Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# iNaturalist

iNaturalist| Kita ti sitio | Siensia ti umili |
| Magun-od iti | Albanes, Arabiko, Basko, Breton, Bulgaro, Katalan, Insik, Tseko, Ingles, Estonio, Danes, Pinlandes, Pranses, Galego, Aleman, Griego, Indones, Italian, Hapon, Koreano, Luksemburgo, Masedonio, Oksitano, Portuges, Ruso, Espaniol |
| Agtagikua | Akademia dagiti Siensia ti California |
| URL | inaturalist.org |
| Komersial | Saan |
| Rehistrasion | nasken |
| Nairugi | 2008 (2008) |
| Agdama a kasasaad | Online |

Ti **iNaturalist** ket ti maysa a proyekto ti siensia ti umili ken online a sosial network dagiti naturalista, dagiti sientista nga umili, ken dagiti biologo a naipatakder iti konsepto a panagmapa ken pannakibingay kadagiti obserbasion iti biodibersidad iti amin a paset iti globo. Mabalin a maserrekan ti iNaturalist babaen ti bukodna a website wenno dagiti bukodna a mobile app. Dagiti nairehistro nga obserbasion iti iNaturalist ket mangited iti napateg a nawaya a datos kadagiti sientipiko a proyekto, dagiti ahensia ti konserbasion, dagiti dadduma a gunglo, ken iti publiko. Natawtawaganen ti proyekto iti "maysa nga agtagikua iti pagalagadan para para kadagiti aplikasion iti mobile para iti masna pakasaritaan."

## Pakasaritaan

Nangrugi ti iNaturalist.org idi 2008 a kas maysa a kanungpalan a proyekto ti Master da Nate Agrin, Jessica Kline, ken Ken-ichi Ueda iti UC Berkeley Eskuela ti Pakaaamo. Nagtultuloy a nagobra da Nate Agrin ken Ken-ichi Ueda iti sitio ken ni Sean McGregor, ti maysa a agparparang-ay iti web. Idi 2011, nangrugi iti kolaborasion ni Ueda ken ni Scott Loarie, ti maysa nga agsuksukisok a fellow iti Unibersidad ti Stanford ken lekturado iti UC Berkeley. Da Ueda ken Loarie ket isuda dagiti agdama nga agkaddua a direktor iti iNaturalist.org. Timmipon ti gunglo iti Akademia dagiti Siensia ti California idi Abril 24, 2014. Idi 2014, nagrambak ti iNaturalist iti maysa a riwriwna nga obserbasion. Idi 2017, ti iNaturalist ket nagbain a maysa a kumudduaan nga inisiatibo iti California Academy of Sciences ken ti National Geographic Society.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Opisial a website
* iNaturalist iti Vimeo
# International Plant Names Index

International Plant Names Index|  |
| Kita ti sitio | Database |
| Agtagikua | Plant Names Project |
| Nagpartuaat | Ti Royal Botanic Gardens, Kew, Herbario ti Unibersidad ti Harvard, ken ti Nailian a Herbario ti Australia |
| URL | ipni.org |
| Komersial | Saan |
| Rehistrasion | Saan a nasken |

Ti **International Plant Names Index** (**IPNI**) ket bukodna nga ipalawag ti bagina a kas ti "maysa a database dagiti nagan ken dagiti mainaig a salaysay iti batayan a bibliograpiko dagiti agbukel a mula, dagiti pako ken dagiti lycopodiophyta." Ti panagsakup kadagiti nagan ti mula ket nasaysayaat iti ranggo ti sebbangan ken henero. Mangiraman daytoy kadagiti salaysay ti batayan a bibliograpiko a mainaig kadagiti nagan. Mangiraman iti gandatna iti panangilaksid iti kasapulan para iti maulit-ulit a reperensia kadagiti kangrunaan a taudan para iti batayan a bibliograpiko a pakaammo a manipanggep kadagiti nagan ti mula.

Mangtaripato pay ti IPNI ti maysa a listaan kadagiti naiyalagad a pangyababaan ti mannurat. Immuna dagitoy a naibatay iti Brummitt & Powell (1992), ngem agtultuloy a mainaynayon dagiti baro a nagan ken pangyababaan.

