# Dialogo

Ti **dialogo** ket maysa a naisurat wenno naisao a panagsasarita a panangsukat iti nagbaetan ti dua wenno ad-adu pay a tattao, ken iti literatura ken teatro, maysa a porma a mangiladawan iti kasta a panangsukat. Kas maysa a pilosopiko wenno didaktiko nga alikamen, iti Lumaud a kultura kangrunaan a nainaig iti Sokratiko a dialogo kas pinarnuay ni Plato, ngem adda dagiti immun-una iti dadduma a tradision a pakairamanan ti literatura ti India.

## Etimolohia

Ti termino a dialogo ket nagtaud iti Taga-ugma a Griego a διάλογος (*dialogos*, "saritaan"); dagiti ramutna ket διά (*dia*, "babaen") ken λόγος (*logos*, "sarita, rason"). Ti immuna a naammuan nga autor a nangusar iti termino ket ni Plato, a kadagiti obrana ti termino ket asideg a nainaig iti arte ti dialektika. Nangutang ti Latin iti sao kas *dialogus*, a sadiay ti Espaniol a *diálogo*, ken kalpasanna dialogo kadagiti sasao a Filipino.

## Kas henero

### Idi nagkauna a panawen

Ti dialogo kas henero iti Tengnga a Daya ken Asia ket nagtaud kadagiti nagkauna a sinurat, kas kadagiti Sumeriano a panagsusupiat, a napreserba kadagiti kopia manipud iti maudi a maikatlo a milenio K.K.P., dagiti dialogo a himno ti Rigveda, ken Mahabharata.

Iti Laud, ni Plato (c. 427 KPP – c. 348 KPP) ket kadawyan a naikredit iti sistematiko a panagusar ti panagsasarita kas maysa nga agwaywayas a porma ti literatura. Ipakita dagiti nagkauna, nupay kasta, a nagtaud ti Platoniko a dialogo iti mime, a sinukay dagiti mannaniw a taga-Sicilia a da Sophron ken Epicharmus iti kagudua a siglo sakbayna. Napukaw dagitoy a obra, a dinayaw ken tinulad ni Plato, ngarud bassit laeng ti ammotayo no kasano a naaramid dagita. Ti Mimes ni Herodas, a nasarakan iti maysa a papiro idi 1891, ket mangted iti kapanunotan maipapan iti estilo ti panagsuratda.

Pinalag-anan pay ni Plato ti porma ket in-inut a pinagbalinna dayta iti nalitnaw a panagsasarita (kitaen pay: argumento), bayat nga intultuloyna ti makaay-ayo nga elemento ti panangiladawan dagiti karakter. Idi agarup 400 K.K.P., pinasayaatna ti Sokratiko a dialogo. Agusar iti daytoy a porma ti amin a naisuratna, malaksid iti Apolohia ken Dagiti Surat.

Kalpasan ni Plato, ti dialogo ket nagbalin a napateg a henero ti literatura idi nagkauna a panawen, ken naisurat ti sumagmamano a napateg a obra iti Griego ken Latin. Di nagbayag kalpasan ni Plato, insurat ni Xenophon ti bukodna a Simposio. Kasta met, kinuna nga insurat ni Aristoteles ti sumagmamano a pilosopiko a panagsasarita iti estilo ni Plato (a sumagmamano laeng a paset ti nakalasat). Idi maikadua a siglo K.P., ti Kristiano nga apologista a ni Justin Martyr insuratna ti Dialogo ken ni Trypho, a maysa a panagsasarita iti nagbaetan ni Justin a mangirepresentar iti Kristianidad ken ni Trypho a mangirepresentar iti Hudaismo. Ti sabali pay a Kristiano nga apologetiko a panagsasarita idi a tiempo ket ti Octavius, iti nagbaetan ti Kristiano nga ni Octavius ken ti pagano a ni Caecilius.

