Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ultrabioleta

Ti mabitbit nga ultrabioleta a silaw
Ti **ultrabioleta** ket isu ti elektromagnetiko a radiasion nga addaan iti kaatiddog ti allon nga ab-ababa ngem ti makitkita a lawag, ngem at-atiddog ngem dagiti rayo-ekis, a daytoy ket isu ti sakup a baetan ti 400 nm ken 10 nm, a maipada kadagiti enerhia ti poton manipud iti 3 eV aginggana ti 124 eV. Daytoy ket nanaganan ti kastoy gapu ta ti espektro ket aglaon kadagiti elektromagnetiko nga allon nga addaan kadagiti prekuensia a nangatngato ngem dagiti mailasin ti tattao a kas ti maris a bioleta. Dagitoy a prekuensia ket saan a makita ti tattao, ngem ti makunkuna nga asideg ti ultrabioleta ket makitkita kadagiti adu nga insekto ken dagiti billit.

Ti ultrabioleta a lawag ket mabirukan iti lawag ti init ken maiparuar babaen dagiti elektriko nga arko ken dagiti espesialisado a lawag a kas dagiti lampara a merkurio ken dagiti nangisit a lawag. Daytoy ket mabalin a gapuanan kadagiti kimiko a reaksion, ket gapuanan ti panagsilnag dagiti adu a sustansia wenno pluoresensia. Ti dakkel a pannakaibagi ti ultrabioleta, a mairaman dagiti amin a pakaabutan ti rabaw ti Daga, ket maidasig a kas di ionisado a radiasion. Dagiti nangatngato nga enerhia ti espektro ti ultrabioleta manipud kadagiti kaatiddog ti allon iti agarup a 10 nm aginggana ti 120 nm ('nakaro' nga ultrabioleat)ket dagiti ionisado, ngem gapu ti daytoy a pataud, dagitoy a kaatiddog ti allon ket masagepsep babaen ti nitroheno ken napigpigsa pay a sagepsepen babaen ti dioksiheno, ken isu nga adda daytoy ti ababa unay a kaatiddog ti dalan babaen ti angin. Nupay kasta, ti intero nga espektro ti ultrabioleta a radiasion ket adda met dagiti biolohiko a langa ti ionisado a radiasion, ken ad-adu pay a makadadael kadagiti adu a molekula kadagiti biolohiko a sistema ngem ti naibilangan babaen dagiti simple a pataud ti panagpapudot (kas pagarigan ti pannakabilag ti init). Dagitoy a tagikua a naala manipud iti ultrabioleta a bileg ti poton a mangbaliw kadagiti kimiko a piansa kadagiti molekula, urayno awan ti makaanay nga enerhia a mang-ionisado kadagiti atomo.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig iti Ultrabioleta a lawag iti Wikimedia Commons
# Karbohidrato

Ti laktosa ket disakarido a mabirukan iti gatas. Daytoy ket buklen ti molekula D-galaktosa ken molekula D-glukosa a nabedbedan babaen ti beta-1-4 glukosidigo a piansa. Daytoy ket adda pormulana iti C12H22O11.
Ti **karbohidrato** ket maysa nga organiko a kompuesto a buklen laeng ti karbon, hidroheno, ken oksiheno, ken kadawyan iti hidroheno:oksiheno nga atomo a pannakaibagi ti 2:1 (a kas iti danum); iti sabali a pannakaibaga, with the emperika a pormula C*m*(H2O)*n* (a ti *m* ket mabalin a sabali manipud iti *n*). Adda dagiti adda a mailaksid; kas pagarigan, desokirribosa, ati asukar a komponente ti DNA, ket addan ti emperika a pormula ti C5H10O4. Dagiti karbohidrato ket teknikal dagitoy a dagiti hidrato ti karbon; iti pannaka-estruktura daytoy ket napudpudno ti pannakakita kaniada a kas dagiti polihidrosia aldehideo ken dagiti ketona.

Ti panangibaga ket kadawyan iti biokimika, nga idiay ket sinonimo ti **sakarido**. Dagiti karbohidrato (dagiti sakarido) ket nabingbingay kadagiti uppat a pannakaigrupo ti kimiko: dagiti monosakarido, dagiti disakarido, dagiti oligosakarido, ken dagiti polisakarido. Iti sapasap, dagiti monosakarido ken dagiti disakarido, a dagiti ket basbassit (dagiti nababbaba ti molekular a kadagsen) a karbohidrato, ket kadawyan dagitoy a makunkuna a kas dagiti asukar. Ti balikas a *sakarido* ket nagtaud manipud iti Griego a balikas ti *σάκχαρον* (*sákkharon*), a ti kaibuksilanna ket "asukar." Bayat a ti sientipiko a nomenklatura dagiti karbohidrato ket narikut, ti nagnagan dagiti monosakarido ken dagiti disakarido ket masansan nga agpatingga ti suldong ti -osa. Kas pagarigan, ti asukar ti ubas ket isu ti monosakarido ti glukosa, asukar ti unas ket isu ti disakarido ti sukrosa, ken ti asukar ti gatas ket isu ti disakarido ti laktosa.

