# Kristianidad

Ti **Kristianidad** (manipud iti Taga-ugma a Griego: Χριστιανός, romanisado: *Christianos*) ket maysa a namatmati ti maysa a dios ken Abraham a relihion a naibatay iti biag panursuro ni Hesus a kas ti nairepresenta dagiti kanonikal nga ebanghelio ken dagiti dadduma pay a sinursuratan ti Baro a Tulag. Ti panursurot ti pammati a Kristiano ket ammo a kas dagiti Kristiano.

Dagiti Kristiano ket sapasap a namatmati kenni Hesus ket isu ti Dios Anak, ti Dios a nagbalin a tao ken ti mangisalakan ti nagtagitaoan. Gapu iti daytoy, dagiti Kristiano ket sapasapa a mangikungkuna kenni Hesus a ka ni Kristo wenno Mesias.
Ti ministro ni Hesus, sakripisio a pannakatay, ken ti simmaruno a panagungar, ket kadawyan a maikunkuna a kas ti Ebanghelio a mensahe ("naimbag a damag"). Iti ababa, ti Enbanghelio ket damag iti Dios ti agnanayon a panagabak ti Ama kadagiti dakes , ken ti kari iti Pannakisalakan ken agnanayon a biag par iti amin a tattao, baben ti nailangitan a grasia.

Iti sanaglubongan dagiti tallo a kadakkelan a grupo iti Kristianidad ket ti Romano Katoliko a Simbaan, ti simbaan ti Dumaya nga Ortodokso, ken dagiti nadumaduma a denominasion iti Protestantismo. Ti Katoliko Romano ken Akindaya nga Ortodokso a patriarkado ket nagsisinada iti Daya–Laud a panagsisina iti 1054 AD, ken ti Protestantismo ket rimsua manipud iti Panagreporma a Protestante iti maika-16 a siglo, a nakisina manipud iti Simbaan a Romano Katoliko.

Ti Kristianidad ket nangrugi a kas maysa a Hudio a sekta idi tengnga ti umuna a siglo. Daytoy ket nagtaud manipud idiay Lebante a rehion ti Tengnga a Daya (moderno nga Israel ken Palestina), daytoy ket napardasan a naiwaras idiay Siria, Mesopotamia, Asia Minor ken Ehipto. Daytoy ket dimmakkel ti kinaadu ken impluensia kadagiti napalabas a siglo, ken idi gibus ti maika-4 a siglo isu daytoyen ti nagbalin nga opisial nga estado a simbaan ti Romano nga Imperio, a nangsuksukat kadagiti sabali a porma iti relhion a sinansanay babaen ti Romano a turay. Idi las-ud ti Tengnga a Panpanawen, kaaduan idi kadagiti nabatbati iti Europa ket Nakristiano, a dagiti Kristiano ket sagpaminsanda pay a dakkel a relihioso a minoridad idiay Tengnga a Daya, Amianan nga prika, Etiopia ken dagiti paset ti India. Kalpasan ti Panawen ti Panagduktal, babaen ti misionario nga obra ken kolonisasion, ti Kristianidad ket naiwaras iti Kaamerikaan, Australasia, sub-Sahara nga Aprika, ken ti amin a sangalubongan.

Dagiti Kristiano ket namatmatida a ni Hesus ket isu ti Mesias a naipadto iti Hebreo a Biblia. Ti pundasio ti Kristiano a teolohia ket naiyebkas kadagiti nasapa nga ekumeniko a kredo ti Kristiano a naglaon kadagiti panagtunton a kaaduan anaaw-awat babaen dagiti simmursurot iti Kristiano a pammati. Dagitoy a propesion ket nangibagbaga a ni Hesus ket nagsagsagaba, pimmusay, ken naitabon idi, ken naungar manipud iti ipupusay tapno mangited ti agnanayon a biag kadagiti namatmati kanianan ken nagtaltalek kaniana para iti pammakawan kadagiti bukodda a basol (pannakaisalakan). Intaltalinaayda pay a ni Hesus ket nainbagian a ngimmato iti langit nga idiay ketkaduan nga agturturay ni Dios ti Ama. Kaaduan kadagiti denominasion ket nagisursuro a ni Hesus ket agsublinto tapno ukomanna amin a nagtagitaon, ti sibibiag ken natay, ken mangited ti agnanayon a biag kadagiti sumursurot kaniana. Isu ket naipanpanunotan a ti modelo iti maysa a nasingpet a biag, ken ti mangirakurak ken pisikal a inkarnasion iti Dios.