### Hapon

Iti Daya, idi maika-13 a siglo idiay Hapon, nausar ti dialogo kadagiti napateg a pilosopiko a obra. Idi dayta a panawen, nagsurat ni Nichiren Daishonin kadagiti napateg a sinuratna iti porma ti dialogo, a nangiladawan ti pannakataripnong dagiti dua a karakter tapno maiparang ti argumento ken ti teoriana, a kas ti "Pannakisarita iti nagbaetan ti maysa a masirib ken maysa a di nailawlawag a tao" (*Dagiti Panagsurat ni Nichiren Daishonin 1*: pp. 99–140, a napetsaan idi agarup a 1256), ken "Panagipatakder ti Umiso a Pannursuro para iti Kappia ti Daga" (Ibid., pp. 6–30; napetsaan idi 1260), idinto kadagiti dadduma a panagsurat inusarna ti pormat ti saludsod ken sungbat, nga awan ti pakasaritaan, a kas ti "Dagiti Saludsod ken Sungbat maipapan iti Panangampon iti Lotus Sutra" (Ibid., pp. 55–67, mabalin a manipud idi 1263). Ti masirib wenno tao a mangsungbat kadagiti saludsod ket maawatan kas ti autor.

### Moderno a panawen

Dua a nalatak a Pranses a mannurat ti nangipanagan iti kalatakan a koleksion ni Lucian; agpadpada a nangisagana da Fontenelle (1683) ken Fénelon (1712) iti *Dialogues des morts* (Ilokano: *Dagiti Dialogo dagiti Napatay*, Taga-ugma a Griego: Νεκρικοὶ Διάλογοι, romanisado: *Nekrinoi Dialogoi*). Iti isu met laeng a tiempo, idi 1688, ti Pranses a pilosopo a ni Nicolas Malebranche ket nangipablaak iti *Dagiti Dialogo a Maipapan iti Metapisika ken Relihion* (Pranses: *Entretiens sur la métaphysique et la religion*), a nangitulong iti pannakapabaro ti henero kadagiti sirkulo ti pilosopia.

Iti Ingles a saan a dramatiko a literatura, saan a nalatak a nausar ti dialogo agingga a ni George Berkeley, idi 1713, para iti tratadona a *Tallo a Dialogo iti Nagbaetan ni Hylas ken Philonous* (Ingles: Three Dialogues Between Hylas and Philonous). Ti kapanawenanna, ti Eskoses a pilosopo a ni David Hume, ket nangisurat iti *Dagiti Dialogo a Maipapan iti Masna a Relihion* (Ingles: Dialogues Concerning Natural Religion). Idi maika-19 a siglo, ti maysa a nalatak a kas pagarigan ti literario a dialogo ket *Dagiti Mapampanunot a Panagsasarita* (1821–1828, Ingles: Imaginary Conversations) ni Walter Savage Landor.

Idiay Alemania, inusar ni Wieland daytoy a porma para iti sumagmamano a napateg a satiriko a sinurat a naipablaak iti nagbaetan ti 1780 ken 1799. Iti Espaniol a literatura, maramrambakan dagiti *Dialogo* (Espaniol: *Diálogo[s]*) ni Juan de Valdés (1528) ken ti mainaig iti pintura (*De las Excelencias de la Pintura* "Maipapan kadagiti Kinatan-ok ti Panagpinta", 1633) ni Vincenzo Carducci. Dagiti Italiano a mannurat kadagiti koleksion ti dialogo, a simmurot iti ulidan ni Plato, iramanda ni Torquato Tasso (1586), Galileo Galilei (1632), Ferdinando Galiani (1770), Giacomo Leopardi (1825), ken adu pay.

Idi maika-19 a siglo, nagsubli dagiti Pranses iti immuna a panangusar ti dialogo. Nalabit ti asideg nga analogia — kadagiti napukaw a dagiti mimes dagiti immuna a Siciliano a mannaniw (a nadakamat iti ngato) — ket dagiti panagimbento da "Gyp" ken Henri Lavedan, ken dadduma pay, a nainsiriban ken naulpit a mangisalaysay kadagiti gagangay a pasamak babaen ti panagsasarita. Dagiti Ingles a mannurat a pakairamanan ni Anstey Guthrie inawatda met ti porma, ngem saan unay a nalatak dagitoy a dialogo kadagiti Ingles ngem dagita dagiti katrabahuanda a Pranses.