## Deskripsion

Ti IPNI ket ti produkto ti maysa a nagtitinnulongan a pagbaetan Ti Royal Botanic Gardens, Kew (Index Kewensis), Ti Harvard University Herbaria (Gray Herbarium Index), ken ti Australian National Herbarium (APNI). Ti database ti IPNI ket maysa nga urnong dagiti nagan a nairehistro babaen dagiti tallo a nagtitinnulong a patakder ken agobrada a mangiturong iti panangiyalagad ti pakaammo. Ti pagalagadan dagiti pangyababan ti mannurat ket isingasing babaen ti *International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants* ket ti *Authors of Plant Names* ti Brummitt and Powell. TI maysa a dihital ken ti agtultuloy a mapabaro a listaan dagiti mannurat ken dagiti pangyababaan ket mabalin a makonsultado iti online iti IPNI.

Mangited ti IPNI kadagiti nagan a nagparang kadagiti naeskolar a pablaak, iti gandat a mangipaay iti maysa nga indeks dagiti naipablaak a nagan imbes a mangisingasing iti naawat a botaniko a nomenklatura.

## Kitaen pay

* Plants of the World Online
* The Plant List
* Index Fungorum
* Multilingual Multiscript Plant Name Database

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Opisial a website  iti IPNI
* Panagbiruk iti nagan ti mula
* Panagbiruk iti mannurat
# Invasive Species Compendium

Ti **Invasive Species Compendium** (ISC) ket ti maysa nga online, nawaya maserrekan nga obra ti reperensia a mangsakup iti pammadayaw, biolohia, pannakaiwaras, impakto, ken panagtaripato kadagiti makaraut a mula ken ayup a pinataud babaen ti CAB International a kinuyog iti maysa nga internasional a konsortio. Daytoy ket buklen dagiti sabanas ti datos a rinepaso dagiti agkakadua, dagiti ladawan, ken mapmapa, ti maysa a bibliograpiko a database, ken dagiti napno ti teksto nga artikulo. Linawas a mainaynayon dagiti baro a sabanas ti datos, dagiti agasmang ti datos, ken sientipiko a literatura. Nagalaanen iti taudan ti ISC babaen dagiti agdumaduma nga internasional a konsortio dagiti departamento ti gobierno, dagiti saan a maipapan iti gobierno a gunglo, ken dagiti pribado a kompania.

## Sakup

Agdama a sumakoup ti Invasive Species Compendium kadagiti sumurok a 1,500 a sebbangan kadagiti sumurok a 7,000 a batayan a pakabuklan dagiti sabanas ti datos ken dagiti 1,500 a naisalaysayan a sabanas ti datos. Iti pay maipatinayon, daytoy ket mangited iti panagserrek kadagiti sumurok a 1,100 napno ti teksto nga artikulo (iti pormat ti PDF) ken dagiti 75,000 nga abstrakto nga artikulo.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Opisial a website
# National Center for Biotechnology Information

National Centre for Biotechnology Information|  |
| Pangyababaan | NCBI |
| Founded | 1988 (1988) |
| Kuartel | Bethesda, Maryland, Estados Unidos |
| Nagsasabtan | ﻿ / ﻿ |
| Website | www.ncbi.nlm.nih.gov |

Ti **National Centre for Biotechnology Information** (**NCBI**) ket parte ti United States National Library of Medicine (NLM), ti maysa a sanga ti National Institutes of Health (NIH). Mabirukan ti NCBI idiay Bethesda, Maryland ken napundar idi 1988 babaen ti lehislasion nga inesponsoran babaen ni Senador Claude Pepper.

Ibalayan ti NCBI dagiti serye ti database a maipapan iti bioteknolohia ken biomedisina ken maysa daytoy a nangruna a rekurso para kadagiti ramit ken serbisio ti bioinpormatika. Dagiti nangruna a database ket mairaman ti GenBank para kadagiti sekuensia ti DNA ken ti PubMed, ti maysa a bibliograpiko a database para iti biomediko a literatura. Dagiti sabali pay a database ket mairaman ti database ti NCBI Epigenomics. Amin dagitoy a databas ket mabalin a magun-od iti online babaen ti makina ti panagbiruk ti Entrez.