Manipud iti nasapsapa ngem maika-21 a siglo, ti Kristianidad ket adda dagiti agarup a 2.6 bilion a namatmati. Ti Kristianidad ket mangirepresenta ti agarup a maysa apagkatlo ti populasion ti lubong ken isu ti kadakkelan a relihion iti lubong. Ti Kristianidad ket isu ti estado a relihion dagiti nadumaduma a pagilian Kadagiti amin a Kristiano, 37.5% ket agnanaed idiay Kaamerikaan, 25.7% ti agnanaed idiay Europa, 22.5%ti agnanaed idiay Aprika, 13.1% ti agnanaed idiay Asia, 1.2% ti agnanaed idiay Oceania ken 0.9% ti agnanaed idiay Tengnga a Daya.
Ti Kristianidad ket adda idi ti nangruna apapel iti panagsukog iti sub-Sahara ng a Aprika ken Lumaud a sibilisasion.

Iti sangalubongan, dagiti tallo a kadakkelan a grupo ti Kristianidad ket ti Romano Katoliko a Simbaan, ti Simbaan ti Daya nga Ortodokso, ken dagiti nadumaduma a denominasion iti Protestantismo. Ti Romano Katoliko ken ti Daya nga Ortodokso a patriarkado ket nagsinada manipud idi panagsina ti maika-11 a siglo, ken ti Protestantismo ket rimsua idi las-ud ti Repormasion iti maika-16 a siglo, a nakisinnina manipud iti Simbaan ti Romano Katoliko. Manipud idi nasapa maika-21 a siglo, ti Kristianidad ket isun ti kadakkelan a relihion iti lubong, nga adda dagiti agarup a 2.2 bilion a sumursurot.

## Dagiti pammati

Ti Sermon idiay Bantay babaen ni Carl Heinrich Bloch, Danes a pintor, d. 1890.
Urayno adda dagiti nangruna a paggigiddiatan iti panangipatarus ken kapanunotan iti Biblia no ania ti nakaibatayan ti Kristianidad, dagiti Kristiano ket nakibinningayda kadagiti agasmang ti pammati a tinengtengelda a kas kammasapulan iti pammatida.

## Demograpiko

To maika-7 a siglo a monasterio ti Khor Virap idiay anniniwan ti Bantay Ararat. Ti Armenia ket isu idi ti immuna nga estado a nangampon ti Kristianidad a kas ti relihion ti estado idi AD 301.
Dagiti pagilian nga adda kadagiti 50% ken ad-adu a Kristiano ket namarisan ti morado bayat a dagiti pagilian nga adda kadagiti 10% aginggana ti 50% a Kristiano ket namarisan ti derosas.
Dagitipagilian a ti Kristianidad ket isu ti estado a relihionda:
  Ortodokso a Kristianidad
  Protestantismo ken Anglikanismo
  Katolisismo

Nga adda iti agarup a 2.2 bilion a sumursurot a naisinsina kadagiti tallo a sanga ti Katoliko, Protestante ken Ortodokso, ti Kristianidad ket isu ti kadakkelan a relihion iti lubong. Ti Kristiano a bingay iti populasion ti lubong ket adda iti agarup a 33% para kadagiti kinaudi a sangkagasut a tawtawen, a mangibagbaga a maysa kada tallo a tao iti Daga ket Kristiano. Daytoy ket lappedanna ti kangrunaan a pannakaiyalis kadagiti demograpiko iti Kristianidad; dagiti dakkel a pannkaadu kadagiti agrangrang-ay a lubong (agarup a 23,000 tunggal maysa nga aldaw) ket kinuyogen babaen ti adu a pannakaapday iti narang-ay a lubong, a kangrunaan idiay Europa ken Amianan nga Amerika (agarup a 7,600 tunggal maysa nga aldaw). Daytoy ket isu pay laeng ti predominante a relihion idiay Europa, ti Kaamerikaan ken Akin-abagatan nga Aprika. Idiay Asia, daytoy ti katurayan a relihion idiay Georgia, Armenia, Daya a Timor ken ti Filipinas.Nupay kasta, daytoy ket naapapdayen kadagiti adu a lugar a mairaman ti Akin-amianan ken Lumaud nga Estados Unidos, Ti Oceania (Australia ken Baro a Selanda), akin-amianan nga Europa (a mairaman ti Gran Britania, Ti Eskandinabia ken dadduma pay a luglugar), Pransia, Alemania, dagiti probinsia ti Kanada iti Ontario, Britaniko a Columbia, ken Quebec, ken dagiti paset ti Asia (a naipangpangruna idiay Tengnga a Daya, Ti Abagatan a Korea, Ti Taiwan, Ti Pilipnas ken Macau). Ti populasion ti Kristiano ket saan a bumasbassit idiay Brasil, ti Akin-abagatan nga Estados Unidos ken ti probinsia ti Alberta, Kanada, ngem ti porsiento ket bumasbassit. Kadagiti pagilian a kas ti Australia ken Baro a Selanda, ti populasion ti Kristiano ket naapapday kadagiti bilang ken porsiento. Urayno dagiti naapapday a bilang, ti Kristianidad ket agtultuloy nga isu ti naturay a relihion iti Lumaud a Lubong, nga adda dagiti 70% ket Kristiano, idiay Europa 76.2% ti populasion ket nangikedkeddeng kaniada a kas Kristiano, ken 86.0% iti Kaamerikaan ken 73.36% idiay Oceania ket agsansanay pay iti Kristianidad.

