Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Wayback Machine

Wayback Machine| Ti logo ti Wayback Machine , naus-usaren manipud idi 2001 |
| Kita ti sitio | Arkibo |
| Agtagikua | Internet Archive |
| URL | archive.org/web/ |

Ti **Wayback Machine** ket ti dihital nga arkibo iti World Wide Web ken ti sabali a pakaammo iti Internet a pinartuat babaen ti Internet Archive, ti saan nga agganganansia a gunglo, a naikuarte idiay San Francisco, California, Estados Unidos. Daytoy ket inrugi da Brewster Kahle ken Bruce Gilliat, ken tinartaripato nga addaan iti linaon manipud iti Alexa Internet. Ti serbisio ket mangpakabael kadagiti agar-aramat ti mangkita kadagiti naarkibo a bersion ti panid ti web kadagiti napalabas a panawen, a tinawtawagan daytoy iti arkibo ti "tallo iti dimensionna a pagsurotan."

Manipud idi 1996, nagar-arkibodan kadagiti na-cache a pampanid kadagiti sitio ti web kadagiti dakkel a rimpuok dagiti nodo ti Linux. Bisitaaenda manen dagiti sitio iti tunggal mamin-ano a lawas ken mangarkibo iti baro a bersion no nabaliwan ti linaon. Ti keddeng ket ti mangala ken mangarkibo ti linaon a mapukawto no ti sitio ket mabaliwan wenno marikpan. Ti dakkel a sirmatada ket ti mangarkibo ti intero nga Internet.

Ti nagan nga *Wayback Machine* ket napili idi a kas makaang-angay a reperensia iti alikamen a mangiparang-ay ti sarita iti serye ti animado a kartoon, ti *The Rocky and Bullwinkle Show.* iti maysa a paset iti dayta nga animado a kartoon, ti *Peabody's Improbable History,* dagiti bida a karakter a ni Mr. Peabody ken ni Sherman ken kankanayonda a nagus-usar iti makina ti panawen a tinawtawagan iti "WABAC machine" (naibalikas iti *wayback*) tapno masaksian, makisalisal iti, ken, iti masansan ngem iti saan, baliwanda dagiti nadayeg a pasamak iti pakasaritaan.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Opisial a website
* Opisial a kapada ti Wayback Machine Naiyarkibo 2009-03-18 iti Wayback Machine iti Bibliotheca Alexandrina
# Tawen

Ti maysa a **tawen** ket ti panawen a pinagposipos ti Daga a pinanglikos na ti Init. Ti kalendario a tawen ket ti panawen a pinagposipos ti Daga iti maysa a kalendario. Ti kalendario a tawen iti kalendario a Gregoriano (ken iti met kalendario a Hulian) ket addaan iti 365 nga al-aldaw (kadawyan a tawen) wenno 366 nga al-aldaw (bisiesto a tawen).
# Pagsasao nga Aimara

| Aimara |
| --- |
| Aymar aru |
|  |
| Patubo iti | Bolivia, Peru ken Chile. |
| Etnisidad | Tattao nga Aimara |
| Patubo a mangisasao | (2.8 a riwriw ti nadakamat idi 2000–2006) |
| Pamilia | Aimara
* **Aimara**
 |
| Opisial a kasasaad |
| Opisial a mangisasao |  Bolivia |
| Pakabigbigan a minoridad a pagsasao |  Peru  Chile |
| Kodkodigo ti pagsasao |
| ISO 639-1 | `ay` |
| ISO 639-2 | `aym` |
| ISO 639-3 | `aym` – inklusibo a kodigo Agmaymaysa a kodkodigo: `ayr` – Tengnga nga Aimara `ayc` – Akin-abagatan nga Aimara |
| ELP | Aymara |
| Heograpiko a pannakaiwarwaras ti pagsasao nga Aimara |
|

Ti **Aimara** (*Aymar aru*) ket pagsasao nga Ayimara nga insasao babaen dagiti Tattao nga Aimara iti Andes. Daytoy ket maysa kadagiti adu a Patneng a pagsasao nga addaan kadagiti sumurok a tallo a riwriw nga agsasao. Ti Aimara, a kakuyogna ti Quechua ken ti Espaniol, ket opisial a pagsasao ti Bolivia. Daytoy ket naisasao pay iti kalikmutan ti Danaw Titicaca a rehion ti akin-abagatan a Peru ken, iti basbassit, babaen dagiti dadduma a komunidad idiay akin-amianan a Chile ken idiay Amianan a laud nga Arhentina.

