# Relihion

Dagiti simbolo a mangirepresenta kadagiti relihion ti lubong, manipud iti kanigid nga agpakanawan:
aray 1: Kristianidad, Hudaismo, Hinduismo
aray 2: Islam, Budismo, Shinto
aray 3: Sikismo, Bahá'í a Pammati, Hainismo
Ti **relihion** ket maysa nga urnong dagiti dagiti kutural a sistema, dagiti pammati a sistema, ken dagiti panirigan ti lubong a mangipanggep ti nagtagitaon tiespiritualidad ken, sagpaminsan, kadagiti moralidad. Dua kadagiti relihion ket addaan kadagiti salaysay, dagiti simbolol, dagiti tinawtawid ken sagrado a naipakasaritaan a maipanggepan a mangited ti kayat a sawen ti biag wenno mangipalpalawag ti puonan iti biag wenno ti law-ang. Dagitoy ket mangimaton kadagiti moralidad, etiko, relihioso a linteg wenno ti maysa a kinaykayat a kita ti biag manipud kadagiti kapanunotanda a maipanggep ti kosmos ken katutubo ti tao.

Ti balikas a *relihion* ket sagpaminsan a maisuksukat iti *pammati* wenno *pammati a sistema*, ngem ti relihion ket maigiddiat manipud iti pribado a pammati gapu ta daytoy ket adda ti sosial nga aspetona. Adu kadagiti relihion ket adda kadagiti naurnong a panagkukua, padi, ti maysa a panagipalpalawag a mangbukel ti pannakaikappon wenno pannakaikameng, kadagiti kongregasion iti naisangsangayan a tao, kadawyan a taripnong wenno dagiti serbisio para kadagiti kapanggepan iti panagraem kadagiti dios wenno para iti kararag, dagiti nasantuan a lugar (masna wenno arkitektura), ken/wenno dagiti nasantuan a sinuratan. Ti panaksanay ti relihion ket mabalin a mangiraman pay dagiti sermon, panagirukbab kadagiti araramiden ti maysa a dios wenno dagiti dios, dagiti sakripisio, dagiti piesta, padaya, talimudaw, panakaitapog, dagiti punpon a serbisio, dagiti matrimonia a serbisio, meditasion, musika, arte, sala, dagiti publiko a serbisio, wenno dagiti dadduma pay nga aspeto iti kultura ti tao. Nupay kasta, adda dagiti kas pagarigan ti relihion nga adda bassit wenno awan kadagitoy nga aspeto ti patakder, pammati, wenno panagsanay.

## Etimolohia

Ti *relihion* (manipud iti Daan a Pranses *relihion* "relihioso a komunidad," manipud iti Latin *religionem* (nom. *religio*) "panagraem ti nasagraduan, panagdayaw kadagiti dios," "obligasion, ti piansa a nagbaetan ti tao ken dagiti dios") ket naala manipud iti Latin a *religiō*, dagiti patingga a nagtaudan ket saan a naamammoan. Maysa a posibilidad ket ti panakaala manipud iti panakapamindua *\**le-ligare**, a naipatarus a nasurot manipud iti Cicero a nangikapet ti **lego** "agbasa", a kas ti *re* (manen) + *lego* iti kapanunotan nga "agpili", "aramidem manen" wenno "aganannadka a mangusig". Dagiti moderno nga eskolar a kas ni Tom Harpur ken Joseph Campbell ket mangipabor ti pannakaala manipud iti **ligare** "piansa, ikapet", a mabalin a manipud iti maysa a pasaruno a **re-ligare**, a kas ti *re* (manen) + *ligare* wenno "ti mangikapet manen," nga inaramid daytoy a prominente babaen ni San Agostino, kalpasan ti pannakaipatarus iti Laktansio. Ti midiebal a panagusar ket isumbangirna ti *urnos* iti panagitudo ti piansa dagiti komunidad a kas dagiti monastiko nga ur-urnos: "mangmangegmi ti 'relihion' iti Nabalitokan a Toson,itimays a kabaliero iti relihion iti Avys'".