Dagiti karbohidrato ket akin-rebbeng dagiti nadumaduma a papel kadagiti sibibiag ngaorganismo. Dagiti polisakarido para iti panagipenpen ti enerhia (a kas ti almidon ken glukoheno), ken kas dagiti estruktural a komponente (a kas ti selulosa kadagiti mula ken kuitina kadagiti artropoda). Ti 5 tikarbonna a monosakarido ribosa ket maysa a nangruna a komponente dagiti koensima (a kas ti ATP, FAD, ken NAD) ken ti batayan ti henetiko a molekula a naamammuan a kas ti RNA. Ti maikabagian a deoksirribosa ket komponente ti DNA. Dagiti sakarido ket dagiti derabotiboda ket mairaman kadagiti adu ken sabali a nangruna a biomolekula nga addaan kadagiti nangruna a papel iti sistema ti immuno, pertilisasion, panagpawil ti patohenesis, pellapella, ken panagdakkel.

Iti siensia ti makan ken dagiti pay adu nga inpormal a kontesto, ti karbohidrato a panangibaga ket masansan a mangibaga ti ania man a makan a naisangyan a nabaknang iti narikut nga almidon ti karbohidrato (kasla dagiti sereal, tinapay, ken pasta) wenno simple laeng a dagiti karbohidrato, a kas ti asukar (a mabirukan iti sinam-it, dagiti palatipot, ken dagiti dulse).

## Kitaen pay

* Asukar

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig iti Karbohidrato iti Wikimedia Commons
# Alis

| Naidurugan nga alis |
| --- |
| *Pannakaidasig ken dagiti akin-ruar a rekurso* |
| ICD-10 | O04 |
| ICD-9 | 779.6 |
| DiseasesDB | 4153 |
| MedlinePlus | 002912 |
| eMedicine | article/252560 |

Ti **alis** wenno **panagregreg ti sikog** ket isu ti panangipatingga iti sikog babaen ti panagikkat manipud ti aanakan iti maysa a feto wenno para sakbay ti posibilidad a panagbiag. Ti maysa nga alis ket mabalin a maidagdagus a rumsua, nga iti daytoy a kaso ket tinawtawagan iti pannakaalis, wenno mabalin a maigagara durugan. Ti termino nga *alis* ket sapasap a mangibagbaga ti naidurugan nga alis iti panagsikog ti maysa a tao.

### Dagiti nagibasaran

### Dagiti nota

## Dagiti akinruar a silpo

* Dagiti midia a mainaig iti Alis iti Wikimedia Commons
* Dagiti annuroten ti alis: Ti Sangalubongan aPanagrepaso, inpablaak babaen ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
# Morfina

|  |
| --- |
|
*Morfina* |
| *7,8-didehydro-4,5-epoxy- 17-methylmorphinan-3,6-diol* |
| **CAS number** 57-27-2 (anhydrous) | **ATC code** N02AA01 |
| Chemical formula | C17H19NO3 |
| SMILES | CN1CCC23C4C1Cc5c2c(c(cc5)O)OC3C(O)C=C4 |
| Molecular weight | 285.4 |
| Bioavailability | ~30% (oral route) |
| Metabolism | renal 90%, biliary 10% |
| Elimination half-life | 2–3 hours |
| Excretion | renal 90%, biliary 10% |
| Pregnancy category | Category C (Australia) |
| Legal status | Schedule 8 (Australia), Class A (UK), DEA C-II (USA), Schedule I (Canada) |
| Routes of administration | oral, SC, IM, IV |
| Dependence Liability | Extremely High |

Ti **morfina**, ti principal nga aktibo nga ahente iti apiang (opio), ket maysa a nabileg nga opioid analgesic a droga.

Ti balikas a "morfina" ket nagtaud iti Morpheus, ti didiosen ti tagainep iti mitolohia a Griego.
# Leon

| Leon Sakup ti panawen: Pleistoseno–Agdama
PreЄ
Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N
↓ |
| --- |
|  |
| Lalaki |
|  |
| Babai |
| Kasasaad ti panagay-aywan |
|  Madanar  (IUCN 3.1) |
| Taksonomia  |
| Pagarian: | Animalia |
| Pilo: | Chordata |
| Klase: | Mammalia |
| Urnos: | Carnivora |
| Sub-urnos: | Feliformia |
| Pamilia: | Felidae |
| Subpamilia: | Pantherinae |
| Henero: | *Panthera* |
| Sebbangan: | P. leo |
| Dua a nagan |
| Panthera leo (Linnaeus, 1758) |
| Dagiti subsebbangan |
| *P. l. leo*
*P. l. melanochaita*
*P. l. sinhaleyus* |
|  |
| Naipakasaritaan ken agdama a pannakaiwarwaras ti *Panthera leo* iti Aprika, Asia ken Europa |