Adda met dagiti lingguista nga agtunton a ti Aimara ket kabagian iti ad-adu a naisasao a kaarrubana a Quechua. Daytoy a panagtunton, nupay kasta, ket naisuppiatan — urayno adda met kasta a panagpapada a kas dagiti agpada a ponolohia, ti kaaduan a puesto dagiti lingguista tatta nga aldaw ket dagitoy a panagpapada ket nasaysayaat a maipalawag a kas maipapan ti lugar a langa a nakairesultaan ti nabayagen nga interaksion a nagbaetan dagiti dua a pagsasao, ken dagitoy ket saan a maipakita nga agkabagian.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran

* Rafael E. Núñez, ken ni Eve Sweetser *With the Future Behind Them : Convergent Evidence From Aymara Language and Gesture in the Crosslinguistic Comparison of Spatial Construals of Time. Naiyarkibo 2021-02-23 iti Wayback Machine* Cognitive Science, 30(3), 1-49.

## Adu pay a mabasbasa

* Gifford, Douglas. *Time Metaphors in Aymara and Quechua*. St. Andrews: University of St. Andrews, 1986.
* Guzmán de Rojas, Iván. *Logical and Linguistic Problems of Social Communication with the Aymara People*. Manuscript report / International Development Research Centre, 66e. [Ottawa]: International Development Research Centre, 1985.
* Hardman, Martha James. *The Aymara Language in Its Social and Cultural Context: A Collection Essays on Aspects of Aymara Language and Culture*. Gainesville: University Presses of Florida, 1981. ISBN 0-8130-0695-3
* Hardman, Martha James, Juana Vásquez, and Juan de Dios Yapita. *Aymara Grammatical Sketch: To Be Used with Aymar Ar Yatiqañataki*. Gainesville, Fla: Aymara Language Materials Project, Dept. of Anthropology, University of Florida, 1971.
* Hardman, Martha James. Primary research materials online as full-text in the University of Florida's Digital Collections, on Dr. Hardman's website Naiyarkibo 2007-10-26 iti Wayback Machine, and learning Aymara resources by Dr. Hardman Naiyarkibo 2007-11-24 iti Wayback Machine.

## Dagiti akinruar a silpo
# Lunes

Ladawan ni Galileo Galilei maipapan iti agsasabali a rupa ti bulan (1616).
Ti **Lunes** ket isu ti umuna nga aldaw iti lawas idiay Filipinas ken kadagiti kaadduan nga pagilian iti laud, kas ti ISO 8601. Isu ti maikadua nga aldaw iti kalendario nga Hudeo-Kristiano, naibaet iti Domingo ken Martes, kadagiti pagilian a Domingo ti umuna nga aldaw iti lawasda.

## Ramut iti naganna

Aggapu daytoy a balikas iti kadaanan a pagsasao a Latin: *Dies Lunae* wenno "Aldaw iti Bulan". Gapu ti pagsasao nga Espaniol (*Lunes*) ket maysa kadagiti annak a pagsasao iti Latino, kas ti Italiano (*Lunedi*), Pranses (*Lundi*) ken Rumaniano (*Luni*), natawidna iti daytoy a sao. Idi sinakup ti Espania ti Filipinas, inampon dagiti Ilokano ti kalendario dagiti Kristiano a Kastila.
# Martes

Ti dios a ni Mars (pintura ni Diego Velazquez, 1640).
Ti **Martes** ket isu ti maikadua nga aldaw iti lawas idiay Filipinas ken kadagiti kaadduan nga pagilian iti laud, kas ti ISO 8601. Isu ti maikatlo nga aldaw iti kalendario nga Hudeo-Kristiano, naibaet iti Lunes ken Mierkoles, kadagiti pagilian a Domingo ti umuna nga aldaw iti lawasda.

