti dadduma pay a bassit a maipatinayon a kondiogasion ken bassit pay a di kadawyan a berbo. Ti nangruna a paggiddiatan manipud iti sabali a taga-ugma nga Indo-Europeano a sasao, a kas ti Latin, ket dagiti berbo ket mabalin a mapartuat kadagiti berbo kadagiti dua a panangipalabas , ken awan daytoy ti sintetiko a pasiba a boses.

## Dagiti nota

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig iti Daan nga Ingles iti Wikimedia Commons
# Pagsasao nga Aleman

| Aleman |
| --- |
| *Deutsch* |
| Pannakabalikas | [ˈdɔʏtʃ] |
| Patubo iti | Kangrunaan idiay Agsasao ti Aleman a Europa, a kas iti minoridad a pagsasao ken kadagiti Aleman a diaspora iti sanglubongan |
| Patubo a mangisasao | 90 a riwriw (1990) – 98 a riwriw (2005) L2 dagiti agsasao: 80 a riwriw (2006) |
| Pamilia | Indo-Europeano
* Hermaniko
	+ Laud a Hermaniko
		- Nangto nga Aleman
			* **Aleman**
 |
| Panagsurat | Latin (Aleman nga Abesedário) |
| Opisial a kasasaad |
| Opisial a mangisasao |  Kappon ti Europa (opisial ken panagobra a pagsasao)

---

 Alemania
 Austria
  Suisa
 Liechtenstein
 Italia  (Abagatan a Tyrol)
 Luxembourg
 Belhika (Agsasao ti Aleman a Komunidad ti Belhika) |
| Pakabigbigan a minoridad a pagsasao |  Czech Republic  Dinamarka  Hungaria
 Kazakhstan
 Italia  (Trentino)  (naisasao babaen kadagiti komunidad ken kaaduan nga inadadal a pagsasao kadagiti pagadalan ken nagato a pagadalan)
 Namibia (Nailian a pagsasao; opisial a pagsasao 1984–90)  Poland (minoridad a pagsasao iti 28 munisipalidad idiay Opole Voivodeship ken 1 idiay Silesian Voivodeship)  Romania  Rusia  Slovakia (Opisial a munisipal a pagsasao iti Krahule/Blaufuß)   Siudad ti Batikano (Administratibo ken panagbilbilin a pagsasao iti Guarda Suiso) |
| Nagalagad | *Awan ti opisial nga agalagad*
(ti Aleman nga ortograpia ken alagaden babaen ti Konsilo para iti Aleman nga Ortograpia (Rat für deutsche Rechtschreibung)). |
| Kodkodigo ti pagsasao |
| ISO 639-1 | `de` |
| ISO 639-2 | `ger (B)` `deu (T)` |
| ISO 639-3 | Agdumaduma: `deu` – Baro a Nangato nga Aleman `gmh` – Tengnga a Nangato nga Aleman `goh` – Daan a Nangato nga Aleman `gct` – Alemán Coloniero `bar` – Austro-Bavarian `cim` – Cimbrian `geh` – Hutterite German `ksh` – Kölsch `nds` – Nababa nga Aleman `sli` – Nababa a Silesiano `ltz` – Luxembourgish `vmf` – Kangrunaan a-Franconian `mhn` – Mócheno `pfl` – Palatinate nga Aleman `pdc` – Pennsylvania nga Aleman `pdt` – Plautdietsch `swg` – Swabian nga Aleman `gsw` – Suiso nga Aleman `uln` – Unserdeutsch `sxu` – Nangatngato a Saxon `wae` – Walser nga Aleman `wep` – Westphaliano |
| Linguaesperio | `52-AC (Kontinental a Laud a Hermaniko) > 52-ACB (Deutsch & Dutch) > 52-ACB-d (Tengnga nga Aleman incl. 52-ACB–dl & -dm Pagalagadan/Sapasap a nagato nga Aleman) + 52-ACB-e & -f (Kangatuan nga Aleman & Suiso nga Aleman) + 52-ACB-g (Yidis) + 52-ACB-h (émigré German sabsabali a nairamraman. 52-ACB-hc Hutterite German & 52-ACB-he Pennsylvania nga Aleman kdpy.) + 52-ACB-i (Yenish); agdagup ti 285 a sasabali: 52-ACB-daa aginggana ti 52-ACB-i` |
|  |
|