Inturong idi ti NCBI babaen ni David Lipman, maysa kadagiti kasisigud a mannurat iti programa ti pannakailinia ti sikuensia ti BLAST ken kaaduan a respektado a pigura iti bioinpormatika. Isu ket nangidaulo pay iti maysa a programa iti intramural a panagsukisok, a mairaman dagiti grupo nga indauluan babaen da Stephen Altschul (ti sabali a kimmadua a nagsurat iti BLAST), David Landsman, Eugene Koonin, John Wilbur, Teresa Przytycka, ken Zhiyong Lu. Bimmaba ni David Lipman manipud iti daytoy a puesto idi Mayo 2017.

## Dagiti nota ken nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Opisial a website
* National Library of Medicine
* National Institutes of Health
# Open Tree of Life

Ti **Open Tree of Life** (Ilokano: *Silulukat a Kayo ti Biag*) ket maysa a online a pilohenetiko a kayo ti biag – maysa a panagtitinnulong, a pinondoan ti National Science Foundation. Idi Septiembre 2015, nairuar ti umuna a draft, a pakairamanan ti 2.3 milion a sebbangan. Ti interaktibo a grap ket palubosanna ti agar-aramat nga ag-zoom iti taksonomiko a panangidasig, dagiti pilohenetiko a kayo, ken pakaammo maipapan iti maysa a nodo. Ti panag-click iti maysa a sebbangan ket agsubli ti taudan ken ti reperensia a taksonomiana.

## Pamay-an

Agus-usar ti proyekto iti maysa a superkayo tapno mangpataud iti maymaysa a pilohenetiko a kayo (a naiserbi iti tree.opentreeoflife.org) manipud iti komprehensibo a taksonomia ken maysa a naurnos a grupo dagiti naipablaak a pilohenetiko a pattapatta.

Ti taksonomia ket maysa a panagtitipon ti sumagmamano a dadakkel a panangidasig a pinataud ti dadduma a proyekto; naaramidna iti software a maawagan iti "smasher". Ti nagbanagan a taksonomia ket naawagan iti Open Tree Taxonomy (OTT) ken mabalin a mabirokan iti pagbasabasa ti web.

## Pakasaritaan

Nairugi ti proyekto idi Hunio 2012 babaen ti tallo a tawen a premio ti NSF kadagiti managsirarak iti sangapulo nga unibersidad. Idi 2015, naited ti dua a tawen a mainayon a premio kadagiti managsirarak iti tallo nga institusion.

## Kitaen pay

* Tree of Life Web Project

## Dagiti reperensia

## Dagiti akinruar a silpo

* Opisial a website
# Plants of the World Online

Plants of the World Online| Magun-od iti | Ingles |
| Agtagikua | Royal Botanic Gardens, Kew |
| URL | plantsoftheworldonline.org |
| Komersial | Saan |
| Nairugi | Marso 2017 (2017-03) |

Ti **Plants of the World Online** ket ti maysa nga online database nga impablaak babaen ti Royal Botanic Gardens, Kew. Daytoy ket nairugi di Marso 2017 iti kanungpalan a gandat a "mangpakabael dagiti agar-aramat a mangserrek iti pakaammo kadagiti amin nga ammo nga agbukbukel a mula iti lubong babaen ti 2020". Ti immuna idi a nakaipatengngaan iti isip ket kadagiti tropikal a Flora ti Aprika, a naipangpangruna iti Flora Zambesiaca, Flora ti Laud a Tropikal nga Aprika ken ti Flora ti Tropikal a Daya nga Aprika.

## Kitaen pay

* Australian Plant Name Index
* Convention on Biological Diversity
* The Plant List
* Tropicos
* World Checklist of Selected Plant Families

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Opisial a website
# Tropicos

Ti **Tropicos** ket ti maysa nga online a botanikal a database nga aglaon kadagiti taksonomiko a pakaammo kadagiti mula, a naipangpangruna manipud iti Neotropikal nga ekosona (Tengnga, ken Abagatan nga Amerika). Daytoy ket tinartaripato babaen ti Missouri Botanical Garden ken sumuroken a 25 a tawtawen iti napalabas idi naipatakder. Aglaon ti database kadagiti ladawan ken taksonomiko ken bibliograpiko a datos kadagiti ad-adu ngem 4.2 a riwriw nga espesimen ti herbario. Iti pay maipatinayon, daytoy ket aglaon iti datos kadagiti sumurok a 49,000 a sientipiko apablaak. Mabalin masaludsudan ti database iti Ingles, Pranses, ken Espaniol. Dagiti kaduogan a rehistro iti database ket napetsado idi 1703.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Opisial a website
# World Flora Online