## Ramut iti naganna

Aggapu daytoy a balikas iti kadaanan a pagsasao a Latin: *Martis Dies* wenno "Aldaw iti Marte". Gapu ti pagsasao nga Espaniol (*Martes*) ket maysa kadagiti annak a pagsasao iti Latin, kas ti Italiano (*Martedi*), Pranses (*Mardi*) ken Rumaniano (*Marti*), natawidna iti daytoy a sao. Idi sinakup ti Espania ti Filipinas, inampon dagiti Ilokano ti kalendario dagiti Kristiano a Kastila.
# Mierkoles

Ti dios a ni Merkurio (kitikit ni Artus Quellinus, maika-17 a siglo).
Ti **Mierkoles** ket isu ti maikatlo nga aldaw iti lawas idiay Filipinas ken kadagiti kaadduan a pagilian iti laud, kas ti ISO 8601. Isu ti maikapat nga aldaw iti kalendario a Hudeo-Kristiano, naibaet iti Martes ken Huebes, kadagiti pagilian a Domingo ti umuna nga aldaw iti lawasda.

## Ramut iti naganna

Aggapu daytoy a balikas iti kadaanan a pagsasao a Latin: *Dies Mercurii* wenno "Aldaw iti Merkúrio". Gapu ti pagsasao nga Espaniol (*Miercoles*) ket maysa kadagiti annak a pagsasao iti Latino, kas ti Italiano (*Mercoledi*), Pranses (*Mercredi*) ken Rumaniano (*Miercuri*), natawidna iti daytoy a sao. Idi sinakup ti Espania ti Filipinas, inampon dagiti Ilokano ti kalendario dagiti Kristiano a Kastila.
# Huebes

Ti dios a ni Jupiter ken ti babaena a ni Tetis. (pintura ni Jean Ingres, 1811).
Ti **Huebes** ket isu ti maikapat nga aldaw iti lawas idiay Filipinas ken kadagiti kaadduan a pagilian iti laud, kas ti ISO 8601. Isu ti maikalima nga aldaw iti kalendario a Hudeo-Kristiano, naibaet iti Mierkoles ken Biernes, kadagiti pagilian a Domingo ti umuna nga aldaw iti lawasda.

## Ramut iti naganna

Aggapu daytoy a balikas iti kadaanan a pagsasao a Latin: *Jovis Dies* wenno "Aldaw iti Jupiter". Gapu ti pagsasao nga Espaniol (*Jueves*) ket maysa kadagiti annak a pagsasao iti Latino, kas ti Italiano (*Giovedi*), Pranses (*Jeudi*) ken Rumaniano (*Jiuvidi*), natawidna iti daytoy a sao. Idi sinakup ti Espania ti Filipinas, inampon dagiti Ilokano ti kalendario dagiti Kristiano a Kastila.
# Biernes

Ti diosa a ni Venus. (pintura ni Sandro Botticelli, 1485).
Ti **Biernes** ket isu ti maikalima nga aldaw iti lawas idiay Filipinas ken kadagiti kaadduan nga pagilian iti laud, kas ti ISO 8601. Isu ti maikainnem nga aldaw iti kalendario a Hudeo-Kristiano, naibaet iti Huebes ken Sabado, kadagiti pagilian a Domingo ti umuna nga aldaw iti lawasda.