Segun ti pilologo a ni Max Müller, ti ramut ti Ingles a balikas a "relihion", ti Latin *religio*, ket kasisigud nga inususar a kayatna a sawen ket "panagraem para iti Dios wenno dagiti dios, ti naannad a panagpanpanunot kadagiti nasantuan a banbanag, pietas" (a niCicero ket ad-adu pay a pakaala a kayatna a sawen ket "salukag"). Max Müller nga inlaslasin dagiti adu a kultura ti lawlaw ti lubong, a mairaman ti Ehipto, Persia, ken India, a kas adda dagiti agpadpada nga estruktura ti bileg iti daytoy a puntos ti pakasaritaan. Ti matawtawagan tatta nga aldawen a taga-ugma a relihion, a tinawtawaganda laeng idin a ti "linteg".

Adu kadagiti pagsasao nga adda dagiti balikas a mabalin a maipatarus a kas ti "relihion", ngem mabalin nga us-usarenda dagitoy ti sabsabali a pamay-an, ken adda dagiti awanan iti balikas para iti relihion. Kas pagarigan, ti Sanskrito a balikas a dharma, a sagpaminsan a maipatpatarus a kas "relihion", ket kayatna pay a sawen ket linteg. Kadagiti klasiko nga Abagatan nga Asia, ti panagadal ti linteg ket buklenna dagiti konsepto a kas ti penitensia babaen ti kinatulnog ken seremonial ken ti pay naipakat a tinawtawid. Ti mediebal a Hapon idi ununana ket adda kapadpadana a panagkappon a nagbaetan ti "imperial a linteg" ken unibersal wenno "Buda a linteg", ngem kalpasan dagitoy ket nagbalinda a nawaya taudan ti bileg.

Awan ti pudno a kapadpada ti "relihion" iti Hebreo, ken Hudaismo ken saan a mangilasin ti nagbaetan ti relihioso, nailian, panakapuli, wenno etniko a kinasiasino. Maysa kadagiti panakatengnga a konseptona ket ti "halakha", sagpaminsan a naipatpatarus a kas ti "law", a mangiyalagad ti panagsanay ken pammati ken dagiti adu nga aspeto iti inaldaw a biag.

Ti panag-uasar kadagiti sabsabali a termino, a kas ti panagannugot ti Dios wenno Islam ket maipapan kadagiti naisangsangayan a pakasaritaan ken bokabulario.