*World Flora Online*| Kita ti sitio | Ensiklopedia |
| Magun-od iti | Ingles |
| Nagpartuaat | Royal Botanic Gardens, Kew ken Missouri Botanical Garden |
| URL | World Flora Online |
| Nairugi | Oktubre 2012 |
| Agdama a kasasaad | Aktibo |

Ti **World Flora Online** ket ti maysa a naibatay iti kompendium ti internet kadagiti sebbangan ti mula iti lubong.

## Deskripsion

Ti World Flora Online (WFO) ket maysa a database a nawaya a maserrekan, nairugi daytoy idi Oktubre 2012 kas maysa a naipasaruno a proyekto ti The Plant List, nga addaan iti gandat a mangpablaak iti maysa nga online a flora iti amin nga ammo a mula idi 2020. Daytoy ket maysa a proyekto ti Kombension iti Biolohiko a Dibersidad ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, nga addaan iti gandat iti panagpasardeng ti pannakapukaw dagiti sebbangan ti mula iti sangalubongan babaen idi 2020. Naparang-ay daytoy babaen ti maysa a kolaboratibo a grupo dagiti patakder iti likmut ti lubong iti panagsungbat iti napabaro a Puntaan 1: tapno makapataud iti "maysa nga online a flora iti amin nga ammo a mula" ti Estratehia iti Lubong para iti Konserbasion ti Mula ti 2011–2020 (Global Strategy for Plant Conservation-GSPC).

Naikeddeng idi a ti maysa a maserrekan a flora iti amin nga ammo a sebbangan ti mula ket nangruna a kammasapulan para iti konserbasion ti mula. Mangited daytoy iti pagobatayan para iti panaggun-od ken panagsiim kadagiti sabali a puntaan iti estratehia. Ti dati a puntaan ti GSPC ket nagun-od idi 2010 iti The Plant List. Naramid ti WFO idi 2012 babaen ti maysa a nangiyuna a grupo dagiti uppat a patakder; ti Missouri Botanical Garden, ti New York Botanical Garden, ti Royal Botanic Garden Edinburgh ken ti Royal Botanic Gardens, Kew. Adda dagiti 36 a patakder a nairaman iti produksion.

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia

* Miller, Chuck; Ulate, William (23 Agosto 2017). "World Flora Online Project: An online flora of all known plants". *Proceedings of Taxonomic Databases Working Group (TDWG)* (iti Ingles). **1**: e20529. doi:10.3897/tdwgproceedings.1.20529.
* "World Flora Online: An international initiative of the Global Partnership for Plant Conservation" (iti Ingles). The World Flora Online Consortium. Naala idi 6 Nobiembre 2019.
* "World Flora Online". *Plant Science* (iti Ingles). Missouri Botanical Garden. Naala idi 6 Nobiembre 2019.
* "The Plant List" (iti Ingles). Royal Botanic Gardens, Kew; Missouri Botanical Garden. 2013. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2019-05-23. Naala idi 6 Nobiembre 2019., *kitaen pay ti* The Plant List
# Pannakaungaw

Iti biolohia, ti **pannakaungaw** ket ti pannakaawan iti maysa nga organismo wenno ti maysa a grupo dagiti organismo (takson), kadawyan a maysa a sebbangan. Ti kanito ti pannakaawan ket kadawyan a maikeddeng a ti ipupusay ti maudi nga indibidual iti sebbangan, uray no ti kapasidad nga agpuli ken agpaimbag ket mabalin a napukawen sakbay iti daytoy a punto. Gapu iti potensial a sakup ti sebbangan ket mabalin a dakkel unay, narigat ti pannagikeddeng daytoy a kanito , ken kadawyan a retrospektibo a maaramid. Daytoy a karigat ket pakaiturongan iti penomena a kas dagiti takson a Lazaro, a ti maysa a sebbangan a naipagarup a naungaw ket kellaat nga "agparang" (tipiko nga iti rehistro ti posil) kalpasan ti paset ti panawen a kaawan.