## Ramut iti naganna

Aggapu daytoy a balikas iti kadaanan a pagsasao a Latin: *Dies Veneris* wenno "Aldaw iti Venus". Gapu ti pagsasao nga Espaniol (*Viernes*) ket maysa kadagiti annak a pagsasao iti Latino, kas ti Italiano (*Venerdi*), Pranses (*Vendredi*) ken Rumaniano (*Vineri*), natawidna iti daytoy a sao. Idi sinakup ti Espania ti Filipinas, inampon dagiti Ilokano ti kalendario dagiti Kristiano a Kastila.
# Sabado

Ti **Sabado** ket isu ti maikainnem nga aldaw iti lawas idiay Filipinas ken kadagiti kaadduan nga pagilian iti laud, kas ti ISO 8601. Isu ti maikapito wenno maudi nga aldaw iti kalendario a Hudeo-Kristiano, naibaet iti Biernes ken Domingo, kadagiti pagilian a Domingo ti umuna nga aldaw iti lawasda.

## Ramut iti naganna

Aggapu daytoy a balikas iti kadaanan a pagsasao a Hebreo a *shabbāt* wenno "panaginana", iti maudi nga aldaw a makuna a panagsardeng iti panagparsua iti dios dagiti Hudeo iti lubong, kas naisuratan ti libroda a Henesis iti Biblia. Isu nga ti aldaw ti Sabado iti pinagmisa dagiti Hudio ("Aldaw iti Pinaginana"), ket isu naggapuanan iti balikas nga *Aldaw iti Sabbath* kadagiti Kristiano. Inyalisda ti pinagmisada iti Domingo (tapno masurot nga isu iti aldaw ni Hesus ken masuppiatda pay dagiti Hudeo) . Ti dadduma nga kultura iti lubong, ti Sabado ket matawagan ti "Aldaw iti Saturno" kas *Saturday* iti Ingles.

Inampon dagiti Ilokano iti kalendario dagiti Kristiano a Kastila idi simmakup ti Espania ti Filipinas.
# Domingo

Ladawan a mosaic ni Jesus Kristo. (maika-6 siglo, Ravenna, Italia).
Ti **Domingo** ket isu ti maikapito nga aldaw iti lawas idiay Filipinas ken kadagiti kaadduan a pagilian iti laud, kas ti ISO 8601. Isu ti umuna nga aldaw iti kalendario a Hudeo-Kristiano, naibaet iti Sabado ken Lunes, kadagiti pagilian a Domingo ti umuna nga aldaw iti lawasda.

## Ramut iti naganna

Aggapu daytoy a balikas iti kadaanan a pagsasao a Latin a *Dies Dominica* wenno "Aldaw ni Apo (Hesus)". Daytoy nga aldaw ket isu ti papan pinakimisa dagiti Kristiano. Kadagiti dadduma a kultura iti lubong, nabati ti Domingo a matawagan ti "Aldaw iti Init", kas ti *Sunday* iti pagsasao nga Ingles.

Gapu ti pagsasao nga Espaniol (*Domingo*) ket maysa kadagiti annak a pagsasao iti Latin, kas ti Italiano (*Domenica*), Pranses (*Dimanche*) ken Rumaniano (*Duminca*), natawidna iti daytoy a sao. Idi sinakup ti Espania ti Filipinas, inampon dagiti Ilokano ti kalendario dagiti Kristiano a Kastila.
# Lawas

*Ti dominggo ket naibaw-ing ditoy. Nasken a saan nga iyallilaw iti Domingo*.

Ti **lawas** wenno **dominggo** ket paset ti panawen a kapada ti pito nga al-aldaw. Daytoy ket ti pagalagadan a paset ti panawen nga inus-usar kadagiti siklo iti panagtrabaho nga al-aldaw ken dagiti aldaw a panaginana iti kaaduan a paset iti lubong.

