# Siudad ti New York

| New York |
| --- |
| Siudad |
| Ti Siudad iti New York |
| Agpakanawan manipud iti ngato: Tengnga ti Ili ti Manhattan, ti Kuartel ti Nagnaykaysa a Pagpagilian, ti Estatua ti Libertad, ti Rangtay Brooklyn, Tengnga a Parke, Times Square, ken ti Unisphere idiay Queens |
| Wagayway |
| Parbo a nagan: Ti Dakkel a Mansanas, Gotham, Sentro ti Law-ang, Ti Siudad a Saan a Matmaturog, Ti Kapitolio iti Lubong |
| Lokasion idiay estado iti New York |
| New YorkLokasion idiay Estados Unidos |
| Nagsasabtan: ﻿ / ﻿ |
| Pagilian | Estados Unidos |
| Naipakasaritaan a Pagpagilian | Inglatera, Olandes a Republika |
| EStado | New York |
| Naipakasaritaan a kolonia | Kolonia iti New York |
| Dagiti kondado | Bronx, Kings, New York, Queens, Richmond |
| Nataengan | 1624 |
| Nainkorporado | 1898 |
| Gobierno |
|  • Kita | Mayor–Konseho |
|  • Bagi | Konsilo ti Siudad ti New York |
|  • Mayor | Bill de Blasio] (I) |
| Kalawa |
|  • Dagup | 468.48 sq mi (1,213.4 km2) |
|  • Daga | 302.64 sq mi (783.8 km2) |
|  • Danum | 165.84 sq mi (429.5 km2) |
| Kangato | 33 ft (10 m) |
| Populasion (2013) |
|  • Dagup | 8,405,837 |
|  • Ranggo | Umuna, Estados Unidos |
|  • Densidad | 27,778.7/sq mi (10,725.4/km2) |
|  • MSA | 19,949,502 (Umuna) |
|  • CSA | 23,484,225 (Umuna) |
| Nagan dagiti umili | New Yorker, Taga-New York |
| Sona ti oras | UTC-5 (EST) |
|  • Kalgaw (DST) | UTC-4 (EDT) |
| Kodigo ti koreo | 100xx–104xx, 11004–05, 111xx–114xx, 116xx |
| Kodigo ti lugar | 212, 718, 917, 646, 347, 929 |
| FIPS a kodigo | 36-51000 |
| GNIS nga ID ti langa | 975772 |
| Website | www.nyc.gov |
| [urnosen iti Wikidata] |

Ti **New York** ket isu ti kaaduan ti populasion a siudad idiay Estados Unidos ken ti sentro ti New York a Metropolitano a Lugar, ken maysa kadagiti kaaduan ti populasion a metropolitano a lugar iti lubong. Ti siudad ket naipakpakuna a kas ti **Siudad ti New York**  wenno **Ti Siudad iti New York** tapno mailasin daytoy manipud iti **Estado iti New York**, a daytoy ket maysa a partena. Maysa a sangalubongan nabilegan a siudad, Ti mangipekpeksa ti naisangsangayan a pagbanagan iti komersio, pinansia, midia, arte, modelo, panagsukisok, teknolohia, edukasion, ken liwliwa. Ti pangibalayan ti Kuartel ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, Ti New York ket maysa a nangruna asentro para iti sangalubongan a diplomasia ken nailanad a kas ti kultual a kapitolio iti lubong.

Mabirukan daytoy idiay maysa kadagiti kadakkelan a masna apagsangladan iti lubong, Ti Siudad ti New York City ket buklen dagiti lima a borough, a ti tungngal maysa ket mangbukel ti maysa nga estado a kondado. Dagiti lima a borough—Ti Bronx, Brooklyn, Manhattan, Queens, ken Isla ti Staten—ket naipagkaykaysa iti maysa a siudad idi 1898. Nga adda nakarkulo ti Senso a populasion ti 2011 iti 8,244,910 a naiwarwaras ti kalawa ti daga iti agarup laeng a 305 kuadrado milia (790 km2), Ti New York ket isu ti kapusekan ti populasion a kangrunaan a siudad idiay Estados Unidos.
Adda dagiti 800 a kaadu dagiti pagsasao a naisasao idiay New York, a mangaramid daytoy ti naipakadumadumaan ti lingguistika a siudad iti lubong.
Ti populasion ti Siudad ti New York a Metropolitano a lugar ket isu ti kadakkel idiay Estados Unidos, nga adda dagiti 18.9 a riwriw ti tattao a naiwarwaras iti 6,720 kuadrado milia (17,400 km2), ken daytoy ket paset pay ti kaaduan ti populasion a naitiptipon nga estadistiko a lugar idiay Estados Unidos nga aglaon ti 22.1 a riwriw a tattao manipud iti 2010 a Senso.

Ti New York ket makasurot ti nagramutanna manipud iti 1624 a pannakabangonna a kas maysa a komersio a lugar babaen dagiti kolonista iti Olandes a Republika, ken nanaganan ti Baro nga Amsterdam idi 1626. Ti siudad ken dagiti naipalawlaw ket timengtengngel babaen dagiti Ingles idi 1664 ket nanaganan manen dagitoy ti *New York* kalpasan ti panangited ni Ari Carlos II iti Inglatera kadagiti kabsatna, ti Duke iti York. Ti New York ket nagserbi a kas ti kapitolio iti Estados Unidos manipud idi 1785 aginggana idi 1790.
Isu daytoyen ti kadakkelan a siudad ti pagilian manipud idi 1790. Ti Estatua ti Libertad ket kumabkablaaw kaditi riniwriw nga imigrante idi napanda idiay Amerika babaen dagiti bapor idi naladaw a maika-19 ken maika-20 a sigsiglo ken maysa a simbolo ti sangalubongan iti Estados Unidos ken ti demokrasiana.