Nupay kasta, adu dagiti karismatiko a tignay a nagbalinen a nasayaat a nabangon kadagiti paset iti lubong, a naipangpangruna idiay Arika, Latin nga Amerika ken Asia. Ti mangiyun-una a Saudi Arabiano a daulo ti Muslim a ni Sheikh Ahmad al Qatanni ket nagreporta idiay Aljazeera nga iti tunggal maysa nga aldaw 16,000 kadagiti Aprikano a Muslim ket mapmapan iti Kritianidad . Isu ket nagtunton a ti Islam ket makapukpukaw idi ti 6 a riwriw kadagiti Aprikano a Muslim iti tungngal maysa a tawen tapno agbalinda a Kristiano, a mairaman dagiti Muslim idiay Alheria, Pransia, Iran, India, Morocco, Rusia, and Turkey, ken Tengnga nga Asia.
Nairepota pay a ti Kristianidad ket nadayeg kadagiti tao iti nadumaduma a taudan idiay India (a nangruna kadagiti Hindu), ken Malaysia, Mongolia, Nigeria, Bietnam, Singapur, Indonesia, China, Hapon, ken Abagatan a Korea.

## Dagiti nagibasaran

Adu pay a mabasbasa

* Gill, Robin (2001). *The Cambridge companion to Christian ethics*. Cambridge, UK: Cambridge University Press. ISBN 0-521-77918-9.
* Gunton, Colin E. (1997). *The Cambridge companion to Christian doctrine*. Cambridge, UK: Cambridge University Press. ISBN 0-521-47695-X.
* MacCulloch, Diarmaid. *Christianity: The First Three Thousand Years* (Viking; 2010) 1,161 pages; survey by leading historian
* MacMullen, Ramsay (2006). *Voting About God in Early Church Councils*. New Haven, CT: Yale University Press. ISBN 0-300-11596-2.
* Padgett, Alan G.; Sally Bruyneel (2003). *Introducing Christianity*. Maryknoll, N.Y.: Orbis Books. ISBN 1-57075-395-4.
* Price, Matthew Arlen; Collins, Michael (1999). *The story of Christianity*. New York: Dorling Kindersley. ISBN 0-7513-0467-0.
* Ratzinger, Joseph (2004). *Introduction To Christianity (Communio Books)*. San Francisco: Ignatius Press. ISBN 1-58617-029-5.
* Roper, J.C., *Bp*. (1923), *et al.*. *Faith in God*, in series, *Layman's Library of Practical Religion, Church of England in Canada*, vol. 2. Toronto, Ont.: Musson Book Co. *N.B*.: The series statement is given in the more extended form which appears on the book's front cover.
* Tucker, Karen; Wainwright, Geoffrey (2006). *The Oxford history of Christian worship*. Oxford [Oxfordshire]: Oxford University Press. ISBN 0-19-513886-4.
* Wagner, Richard (2004). *Christianity for Dummies*. For Dummies. ISBN 0-7645-4482-9.
* Webb, Jeffrey B. (2004). *The Complete Idiot's Guide to Christianity*. Indianapolis, Ind: Alpha Books. ISBN 1-59257-176-X.
* Woodhead, Linda (2004). *Christianity: a very short introduction*. Oxford [Oxfordshire]: Oxford University Press. ISBN 0-19-280322-0.

## Dagti akinruar a silpo

* Dagiti midia a mainaig iti Kristianidad iti Wikimedia Commons
* "Kristianidad". Encyclopædia Britannica Online.
* "BBC—Relhion ken Etika-Kristianidad". British Broadcasting Corporation. Naala idi 2008-01-03. Dagiti adu a bilang ti pangyuna nga artikulo iti Kristianidad.
* "Netzarim". - Ipindut iti Pakasaritaan a Museo' iti kanigid a pagpilian. Naala idi 2008-10-21. Ti taudan ti Kristianidad
* Adena, L. Ti 'Hesus a Kulto' ken ti Romano nga Estado iti Maikatlo a Siglo Naiyarkibo 2015-01-04 iti Wayback Machine, Clio a Warnakan ti Pasaritaan, 2008.