Ti termino a "lawas" ket sagpaminsan pay a mangibagbaga kadagiti panaset ti panawen a mangbukel ti bassit nga al-aldaw. Kasla kadagiti "lawas" iti nagbaetan ti uppat ken sangapulo nga al-aldaw ket historikal a naus-usaren kadagiti nadumaduma a lugar.
Dagiti pagbaetan nga at-atiddog ngem 10 nga al-aldaw ket kadawyan a saan a naitermino kadagiti "lawas" gapu ta dagitoy ket as-asidegda iti dua lawas wenno ti bulan ngem ti pito nga aldaw a lawas.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti silpo ti ruar

* Englisc Rímbóc: Ti Kalendario nga Anglo-Sahon
* Chisholm, Hugh, ed. (1911). "week". *Encyclopædia Britannica* (iti Ingles) (Maika-11 nga ed.). Cambridge University Press.
* Ti bileg ti pito, The Economist, 20 Disiembre 2001.
# Segundo

Ti silaw nga agsilsilap iti agarup a maminsan tunggal maysa a segundo
Ti **segundo** wenno **kanito** (simbolo: **s**) ket isu ti batayan a pagbilangan iti oras iti Internasional a Sistema dagiti Pagbilangan (SI)
ken isu pay ti pagbilangan iti oras kadagiti sabali sistema ti panagrukod (naipangyababaan iti **s** wenno **sec**); daytoy ti maikadua a pannakabingbingay iti oras baabaen ti innem a pulo, ti umuna a pannakabingbingay babaen ti 60 ket ti minuto. Iti baetan ti AD 1000 (idiinusar ni al-Biruni dagiti segundo) ken idi 1960 ti segundo ket naipalawag a kas 1/86,400 iti natimbeng a solar nga aldaw (dayta a panangipalawag ket maipakat pay laeng kadagiti dadduma nga astronomikal ken dagiti legado a kontesto).< Idi baetan ti 1960 ken 1967, daytoy ket naipalawag kadagiti itermino iti paset ti panawen iti pagliklikmutan ti Daga iti lawlaw ti Init idi 1900,
ngem tattan ket nasaysayaat a naipalplawagen kadagiti termino ti atomiko. Dagiti segundo ket mabalin a marukod babaen ti panagusar ti mekanikal, elektriko wenno dagiti atomiko a pagurasan.

Dagiti astronomiko a panagpalpaliiw iti maika-19 ken maika-20 a sigsiglo ket nangipakita a ti natimbeng a solar nga aldaw ket agin-inut ngem marukod nga umatatiddog ken ti kaatiddog ti tropikal a tawen ket saan met nga intero a maipadto; isunga ti gunay ti init-daga ket saanen a naikeddeng a nasayaat a batayan para iti panangipalawag. Iti pannakaipayammo kadagiti atomiko a pagurasan, nagbalinen daytoy a maipalawag ti segundo a naibatay iti kammasapulan a tagtagikua iti natura. Manipud idi 1967, ti segundo ket naipalawagen nga iti:

> ti kapaut dagiti paset ti panawen ti 9192631770 iti radiasion a maitunos iti trnsision ti nagbaetan ti dua a hiperpino nga estruktura iti pundamental a kasasaad ti atomo ti sesio 133.
>
>

Idi 1997, ti CIPM ket nangpaneknek a ti sumaruno a panangipalawag ket "mangitudo ti nakatalna nga atomo ti sesio ti temperatura iti 0 K."

Dagiti pasaruno ti SI ket masansan a naitiptipon iti balikas a *segundo* tapno mangibaga kadagiti subdibision ti segundo, *kas ti*, ti milisegundo (maysa a sangkaribu ti segundo), ti mikrosegundo (maysa a sangkariwriw ti segundo), ken ti nanosegundo (maysa a sangkabilion ti segundo). TBabaen kadagiti pasaruno ti SI, mabalin pay a mausar tapno mangporma dagiti pangpaadu ti segundo a kas ti kilosegundo (maysa a sangkaribu dagiti segundo), dagiti kastoy a pagilangan ket manmano laeng a mausar iti panagsanay. Ti kaaduan ket dagiti dakdakkel a pagbilangan a saan nga SI a saan a naporma babaen dagiti bileg ti sangapulo; imbes ket, ti segundo ket maipaadu babaen ti 60 tapno mangporma ti minuto, a daytoy ket maipaadu babaen ti 60 tapno mangporma ti oras, a daytoy ket maipa-adu babaen ti 24 tapno mangporma ti aldaw.