Idi maika-20 a siglo, dagiti pilosopiko a panangtaming iti dialogo ket rimsua manipud kadagiti mannakaawat a pakairamanan da Mikhail Bakhtin, Paulo Freire, Martin Buber, ken David Bohm. Nupay agduduma ti kapanunotanda iti adu a detalye, mangitukon dagitoy a managpanunot iti holistiko a konsepto ti dialogo. Dagiti mannursuro a kas kada Freire ken Ramón Flecha ket nangpataudda met kadagiti teoria ken wagas a mangusar iti egalitario a dialogo kas maysa a pedagohiko nga alikamen.

#### Platoniko a dialogo

Idi maika-20 a siglo, napasamak ti maysa a kita ti renasimiento iti Platoniko a dialogo, kas naidumduma a henero a mangiladladawan ken ni Socrates kas maysa a mangisasao ken maysa wenno ad-adu pay a kasarsarita a mangsarita iti maysa a pilosopiko a saludsod.

Dagiti autor a nabiit pay a nangusar iti dayta iramanda ni George Santayana, iti nalatak a *Dialogues in Limbo* (1926, 2nd ed. 1948; daytoy a trabaho iramanna met dagiti historiko a pigura a kas kada Alcibiades, Aristippus, Avicenna, Democritus, ken Dionysius ti Ub-ubing kas dagiti nagsasao).

Inusar met da Edith Stein ken Iris Murdoch ti porma ti dialogo. Impagarup ni Stein ti panagsasarita da Edmund Husserl (penomenologo) ken Thomas Aquinas (metapisiko a realista). Ni Murdoch ket saan laeng nga inramanna da Socrates ken Alcibiades a kas dagiti makisarsarita iti obrana nga *Acastos: Dua a Platoniko a Dialogo* (Ingles: Acastos: Two Platonic Dialogues, 1986), ngem inramanna pay ti maysa nga agtutubo a Plato a mismo.

Iti nabiit pay, insurat ni Timothy Williamson ti *Tetralogue: I'm Right, You're Wrong* (2015), maysa a pilosopiko a panagsisinnukat iti maysa a tren, iti nagbaetan ti uppat a tattao nga addaan iti naiduma unay nga epistemolohiko a panangmatmat.

## Kas pagsasaritaan

Ti pisiko a ni David Bohm ti nangpataud iti nainaig a kita ti dialogo a sadiay katungtung ti maysa a grupo dagiti tattao tapno sukimaten dagiti kapanunotanda maipapan iti panagpampanunot, kaipapanan, komunikasion, ken dagiti epekto iti kagimongan. Daytoy a grupo buklen ti sangapulo agingga iti tallopulo a tattao, a makigimgimong nga agsasaruno iti sumagmamano nga oras wenno sumagmamano nga aldaw. Iti maysa a dialogo ni Bohm, umanamong dagiti makisarsarita a mangpanaw kadagiti taktika ti debate a mangpadas a mangkombinsir ken, imbesna, agsaoda manipud iti bukodda a kapadasan kadagiti suheto nga in-improvise iti dayta a lugar.

Kadagiti naimpluensiaan nga obrana, ti Ruso a pilosopo a ni Mikhail Bakhtin ket nangipaay iti maysa nga ekstralingguistiko a metodolohia para iti panangusig ti kasasaad ken kaipapanan ti dialogo:

Addaan dagiti dialohiko a relasion iti naisalumina a kasasaad: saanda a mabalin a maibilang a lohiko laeng (uray no dialektiko) wenno lingguistiko laeng (komposision ken sintaksis). Mabalinda iti nagbaetan dagiti kompleto a sinarita ti nadumaduma a tema ti panagsasao laeng [...] No awan ti sao ken awan ti pagsasao, awan ti dialohiko a relasion; saanda a mabalin nga adda iti nagbaetan dagiti banag wenno lohiko a kaadu (dagiti konsepto, pangngeddeng, ken dadduma pay). Ti dialohiko a relasion ket ipasimudaag ti lengguahe, ngem saanda nga agnanaed iti sistema ti lengguahe. Saan a mabalinda iti nagbaetan dagiti elemento ti maysa a pagsasao.
Ti edukasionista a taga-Brazil a ni Paulo Freire, a pagaammo iti panangparang-ayna iti popular nga edukasion, inyun-unana ti dialogo kas maysa a kita ti pedagohia. Impagarup ni Freire a ti komunikasion babaen ti dialogo ket nangpalubos kadagiti estudiante ken mannursuro nga agsursuro iti maysa ken maysa, iti maysa nga aglawlaw a nailasin iti panagraem ken panagpapada. Kas maysa a naindaklan nga mangidepensa dagiti nairurumen a tattao, maseknan ni Freire iti praksis (Espaniol: *praxis*) — aramid a nailawlawag ken nainaig kadagiti pateg dagiti tattao. Ti kalat ti pedagohia babaen ti dialogo ket saan laeng a ti panangpauneg iti pannakaawat, no di ket ti panangaramid kadagiti positibo a panagbalbaliw iti lubong.