Ad-adu ngem 99 a porsiento iti amin a sebbangan, nga agdagup iti sumurok a lima a bilion a sebbangan, a kaano man a nagbiag iti Daga ti nakarkulo a naungawen. Dagiti karkulo iti bilang dagiti agdama a sebbangan iti Daga ket sumakup manipud iti 10 a riwriw aginggana iti 14 a riwriw, kadagitoy ket agarup a 1.2 a riwriw ti nadokumentuanen ken sumurok nga 86 porsiento ti saan pay a naipalawag. Idi 2016, inreporta dagiti sientista a ti 1 a trilion a sebbangan ti nakarkulo nga agdama nga adda iti Daga a maysa-sangaribu iti maysa a porsiento laeng ti naipalawag.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig iti Pannakaungaw iti Wikimedia Commons
# Taga-ugma a Griego

| Taga-ugma a Griego |
| --- |
| Ἑλληνική **Hellēnikḗ** |
|  |
| Rehion | daya a Mediteraneo |
| Panawen | naparang-ay iti Koiné a Griego babaen ti maika-4 a siglo BC |
| Pamilia | Indo-Europeano
* Heleniko
	+ **Taga-ugma a Griego**
 |
| Panagsurat | Griego nga abesedario |
| Kodkodigo ti pagsasao |
| ISO 639-2 | `grc` |
| ISO 639-3 | `grc` |
| Mapa ti Homeriko a Gresia |
|

Ti rugi ti *Odisea* ni Homero
Ti **Taga-ugma a Griego** ket isu ti porma ti pagsasao a Griego nga inus-usar kadagidi las-ud ti paset ti panawen iti sangapda ti c. maika-9 – maika-6 a siglo BC, (naamammuan nga Arkaiko), ti c. maika-5 – maika-4 a siglo BC (Klasiko), ken ti c. maika-3 a siglo BC – maika-6 a siglo AD (Helenistiko) iti taga-ugma a Gresia ken ti taga-ugma a lubong. Daytoy ket inunaan idi maika-2 a milenio BC babaen ti Misenio a Griego. Ti pagsasao ti Helenistiko a paset ket naamammuan a kas ti Koine (sapasap) wenno Biblikal a Griego, bayat a ti pagsasao manipud iti naladaw a paset ti panawen ken dagiti simmaruno ket awan unay dagiti paggiddiatanna manipud iti Mediebal a Griego. Ti Koine ket naikedkeddeng a kas maysa a naisina a naipakasaritaan nga agpang, urayno ti immununa a pormana ket asideg a kapadpadana ti Klasiko. Sakbay ti Koine a paset ti panawen, ti Griego iti klasiko ken dagiti nasapsapa pay a paset ti panawen ket mangiramraman kadagiti dialekto.

Ti Taga-ugma a Griego ket isu idi ti pagsasao ni Homero ken dagiti historiador, dramaturgo, ken pilosopo ti klasiko nga Atena. Daytoy ket nakaited kadagiti adu a balikas iti Ingles a bokabulario ken alagaden a gandat iti panagadal kadagiti adu a patakder ti edukasion iti Laud manipud idi Renasimiento. Daytoy nga artikulo ket nangruna laeng nga aglaon ti pakaammo a maipangge ti Epiko ken Klasiko a paset to daytoy a pagsasao.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Dagiti online a rekurso ti Griego Naiyarkibo 2013-03-20 iti Wayback Machine
* Dagiti Swadesh a batayan a balikas ti Taga-ugma a Griego
# Taksonomiko a ranggo

|
Biag
Dominio
Pagarian
Pilo
Klase
Urnos
Pamilia
Henero
Sebbangan |
| --- |
| Ti panagsisinnaruno ti biolohiko a pannakaidasig dagiti walo a kangrunaan a taksonomiko a ranggo. Dagiti bassit a naipakatengngaan a pannakairanggo ket saan a naipakita. |

Iti biolohiko a pannakaidasig, ti **ranggo** ket isu ti agpang (ti relatibo a puesto) iti maysa a taksonomiko a panagsisinnaruno. Dagiti kas pagarigan iti taksonomiko a ranggo ket dagiti sebbangan, henero, pamilia, ken klase.