Ti **Aleman** (*Deutsch*) ket maysa a pagsasao a kameng ti lumaud a grupo dagiti pagsasao a Hermaniko ken maysa kadagiti kangrunaan a pagsasao iti sangalubongan. Ti Aleman ti kaaaduan iti patneng nga agsasao kadagiti pagilian a kameng ti Kappon ti Europa. Ar-aramaten ti 120 riwriw a tattao iti 38 a pagpagilian iti lubong, ti Aleman ket, kas iti Ingles, maysa a pluricentric a pagsasao ng addaan iti tallo a kangrunaan a pakaus-usaranna: Austria, Alemania ken Suisa.

## Dagiti nagibasaran
# Pagsasao a Danes

| Danes |
| --- |
| *dansk* |
| Pannakabalikas | [danˀsɡ̊] |
| Patubo iti |  Dinamarka,  Faroe Islands,  Greenland,  Norwéga,  Islandia  Schleswig-Holstein ( Alemania) |
| Patubo a mangisasao | 5.6 a riwriw (2007) |
| Pamilia | Indo-Europeano
* Hermaniko
	+ Amianan a Hermaniko
		- Daya nga Eskandinabo
			* **Danes**
 |
| Panagsurat | Danes nga abesedario (Latino a naisuratan) |
| Opisial a kasasaad |
| Opisial a mangisasao |  Dinamarka  Faroe Islands
 Kappon ti Europa Konseho a Nordiko

---

Minoridad a pagsasao:  Alemania |
| Nagalagad | Dansk Sprognævn (“Tinong ti Pagsasao a Danes”) |
| Kodkodigo ti pagsasao |
| ISO 639-1 | `da` |
| ISO 639-2 | `dan` |
| ISO 639-3 | `dan` |
| Linguaesperio | `52-AAA-bf & -ca to -cj` |
|  |
|

Ti **Danes** (*dansk,* panangibalikas [danˀsɡ̊] (dengngen); *dansk sprog*, [ˈdanˀsɡ̊ ˈsb̥ʁɔʊ̯ˀ]) ket maysa a Pagsasao nga Amianan a Hermaniko a maisasao babaen ti agarup nga innem a riwriw a tattao, a kangrunaan idiay pagilian iti Dinamarka. Maisasao pay daytoy babaen ti 50,000 nga Aleman a Danés nga etnisidad idiay akin-amianan a pas-paset iti Schleswig-Holstein, Alemania, ken 25,000 a Danes idiay Norwéga nga addaan idiay ti minoridad a kasasaad ti pagsasao. Ti Danés ket maysa a nasken a suheto iti pagadalan idiay balangat a teritoria ti Danés nga Is-isla ti Faroe (nga daytoy ket opisial pay a pagsasao kalpasan ti Faroese) kenGroenlandia (nupay kasta, ti opisial a pagsasao manipud idi 2009 ket ti Kalaallisut), ken ti sipud idi a balangat a tinengtengngel iti Islandia. Adda pay dagiti Danés a komunidad idiay Arhentina, ti Estados Unidos ken Canada. Ti Danes ket agsinnarangay a maawatan a mairan ti Norwego ken Suéko.

## Dagiti nagibasaran
# Pagsasao nga Olandes

| Olandes |
| --- |
| Nederlands |
| Pannakabalikas | Panangibalikas nga Olandes: [ˈneːdərlɑnts] |
| Patubo iti | kaaduan iti Olánda, Belhika, ken Surinam, ti pay Aruba, Curaçao, ken Sint Maarten, ken ti pay Estados Unidos, Nagkaykaysa a Pagarian, Austria, Dinamarka, Brasil, Kanada, Pransia, Luksemburgo, Alemania, Australia, Indonesia, Suésia, Suisa ken Abagatan nga Áprika. |
| Rehion | kaadadu iti Lumaud a Europa, ken tatta nga aldaw Abagatan nga Amerika ken ti Karibe. *Afrikaans* ket isu ti maisasao iti Abagatan nga Áprika. |
| Patubo a mangisasao | 23.5 a riwriw (2006) Dagup: 28 riwriw |
| Pamilia | Indo-Europeano
* Aleman
	+ Laud nga Aleman
		- Nababa a Prankonia
			* **Olandes**
 |
| Panagsurat | Latin (Abesedário nga Olandés) |
| Opisial a kasasaad |
| Opisial a mangisasao |  Aruba  Belhika  Curaçao  Olánda  Sint Maarten  Surinam  **BeneluxKappon ti EuropaKappon dagiti Pagilian iti Abagatan nga Amerika** |
| Nagalagad | Nederlandse Taalunie (Kappon ti Pagsasao nga Olandes) |
| Kodkodigo ti pagsasao |
| ISO 639-1 | `nl` |
| ISO 639-2 | `dut (B)` `nld (T)` |
| ISO 639-3 | `nld` |
| Linguaesperio | `52-ACB-a (sabsabali: 52-ACB-aa to -an)` |
| Dagiti agsasao iti Olandes iti lubong. Ti Olandés ket maysa pay nga kadagiti opisial a pagsasao iti Kappon ti Europa ken ti Kappon dagiti Pagilian iti Abagatan nga Amerika. |
|