### Ni Buber ken ti Vaticano

Ituding ni Martin Buber ti dialogo kas napateg a paset iti teolohiana. Napauluan ti kalatakan a trabahona iti *Siak ken Sika*. Ipatpateg ken itantandudo ni Buber ti dialogo, saan a kas maysa a panggep a panangpadas a manggun-od kadagiti konklusion wenno mangiyebkas kadagiti kapanunotan laeng, no di ket kas ti ikasapulan para iti napaypayso a relasion iti nagbaetan ti tao ken tao, ken iti nagbaetan ti tao ken ti Dios. Naipamaysa ti pampanunot ni Buber iti "pudno a dialogo", a nailasin babaen ti kinalawa, kinamapagpiaran, ken panagtitinnulong.

Nangipaganetget ti Maikadua a Konsilio ti Vaticano iti dialogo iti uneg ti Simbaan a Katoliko ken iti lubong. Kaaduan kadagiti dokumento ti konseho ket tumukoy iti sumagmamano a kita ti dialogo: dialogo "agpadpada dagiti laiko ken dagiti naespirituan a liderda" (*Lumen gentium*), dialogo kadagiti dadduma a relihion (*Nostra aetate*: "pannakisarita ken pannakikaduana kadagiti pasurot ti dadduma a relihion"), dialogo kadagiti dadduma a Kristiano (*Unitatis redintegratio*: "ti nainkabsatan a dialogo maipapan kadagiti punto ti doktrina ken dagiti nakarkaro a pastoral a parikut iti panawentayo"), dialogo iti moderno a kagimongan (*Gaudium et spes*: "saan a maaramid [...] ti umiso a panangpasayaat iti daytoy a lubong, [...] malaksid iti napudno ken naannad a dialogo"), ken dialogo kadagiti politikal nga autoridad (*Dignitatis humanae*: "[babaen ti] dialogo [...] ilawlawag dagiti tattao iti maysa ken maysa ti kinapudno a natakuatanda, wenno ipagarupda a natakuatanda, tapno matulongan ti maysa ken maysa iti panagsapulda iti kinaagpayso").

Nupay kasta, kadagiti Ingles a patarus dagitoy a teksto, nausar ti sao a "dialogue" a mangipatarus iti dua a Latin a sao nga addaan iti nagduduma a kaipapanan, *colloquium* ("pannakisarita, panagsasarita", Ingles: discussion) ken *dialogus* ("dialogo", Ingles: dialogue). Maysa pay, iti Ingles, ti "colloquium" ket maysa a sao nga addaan iti naiduma a kaipapanan, a kayatna a sawen, maysa a lugar (nangruna iti akademiko a lubong) para iti panagsasarita, wenno maysa a palawag a naited iti kasta a miting. Ti panagpili iti terminolohia (iti dagitoy a patarus) ket kasla naimpluensiaan unay iti kapanunotan ni Buber.

## Kas praktis

Maus-usar ti dialogo kas maysa a alikamen iti nadumaduma a kasasaad, manipud iti edukasion agingga iti negosio. Dagiti naimpluensiaan a teorista iti dialohiko nga edukasion iramanda da Paulo Freire ken Ramón Flecha.