## Dagiti nagibasaran

## Paammo

## Bibliograpia

* Saint Augustine; *Dagiti Konpesar ni Santo Agostino* (John K. Ryan translator); Imahen (1960), ISBN 0-385-02955-1.
* Descartes, René; *Dagiti Meditasion iti Umuna Pilosopia*; Bobbs-Merril (1960), ISBN 0-672-60191-5.
* Barzilai, Gad; *Linteg ken Relihion*; Ti Internasional a Biblioteka dagiti Salaysay iti Linteg ken Kagimongan; Ashgate (2007),ISBN 978-0-7546-2494-3
* Durant, Will (& Ariel (saan a naipammadayawan)); *Ti Dumaya Tawtawiden tayo*; MJF Books (1997), ISBN 1-56731-012-5.
* Durant, Will (& Ariel (saan a naipammadayawan)); *Ni Caesar ken Kristo*; MJF Books (1994), ISBN 1-56731-014-1
* Durant, Will (& Ariel (saan a naipammadayawan)); *Ti Panawen ti Pammati*; Simon & Schuster (1980), ISBN 0-671-01200-2.
* Marija Gimbutas 1989. *Ti Pagsasao ti Diosen*. Thames ken Hudson New York
* Gonick, Larry; *Ti Karikatura aPakasaritaan ti Law-ang*; Doubleday, tom. 1 (1978) ISBN 0-385-26520-4, tom. II (1994) ISBN 0-385-42093-5, W. W. Norton, tom. III (2002) ISBN 0-393-05184-6.
* Haisch, Bernard *Ti Teoria ti Dios: Dagiti Law-ang, Sero puntos a luglugar, ken Ania ti Kapanggepan ti Amin* -- tungtungan ti siensia a suppiatan ti relihion (Pangyuna Naiyarkibo 2012-12-04 iti archive.today), Red Wheel/Weiser, 2006, ISBN 1-57863-374-5
* Lao Tzu; *Tao Te Ching* (Victor H. Mair nangipatpatarus); Bantam (1998).
* Marx, Karl; "Pangyuna iti Parawad iti Panagdillaw iti Pilosopia ti Karbengan ni Hegel", *Deutsch-Französische Jahrbücher*, (1844).
* Saler, Benson; "Panangipanunotan ti Relihion: Agtaltalinaay nga Antropologo, Dagiti Transendente a Patneng, ken dagiti Di-nabedbedan a Kategoria" (1990), ISBN 1-57181-219-9
* *The Holy Bible*, King James Version; Baro Bilioteka ti Amerikano (1974).
* *The Koran*; Penguin (2000), ISBN 0-14-044558-7.
* *Ti Taudan ti Sibibiag ken Ipupusay*, Dagiti Mito ti Arprikano a Pnakapartuat; Heinemann (1966).
* *Dagiti Daniw ti Langit ken Impierno manipud iti Taga-ugma a Mesopotamia*; Penguin (1971).
* *Ti Almanak ti Lubong* (tinawen), World Almanac Books, ISBN 0-88687-964-7.
* *Ti Serotonin a Sistema ken maysa nga Spiritual Kapadasan* – Amerikano a Warnakan ti Sakiatria 160:1965-1969, Nobiembre 2003.
* Batay Linteg ti Estados Unidos
* *Dagiti napili nga obra* Marcus Tullius Cicero
* *Ti Almanak ti Lubong* (para kadagiti bilang ti kumappon kadagiti nadumaduma a relihion), 2005
* Relihion [Umuna nga Edision]. Winston King. *Ensiklopedia iti Relihion*. Ed. Lindsay Jones. Tom. 11. maika-2 nga ed. Detroit: Macmillan Reference USA, 2005. p7692-7701.
* *Dagiti Relihion ti Lubong kenSosial nga Ebolusion dagiti sibilisasion ti Daan a Lubong nga Oikumene: Ti Perspektibo ti Ballasiw a Kultura*  babaen ni Andrey Korotayev, Lewiston, NY: Edwin Mellen Press, 2004, ISBN 0-7734-6310-0.
* Brodd, Jefferey (2003). *Dagiti Relihion ti Lubong*. Winona, MN: Saint Mary's Press. ISBN 978-0-88489-725-5.

**Iti relihion a panagipalpalawagan**:

* Ti immuna a nagruna nga inadal: Durkheim, Emile (1976) *Dagiti Elementario a Porma ken ti Relihioso a Biag.* Londres: George Allen & Unwin (iti Pranses 1912, Naipatarus ti Ingles idi 1915).
* Wilfred Cantwell Smith *Ti Kayat a Sawen ken Gibus iti Relihion* (1962) dagiti nota a managwat ti kosepto iti relihion a kas maysa nga ideolihiko a komunidad ken sistema dagiti doktrina, a naparang-ay idi maika-15 ken maika-16 a siglo CE.
* Maysa a distilasion iti kategoria ti Lumaud a polkloriko iti relihion: Geertz, Clifford. 1993 [1966]. *Ti relihion a kas maysa a sistema ti kultura*. pp. 87–125 in Clifford Geertz, *Ti Interpretasion dagiti Kultura: Dagiti Napili a Salaysay*. Londres: Fontana a Pagmalditan.
* Ti panagtignay a panagipalpalawag: Wallace, Anthony F. C. 1966. *Relihion: Ti antropolohiko a Panakaimatangan*. New York: Random House. (p. 62-66)
* Maysa nga agdama aPakabuklan: *Ti Sientipiko a Panagipalpalawagan iti Relihion Naiyarkibo 2018-09-17 iti Wayback Machine*. Babaen ni Ph.D. James W. Dow.
* Origines de l'homme – De la matière à la conscience, *Yves Coppens*, De Vive Voix, Paris, 2010
* La preistoria dell’uomo, *Yves Coppens*, Jaka Book, Milano, 2011

**Dagiti Panagadadal ti Relihion kadagiti naisangsangayan a heograpiko a lugar**:

* A. Khanbaghi. *Ti Apoy, ti Bituen ken ti Krus: Dagiti Minoridad a Relihion iti Mediebal ken Nasapa a Moderno nga Iran* (IB Tauris; 2006) 268 a pampanid. Sosial, politiko ken pakasaritaan ti kultura dagiti minoridad a relihion ti Iran, c. 226-1722 AD.