Ti pagsasao nga **Olandes** (*Nederlands* ) (Ingles: Dutch) ket maysa a Pagsasao a Laud nga Aleman ken patneng a pagsasao iti kaaduan a population iti Olánda, Belhika, Surinam, dagiti tallo a kameng iti Kappon ti pagsasao nga Olandés. Kaaduan kadagiti agsasao ket agtaeng idiay Kappon ti Europa, nga isu daytoy ket ti umuna a pagsasao dagiti 23 a riwriw ken ti makadua a pagsasao dagiti adu pay a 5 a riwriw a tattao. Agtengtengel pay ti opisial a kasasaad idiay pagilian nga isla ti Karibe nga Aruba, Curaçao, ken Sint Maarten, ken adda pay dagiti babassit a pakasaritaan iti paset ti Pransia ken Alemania, ken adda pay met bassit idiay Indonesia, ken sumurok a kagudua a riwriw ti agsasao ti patneng nga Olandés nga agtataeng idiay Estados Unidos, Canada, ken Australia.

## Paammo

## Dagiti nagibasaran
# Longitud

Pamay-an ni Amerigo Vespucci iti panangikeddeng ti longitud
Ti **longitud** ket ti heograpiko a koordinato a manginagan ti puesto iti daya-laud a punto iti rabaw ti Daga. Daytoy ket naibatay iti anggulo a panagrukod, ken kadawyan a maiyebkas kadagiti grado ken naibagbaga babaen ti Griego a letra ti lambda (λ). Dagiti punto nga addaan iti agpada a longitud ket mabirukan kadagiti linia a mapmapan manipud itithe Amianan nga Ungto aginggana iti Abagatan nga Ungto. Babaen ti taripnong, maysa kadagitoy, ti Kangrunaan a Meridiano, a lumabas babaen ti Naarian nga Obserbatorio, Greenwich, Inglatera, ket naikeddeng idi a panangibangon ti puesto ti sero gradgrado longitud. Ti longitud dagiti sabali a lugar ket marukodto koma a kas ti anggulo ti daya wenno laud manipud iti Kangrunaan a Meridiano, a sumakop manipud iti 0° iti Kangrunaan a Meridiano aginggana iti +180° nga agpadaya ken −180° nga agpalaud. Iti pannakaisangayan, daytoy ti anggulo a nagbaetan ti dalumpinas nga aglaon ti Kangrunaan a Meridiano ken ti dalumpinas nga aglaon iti Amianan nga Ungto, Abagatan nga Ungto ken ti lokasion a naibagbaga. (Daytoy ket mangporma iti kanawan a sistema ti koordinato nga addaan iti pagtayyekan iti *z* (tangan ti kanawan nga ima) a mangitudtudo manipud iti tengnga ti Daga iti Amianan nga Ungto ken ti pagtayyekan iti *x* axis (rtammudo ti kanawan nga ima) nga umabot manipud iti tengnga ti Daga babaen ti ekuador iti Kangrunaan a Meridiano.)

Ti puesto a lokasion ti amianan-abagatan itiparaigid ti meridiano ket maited babaen ti bukodna a latitud,a daytoy ket (saan nga eksakto) ti anggulo a nagbaetan ti lokal a bertikal ken ti dalumpinas ti Ekuador.