Idiay Estados Unidos, ti maysa a nasapa a porma ti dialohiko a panagadal ket rimsua iti Great Books a tignay idi nasapa a paset ti maika-20 a siglo, a nangipaganetget iti egalitario a panagsasarita kadagiti babassit a klase kas pamay-an a mangtarus kadagiti kangrunaan a teksto ti Lumaud a kanon. Dagiti institusion a nagtultuloy a simmurot iti maysa a bersion daytoy a modelo ket mairaman ti Great Books Foundation, Shimer College idiay Chicago, ken St. John's College idiay Annapolis ken Santa Fe.

### Egalitario a dialogo

Ti egalitario a dialogo ket maysa a konsepto iti dialohiko a panagsursuro. Mailadawanna kas maysa a dialogo a sadiay mausig dagiti kontribusion sigun iti kinaumiso ti panagrasonda, imbes a sigun iti kasasaad wenno saad ti bileg dagidiay nangaramid kadagita.

### Naistrukturado a dialogo

Ti naistrukturado a dialogo irepresentarna ti maysa a klase ti dialogo a pamay-an, a naparang-ay kas pamay-an a mangiturong iti dialohiko a diskurso nga agturong iti pannakaawat iti problema ken iti panagtutunos nga aramid. Nupay kaaduan kadagiti tradisional a pamay-an ti panagsasarita ket saan a naistrukturado wenno semi-naistrukturado, dagiti kasta a pamay-an ti panagsasarita ket nadlaw a saan nga umdas para iti koordinasion dagiti adu a perspektiba iti maysa a problema a lugar. Ti nadisiplinado a porma ti dialogo — a sadiay umannugot dagiti partisipante a mangsurot iti maysa a framework ti dialogo wenno iti maysa a mangitandudo — ket mangpalubos kadagiti grupo a mangtaming kadagiti narikut a problema a paggiddiatan.

Ni Aleco Christakis (a nangpartuat iti *disenio ti naistrukturado a dialogo*) ken ni John N. Warfield (a nangpartuat iti *siensia ti heneriko a disenio*) ket dua a kangrunaan a mangparang-ay iti daytoy nga eskuelaan ti dialogo. Ti rason, para iti pannakipaset ti naistrukturado a dialogo, ket suroten ti obserbasion a nasken a maistrukturar ti nainget a demokratiko a porma ti dialogo manipud iti baba agingga iti tuktok, tapno masigurado a ti umdas a nadumaduma a maseknan a grupo ket mangirepresentar ti problema a sistema a pakaseknan, ken tapno masigurado a dagiti timek ken kontribusionda ket agpapada a naibalanse iti dialohiko a proseso.

Maus-usar ti naistrukturado a dialogo para kadagiti narikut a parikut a mairaman ti panangkappia (kas pagarigan, ti Proyekto ti Sibil a Kagimongan a Dialogo idiay Cyprus) ken ti panagrang-ay dagiti komunidad dagiti katutubo, kasta met ti panangporma ti gobierno ken sosial a politika.

Iti maysa a pannakaipakatna, ti naistrukturado a dialogo ket (sigun iti depinision ti Kappon ti Europa) "maysa a pamay-an ti komunikasion iti nagbaetan dagiti gobierno ken administrasion, a pakairamanan dagiti institusion ti Kappon ti Europa, ken dagiti agtutubo. Ti panggep ket tapno maawatan ti kontribusion dagiti agtutubo iti pannakaaramid dagiti politika a napateg iti biag dagiti agtutubo." Ti panangaramat iti naistrukturado a dialogo ket kalikaguman ti panangiduma dagiti kaipapanan ti panagsasarita ken panangusig.

Dagiti grupo a kas iti Worldwide Marriage Encounter ken Retrouvaille us-usarenda ti dialogo kas instrumento ti komunikasion para kadagiti agassawa. Agpada a mangisursuro dagiti dua a grupo iti pamay-an ti dialogo a tumulong kadagiti agassawa a mangammo iti ad-adu pay maipapan iti maysa ken maysa kadagiti saan a makaam-amak a posision, a makatulong a mangparayray iti panagrang-ay ti relasionda kas agassawa.