Ti tunggal maysa a ranggo ket maikkedeng iti babaenna ti bilang dagiti saan unay a sapasap a kategoria. Ti ranggo ti *sebbangan*, ken ti panangilasin iti *henero* a pakaitagikuaan ti sebbangan ket *batayan*, a ti kaibuksilanna ket mabalin a saan a nasken ti pananginagan kadagiti ranggo ngem dagitoy.

Ti *Internasional a Kodigo iti Soolohiko a Nomenklatura* ket mangipalpalawag ti ranggo a kas ti:

> Ti agpang, para kadagiti panggep ti nomenklatura, iti maysa a takson iti taksonomiko a panagsisinnaruno (a kas dagiti amin a pamilia ket para kadagiti panggep ti nomenklatura iti isu met laeng a ranggo, a naisanglad iti baetan ti superpamilia ken subpamilia)
>
>

## Dagiti nagibasaran

### Bibliograpia

* Benton, Michael J. 2005. *Bertebrata a Palaeontolohia*, Maika-3 nga ed. Oxford: Blackwell Publishing. ISBN 0-632-05637-1. ISBN 978-0-632-05637-8
* Brummitt, R.K., and C.E. Powell. 1992. *Dagiti Mannurat iti Nagnagan ti Mula*. Dagiti Hardin ti Naarian a Botaniko, Kew. ISBN 0-947643-44-3
* Carroll, Robert L. 1988. *Bertebrata a Palaeontolohia ken Ebolusion*. New York: W.H. Freeman & Co. ISBN 0-7167-1822-7
# Anatomia

*Ti anatomia nga adalen* ni Dr. Nicolaes Tulp babaen ni Rembrandt ket mangipakpakita ti anatomia nga adalen a maar-aramid idiay Amsterdam idi 1632.

Ti **anatomia** (manipud ti Griego ἀνατέμνω - *anatemnō*, "putden, iwaen", manipud ti ἀνά - *ana*, "iti, rabaw", ken τέμνω - *temnō*, "Agiwaak") ket maysa a sanga ti biolohia ken medisina a mangikeddeng ti estruktura dagiti sibibiag a banag. Daytoy ket sapasap a termino a mangiraman ti anatomia ti tao, anatomia ti ayup (sootomia), ken anatomia ti mula (pitotomia). Kadagiti dadduma apasetna ti anatomia ket as-asideg a mainaig iti embriolohia, maipadpada nga anatomia ken maipadpada nga embriolohia, babaen kadagiti sapasap a ramut ti ebolusion.

Ti anatomia ket nabingbingay nagubsang nga anatomia (wenno makroskopiko nga anatomia) ken mikroskopiko nga anatomia. Ti nagubsang nga anatomia ket isu ti panagadal kadagiti estruktura a mabalin, no nasayaat a mairepresenta wenno narangkay, ket mabalin a makita nga awan dagiti tulong a panagkita iti mata. Ti mikroskopiko nga anatomia ket isu ti panagadal kadagiti babassit nga anatomiko nga estruktura iti mikroskopiko a gantingan. Daytoy ket mangiraman kadagiti histolohia (ti panagadal kadagiti kulanit), ken sitolohia (ti panagdal kadagiti selula). Dagiti termino a mikroanatomia ken histolohia ket sagpaminsan nga agpadpada a maus-usar (nga iti kaso ket ti panangilaslasin a baetan ti histolohia ket bilolohia ti selula ket saan a nainget a naaramid a kas ti naipalplawag ditoy).

Ti pakasaritaan ti anatomia ket nailaslasin idi, kadagiti napalabas a panawen, babaen ti maysa nga agtultuloy a panagrang-ay ti pannakaawat kadagiti pamay-an dagiti organ ken dagiti estruktura iti uneg ti bagi. Dagiti pamay-an ket napasayaatda a naparang-ay, a nagpaspasayaat manipud kadagiti panagsukisok kadagiti ayup babaen ti panagrangkay kadagiti bangkay (natay a bagbagi ti tao) aginggan akadagit narikut a pamay-an a naparang-ay idi maika-20 a siglo a mairaman ti Rayo-ekis a makina, ultrasound, ken MRI.