Ti segundo ket batayan pay a pagbilangan ti oras iti sentimetro-gramo-segundo, metro-kilogramo-segundo, metro-tonelada-segundo, ken dagiti sistema ti pagbilangan ti kadapan-libra-segundo.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig iti Segundo iti Wikimedia Commons
# Bulan (panawen)

Ti **bulan** ket maysa a kita ti panagrukud iti panawen, us-usaran daytoy kadagiti kalendario nga immuna a naparnuay idiay Mesopotamia, nabingbingay ti tawen ti sangapulo ket dua a bulan.

## Dagiti kita ti bulan

Dagiti sumaganad ket kita ti bulan nga addaan laeng ti kangrunaanna iti astronomia.

### Sidereal a bulan

Makunkuna daytoy a *sidereal* a bulan ngamin ta ti manu nga oras nga makapan nga agsubli ti Bulan (Ingles:Moon) iti naikkan a nagyanan dagita bituen (Latin:*sidera*): 27.321661 al-aldaw (27 aldaw 7 oras 43 minutos 11.5 segundo).

### Tropikal a bulan

Daytoy ket basbassit met laeng a panagrukud ti bulan. Basbassit nga oras ti panagsubli ti Bulan kadagiti naikkan a nagyanan dagita bituen: 27.321582 al-aldaw (27 aldaw 7 oras 43 minutos 4.7 segundo).

### Anomalistiko a bulan

Daytoy ket at-atiddog met a panagrukud ti bulan, ti kinaatiddogna ket: 27.554551 al-aldaw (27 aldaw 13 oras 18 minutos 33.2 segundo).

### Drakoniko a bulan

Daytoy ket makunkuna pay a 'drakonitiko' a bulan, ken makunkuna pay a nodikal a bulan. Addaan ti panagrukodna daytoy a: 27.212220 al-aldaw (27 aldaw 5 oras 5 minutos 35.8 segundo).

### Sinodiko a bulan

Daytoy addaan ti panagrukod na a: 29.530589 al-aldaw (29 aldaw 12 oras 44 minutos 2.9 segundo).

## Dagiti ka-atiddog ti bulan

| Kita ti bulan | Ka-atiddog a naibasar iti al-aldaw |
| --- | --- |
| anomalistiko | 27.554549878 − 0.000000010390 × *Y* |
| sidereal | 27.321661547 + 0.000000001857 × *Y* |
| tropikal | 27.321582241 + 0.000000001506 × *Y* |
| drakoniko | 27.212220817 + 0.000000003833 × *Y* |
| sinodiko | 29.530588853 + 0.000000002162 × *Y* |

## Dagiti nagibasaran
# Kalendario

Ti **kalendario** ket maysa a sistema ti panangnagan kadagiti gengenned ti oras wenno panawen, kas koma iti al-aldaw. Dagitoy a nagnagan ket am-ammo kas petsa ti kalendario. Dagiti petsa ket mabalin a maibatay iti mapapati a panagkuti dagiti bambanag nga astronomikal. Ti kalendario ket maysa met a pisikal a ramit (kas koma papel) a mangiladladawan iti sistema.

## Kitaen pay

* Listaan ti kalkalendario
* Kalendario a Gregoriano
* Kalendario a Huliano
* liturhiko a tawen
* Kalendario dagiti santo
* Kalendario ti Kristiano
* Kalendario ti Simbaan ti Akindaya nga Ortodokso
* Panagkarkulo ti aldaw iti lawas
* Dagiti siklo
* Kalendario a Runiko
* Kalendario a Republikano a Pranses
* Kalendario ti diding
* Kalendario a Soroastriano
* iCalendar
* hCalendar