No ti daga ket perpekto a nagtimbukel ken agpapada, ti longitud iti punto ket isunto laeng ti anggulo a nagbaetan tibertikal nga amianan-abagatn a dalumpinas babaen ti punto ken ti dalumpinas iti meridiano ti Greenwich. Iti amin a lugar iti Daga ti bertikal nga amianan-abagatan ket aglaonto iti pagtayyekan iti Daga. Ngem ti Daga ket saan nga agpapada, ken addaan daytoy kadagiti banatay—nga addaan iti grabidad ken maikaiyalis ti bertikal a dalumpinas iti adayo manipud iti pagtayyekan iti Daga. Ti bertika nga amianan-abagatan ket pagtutumponganda pay laeng tidalumpinas ti meridiano ti Greenwich iti adda met laeng nga agnggulo; dayta nga agnggulo ket astronomikal a longitud, ti longitud a karkuluem manipud iti panagpaliiw iti bituen. Ti longitud a maipakpakita kadagiti mapa ken dagiti ramit ti GPS ket ti anggulo a nagbaetan ti dalumpinas ti Greenwich ken ti saan unay a bertikal a dalumpinas babaen ti punto; ti saan unay a bertikal a dalumpinas ket perpendikular iti rabaw ti napili a timbukel nga aproksimado iti rabaw ti pantar ti baybay ti Daga, imbes a daytoy ket bukodna a perpendikular iti rabaw ti pantar ti baybay.

## Kitaen pay

Latitud

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig iti Longitud iti Wikimedia Commons

* Dagiti rekurso para iti panangikeddeng ti latitud ken longitud Naiyarkibo 2008-05-19 iti Wayback Machine
# Meridiano (heograpia)

Ti kangrunaan a meridiano idiay Greenwich, Inglatera. Ti meridiano ket pudno a 102.5 metmetro iti daya iti daytoy a punto manipud iti pannakaampon idi ti WGS84.
Ti **meridiano** (wenno **linia ti longitud**) ket ti gudua ti naipagpagarup a nalatak a sirkulo iti rabaw ti Daga, ken pinatinggaan daytoy babaen ti Amianan nga Ungto ken ti Abagatan nga Ungto, dagiti nasisilpuan a punto iti agpapada a longitud. Ti puesto ti punto iti igid ti meridiano ket naited babaen ti bukodna a latitud. Ti tunggal maysa a meridiano ket perpendikular kadagiti amin a sirkulo ti latitud. Ti tunggal maysa ket addaan pay iti agpada a kaatiddog, gapu ta daytoy ket gudua ti nalatak a sirkulo iti rabaw ti Daga, daytoy ket agrukod iti 20,003.93 km (12,429.9 milmilia).

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig iti Meridiano (heograpia) iti Wikimedia Commons

* Ti Kangrunaan a Proyekto ti Meridiano (Estados Unidos)
# Law-ang

Ti **law-ang** ket sapasap a naipalpalawag a kas ti totalidad iti pannakaparsua,
a mairaman dagiti planeta, dagiti bituen, dagiti ariwanas, dagiti linaon ti intergalaktiko a limbang, ken amin a banag ken enerhia.
Dagiti kapadpada a termino daytoy ket mairaman ti *kosmos*, ti *lubong* ken *katutubo*.

## Dagiti nota ken nagibasaran

## Bibliograpia

* Bartel (1987). "Ti Sistema a Heliosentriko iti Griego, Persiano ken Hindu nga Astronomia". *Annals of the New York Academy of Sciences*. **500** (1): 525–545. Bibcode:1987NYASA.500..525V. doi:10.1111/j.1749-6632.1987.tb37224.x.

## Adu pay a mabasbasa

* Weinberg, S. (1993). *Ti Umuna aTallo Minutos: Ti Moderno a Panirigan iti Taudan iti Law-ang* (Maikadua a pannakabaro nga ed.). New York: Basic Books. ISBN 978-0-465-02437-7. OCLC 28746057..
* Nussbaumer, Harry; Bieri, Lydia; Sandage, Allan (2009). *Panagdukatal ti Dumakdakkel a Law-ang*. Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan. ISBN 978-0-521-51484-2.

## Dagiti akinruar a silpo

* Dagiti midia a mainaig iti Law-ang iti Wikimedia Commons
* Dagiti inadaw a sasao a mainaig iti Law-ang iti Wikiquote (iti Ingles)
* *Ti Law-ang ni Stephen Hawking* Naiyarkibo 2012-06-23 iti Wayback Machine