Nasken a ti anatomia ket saan nga iyallilaw iti anatomiko a patolohia (tinawtawagan pay ti morbido nga anatomia wenno histopatolohia), nga isu daytoy ti panagadak tinagubsang ken mikroskopiko a langlanga dagiti nagsakit nga organo.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran

* "Anatomia ti Bagi ti Tao". Maika-20 nga edision. 1918. Henry Gray

## Dagiti akinruar a silpo

* Anatomia iti Curlie (iti Ingles)
# Biokimika

Ti **biokimika**, sagpaminsan pay a tinawtawagn iti **biolohiko a kimika**, ket isu ti panagadal iti kimiko a proseso iti kaunegan ti, ken mainaig kadagiti, sibibiag nga organismo. Babaen ti panagtengngel kadagiti panagayus ti pakaammo babaen ti biokimika a panagisenial ken ti panagayus iti kimiko nga enerhia babaen ti metabolismo, ti biokimiko a proseso ket mangited ti kinarikut iti biag. Kadagiti napalabas a 40 tawen ti biokimika ket ket nagballigin iti panangipalawag kadagiti sibibiag a proseso a gangani nga adda itan kadagiti amin a lugar dagiti siensia ti biag manipud iti botanika aginggan iti medisina ket nakitigtignay iti biokimika a panagsukisok. Tatta nga aldaw ti kangrunaan a naikapatengngaan ti isp iti puro a biokimika ket ti pannakaawat no kasano a mangited dagiti biokohiko a molekula kadagiti proseso a rumsua iti kaunegan dagiti sibibiag a selula, nga adu a pakainaigan iti panagadal ken pannkaawat kadagiti sibubukel nga organismo.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig iti Biokimika iti Wikimedia Commons
# Metabolismo

Ti **metabolismo** (manipud iti Griego: μεταβολή *metabolē*, "panagbaliw" wenno Griego: μεταβολισμός *metabolismos*, "iparuar") ket isu ti agasmang ti kimika a panagbalbaliw ti panagsustansia iti biag kadagiti kaunegan dagiti selula dagiti sibibiag nga organismo. Dagitoy a nkatalisado a reaksion ti ensima ket mangpalubos idadakkel ken panagpataud, mangtalinaay kadagiti estrukturada, ken mangsunbat kadagiti enbiromentoda. Ti balikas a metabolismo ket mabalin pay a mangitudo kadagiti amina a reaksion ti kimika a rumsua kadagiti sibibiag nga organismo, a mairaman ti panagkalpa ken ti panagipan kadagiti sustansia idiay ken dagiti baetan ti selula, nga iti daytoy a kaso ket dagiti reaksion kadagiti kaunegan ti selula ket tinawtawagan iti **intermediario a metabolismo** wenno **napakatengngaan a metabolismo**.

## Dagiti nagibasaran
# Panagkukua

Ti **panagkukua** ket isu ti sakup kadagititignay ken dagiti kadkadawyan nga ugali babaen dagiti organismo, dagiti sistema, wenno dagiti parbo nga entidad a makuyog kadagiti bukodda nga enbironmento, a mairaman dagiti dadduma a sistema wenno dagiti organismo nga adda ken ti pay pisikal nga enbiromento. Daytoy ket isu ti panagsungbat iti sistema wenno organismo kadagiti nadumaduma a panangitignay wenno maar-aramid, urayno daytoy ket akin-uneg wenno akin-ruar, siaammo wenno saan a siaaammo, nalawag wenno saan a nalawag, ken boluntario wenno saan a boluntario.

## Dagiti akinruar a silpo

* Ti Naipagkaykaysa a Teoria iti Panagkukua ti Tao Naiyarkibo 2012-05-04 iti Wayback Machine
# Heograpia

Mapa ti Daga (Kalalainganna)
(Dakkel 2 MB)
Ti **heograpia** ti panagadal iti Daga ken dagiti gupitna ken ti pannakaiwaras ti biag iti daga a pakairamanan ti biag ti tao ken dagiti efekto ti ar-aramid ti tao. Nagtaud ti balikas a *heografia* manipud kadagiti Griego a balikas a **Ge** (*??*) wenno **Gaea** (*?a?a*), a kayatna a sawen **"Daga"**, ken **graphein** (*??afe??*) a kayatna a sawen "agdeskribir" wenno "agsurat".