Adu kadagiti distrito ken dulon idiay Siudad ti New York ket nagbalinda a nalatak nga ammo kadagiti agarup 50 riwriw a tinawen nga agbisbisita. Ti Times Square, nadayegan a kas ti "Ti Pagtutumpongan iti Lubong", ket isu ti naraniga a nasilawan a pagtutumpongan a distrito ti Broadway a teatro, maysa kadagiti nakumikom pagkurosan dagiti magmagna iti lubong, ken maysa a kangrunaa a sentro ti panagpalpaliwa nga industria. Ti siudad ket pangibalayan kadagiti adu a naindayegan ti lubong a rangtay, natayag a paspasdek, ken dagiti parke. Ti pinansia a distrito ti Siudad ti New York, a naangklaan baaen ti Wall Street idiay Lower Manhattan, ket iu ti pamay-an a kas ti pinansia a kapitolio iti lubong
ken isu ti pagbalayan ti New York Stock Exchange, ti kadakkelan a stock exchange babaen ti dagup ti puonan ti paglakuan kadagiti nailista a kompaniana. Ti pagtagilakuan ti real estate ti Manhattan ket maysa kadagiti kanginaan iti lubong. Ti Ka-Insikan ti Manhattan ket pagibuklan ti kaaduan pagyanan dagiti Insik a tatto iti Lumaud a Hemiperio. Mangitited daytoy ti agtultuloy a 24/7 a panagserbisio, ti Subway ti New York ket maysa kadagiti kawatiwatan a napardas a pagdaliasatan a sistema iti lubong.Adda dagiti adu a kolehio ken unibersidad ti mabirukan idiay New York, a mairaman ti nibersidad ti Columbia, Unibersidad ti New York, ken Unibersidad ti Rockefeller , a dagitoy ket nairanggo kadagiti 50 a rabaw iti lubong.

## Kakabsat a siudad

Ti Siudad ti New York kat adda dagiti sangapulo a kakabsat a siudad. Ti Programa ti Kabsat a Siudad ti Siudad ti New York ket napasayaat idi ken nanaganan manen ti Sangalubongan a Kaasmang ti Siudad ti New York , Inc. idi 2006 nga adda dagiti gandat a mangipalawa ti pannakitignay ti Siudad kadagiti gangganaet a siudad bayat nga agtagtaginayon kadagiti sangapulo a naipakasaritaan a maikabagianna a siudad:

| Siudad | Manipud idi |
| --- | --- |
| Tokyo, Hapon | 1960 |
| Beijing, Tsina | 1980 |
| Cairo, Ehipto | 1982 |
| Madrid, Espania | 1982 |
| Santo Domingo, Republika Dominikana | 1983 |
| Budapest, Hungaria | 1992 |
| Roma, Italia | 1992 |
| Herusalem, Israel | 1993 |
| Tel Aviv, Israel | 1996 |
| Londres, Nagkaykaysa a Pagarian | 2001 |
| Johannesburg, Abagatan nga Aprika | 2003 |

Kasla ti New York, amin malaksid ti Beijing ket dagiti kaaduan ti populasion a siudad kadagiti pagilianda, A saan a kas ti New York, amin ngem ti Johannesburg ket agserserbi pay a kas ti *de facto* wenno *de jure* a nailian a kapitolio ti politika. Ti New York ken dagiti kakabsatna asiudad ket aminda a kangrunaan a sentro ti ekonomia, ngem adda dagiti bassit a kakabsat ti New York nga adda ti kasasaad a kas maysa a nangruna a puerto.

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa

* Belden, E. Porter (1849). *New York, Napalabas, Agdama, ken Masakbayan: Buklen ti Pakasaritaan ti Siudad ti New York, ti Panakaipalpalawag iti Agdama a Kasasaadna, ket ti maysa a Karkulo ti Masakbayanna a Panagdakkel*. New York: G.P. Putnam. manaipud ti Liblibro ti Google.
* Burgess, Anthony (1976). *New York*. New York: Little, Brown & Co. ISBN 90-6182-266-1.
* Burrows, Edwin G. & Wallace, Mike (1999). *Gotham: A History of New York City to 1898*. New York: Oxford University Press. ISBN 0-195-11634-8.
* Gandat dagiti Pederal a Mannurat (1939). *Ti WPA a Pagsurotan ti Siudad ti New York* (1995 reissue nga ed.). New York: The New Press. ISBN 1-56584-321-5.
* Jackson, Kenneth T., ed. (1995). *Ti Ensiklopedia ti Siudad New York*. New Haven: Unibersidad ti Yale a Pagmalditan. ISBN 0300055366.
* Jackson, Kenneth T.; Dunbar, David S., dagiti ed. (2005). *Imperio a Siudad: Ti New York Ti Uneg dagiti Sigsiglo*. Unibersidad ti Columbia a Pagmalditan. ISBN 0-231-10909-1.
* Lankevich, George L. (1998). *Amerikano a Metropolis: Ti Pakasaritaan ti Sisudad ti New York*. NYU Press. ISBN 0-8147-5186-5.
* White, E. B. (1949). *Here is New York* (2000 reissue nga ed.). Little Bookroom.
* White, Norval & Willensky, Elliot (2000). *AIA Guide to New York City* (Maika-4 nga ed.). New York: Three Rivers Press. ISBN 978-0-8129-3107-5.
* Whitehead, Colson (2003). *Ti Koloso iti New York: Ti Siudad kadagiti 13 a Paset*. New York: Doubleday. ISBN 0-385-50794-1.

## Dagiti akinruar a silpo

* Dagiti midia a mainaig iti Siudad ti New Yok iti Wikimedia Commons
* NYC.gov ket isu ti opisial a website ti Siudad ti New York.