### Dialohiko a panangidaulo

Ti Aleman a pilosopo ken klasisista a ni Karl-Martin Dietz ket ipaganetget ti orihinal a kaipapanan ti dialogo (manipud iti Taga-ugma Griego a *dia-logos*, kayatna a sawen, "dua a sao"), a nagtaud ni Heraclitus. Kuna ni Dietz (2013): "Ti logos [... ket] sungbatan ti saludsod maipapan iti lubong kas maysa a sibubukel ken no kasano a konektado ti amin a banag iti lubong. Ti Logos ket maymaysa a prinsipio nga agtigtignay, a mangted ti urnos iti panagbaliwbaliw iti lubong." Para ken ni Dietz, ti dialogo kaipapananna "ti maysa a kita ti panagpampanunot, panagtignay ken panagsao, a sadiay 'lumasat' ti logos." Gapuna, ti panagsasarita iti maysa ken maysa ket paset laeng ti "dialogo". Ti pannakisarsarita, ngarud, kaipapananna ti panangiturong iti atension ti bukod a tao iti sabali a tao, ken iti kinapudno, iti isu met laeng a tiempo.

Iti daytoy a kasasaad ken kaduana ni Thomas Kracht, ni Karl-Martin Dietz pinarang-ayna ti inawaganna a "dialohiko a panangidaulo" (2011) kas maysa a kita ti panangidaulo iti maysa nga organisasion. Iti sumagmamano a Aleman a kompania ken organisasion, sinuktanna ti tradisional a panangidaulo dagiti tao a rekurso, kas pagarigan iti dm-drogerie markt a kadena ti Aleman a pagtagilakuan iti agas.

Naisina, ken nasapsapa ngem da Thomas Kracht ken Karl-Martin Dietz, ni Rens van Loon ket nangipablaak kadagiti adu nga obra iti konsepto ti dialohiko a panangidaulo, a nangrugi iti maysa a kapitulo iti libro idi 2003 a *Ti Organisasion kas Pakasaritaan* (Olandes: *De organisatie als verhaal*).

### Moral a dialogo

Dagiti moral a dialogo ket sosial a proseso a mangipalubos kadagiti kagimongan wenno komunidad a mangbukel kadagiti baro a moral a panagkikinnaawatan. Dagiti moral a panagsasarita ket kabaelanda a balbaliwan ti moral a takder ti umdas a bilang dagiti tattao, a mangpataud iti nasaknap nga anamong kadagiti tignay ken patakaran a bassit idi ti suportada, wenno dati nga ibilang ti adu a saan a maitutop iti moral.

Ti Komunitarianista a pilosopo a ni Amitai Etzioni ket nangpataud iti maysa nga analitiko a kadsaaran — a naibatay kadagiti historiko a pagarigan — a mangipaay iti pamwidan dagiti maulit-ulit a paset dagiti moral a dialogo. Dagiti elemento dagiti moral a dialogo ket mairaman: ti panangipasdek ti moral a baseline; ti sosiolohiko a dialogo a mangirugi ti proseso ti panagrang-ay ti baro a nagbibingayan a moral a pannakaawat; ti pannakaisilpo dagiti panagsasarita ti adu a grupo iti porma dagiti "megalogo"; ti panangilasin kadagiti naidumduma a pakabigbigan ti moral a dialogo (malaksid kadagiti rasional a panagpalpalawag wenno gubgubat ti kultura); ti dramatisasion tapno maallukoy ti nalawlawa nga atension iti isyu; ken, ti panaggibus babaen ti pannakaipasdek ti baro a nagbibingayan a moral a pannakaawat.

Dagiti moral a panagsasarita ti mangpalubos kadagiti tattao iti maysa a komunidad a mangikeddeng no ania ti nainkalintegan iti kaaduan a tattao iti uneg ti komunidad.

## Kitaen pay

* Argumento a Rogeriano
* Dialektiko
* Dialogo (Bakhtin)
* Dialogo iti nagbaetan dagiti sibilisasion
* Dialogo nga intergrupo
* Dialogo nga interkultural
* Dialogo nga interrelihioso
* Dialohiko a bagi
* Kalidad a panawen
* Kolaboratibo a panangidaulo
* Panagmapa ti dialogo
* Panagsao
* Pannakausig
* Teoria ti argumentasion

## Dagiti nota

## Dagiti reperensia

## Bibliograpia

## Dagiti akinruar a silpo