Ti **leon** (*Panthera leo*) ket maysa kadagiti uppat a dakkel a pusa iti henero ti *Panthera* ken kameng ti pamilia ti Felidae. Adda met dagiti lallaki a sumurok iti 250 kg (550 lb) iti kadagsen, daytoy ti maikadua a kadakkelan a sibibiag a pusa kalpasan ti tigre. Dagiti naatap a leon ket agdama nga adda idiay sub-Sahara nga Aprika ken idiay Asia (nga adda met ti naisagmak a tidda ti populasion nga agtataeng idiay Nailian a Parke ti Kabakiran ti Gir idiay India) bayat a dagiti sabali a kita ti leon ket napukawen manipud idiay Amianan nga Aprika ken Abagatan a laud nga Asia kadagiti naipakasaritaan a panawen. Aginggana idi naladaw a Pleistoseno, idi agarup a 10,000 a tawtawen iti napalabas, ti leon ket isu idi ti kaaduan a naiwarwaras a dakkel a mamalia iti daga kalpasan ti tattao. Mabirukan idi dagitoy iti kaaduan ti Aprika, iti ballasiw ti Eurasia manipud iti akinlaud nga Europa aginggana idiay India, ken idiay Kaamerikaan manipud iti Yukon aginggana idiay Peru. Ti leon ket madanar a sebbanagan, a nakakita daytoyen iti nakaro a panagbapassit iti populasion iti sakopna iti Aprika iti 30–50% para kadagiti dua a dekada idi las-ud ti maikadua a gudua ti maika-20 a siglo. Dagiti populasion ti leon ket saan a magay-at iti ruar dagiti naidesignado a reserba ken dagiti nailian a parke. Urayno ti taudan ti pannakapaay ket saan unay a napno a maawatan, ti pannakapukaw ti habitat ken dagiti suppiat iti tattao ket isu dagiti agdama a kakaruan a gapuanan iti pakadanagan. Iti kaunegan ti Aprika, ti populasion ti leon ti Laud nga Aprika ket naisangayan a naisagmak.

Dagiti leon ket agbiagda kadagiti 10–14 a tawtawen iti kaatapan, bayat nga iti kulong agbiag dagitoy iti at-atiddog ngem 20 a tawtawen. Iti kaatapan, dagiti lalaki ket manmano met nga agbiag iti at-atiddog ngem 10 a tawtawen, gapu kadagiti maal-ala a sugat manipud kadagiti kankanayon a panagkakabil kadagiti kasuppiat a lalaki ket adu met a mangpabassit ti kapaut ti biagda.

## Etimolohia

Ti nagan ti leon, kapada kadagiti adu a sasao a Romanse, ket naala manipud iti Latin *leo*, ken ti Taga-ugma a Griego ti λέων (*leon*). Ti Hebreo a balikas ti לָבִיא (*lavi*) ket mabalin pay a kabagianna daytoy. Daytoy ket maysa idi kadagiti sebbangan a kasisigud nga inpalawag babaen ni Linnaeus, a nagited iti nagannna iti *Felis leo*, iti obra idi maika-18 a siglo, ti *Systema Naturae*.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Dagiti midia a mainaig iti Leon iti Wikimedia Commons
# Baro a Guinea

Baro a Guinea
(Isla Papua)|  |
| Heograpia |
| Lokasion | Melanesia |
| Nagsasabtan | ﻿ / ﻿ |
| Purpuro | Purpuro Malayo |
| Kalawa | 786,000 km2 (303,000 sq mi) |
| Ranggo ti kalawa | Maika-2 |
| Kangatuan nga elebasion | 4,884 m (16024 ft) |
| Kangatuan a punto | Puncak Jaya |
| Administrasion |
| **Indonesia** |
| Dagiti probinsia | Papua laud a Papua |
| Kadakkelan a pagtaengan | Jayapura |
| Papua Baro a Guinea |
| Dagiti probinsia | Sentral Simbu Akindaya a Nangato a Dagdaga Daya a Sepik Enga Golpo Hela Jiwaka Madang Morobe Oro Akin-abagatan a Nagato a Dagdaga Akinlaud Akinlaud a Nangato a Dagdaga Laud a Sepik Luek Milne Nailian a Kapitolio a Distrito |
| Kadakkelan a pagtaengan | Puerto Moresby |
| Demograpia |
| Populasion | ~ 11,306,940 (2014) |
| Densidad ti populasion | 14/km2 (36/sq mi) |
| Grupgrupo ti etniko | Papua ken Austronesio |

Ti **Baro a Guinea** (ammo pay a kas Tok Pisin: Niugini, Olandes: Nieuw-Guinea, ken Indones: Papua; historikal: Irian/ Irian Jaya) ket ti dakkel nga isla idiay abagatan a laud ti Taaw Pasipiko. Daytoy ti maikadua a kadakkelan nga isla iti lubong, kalpasan ti Greenland, ken sakupenna ti kalawa iti daga ti 786,000 km2.

## Heograpia

Ti Baro a Guinea ket maysa nga isla idiay amianan ti kontinente ti Australia. Daytoy ket insalumina babaen ti Baybay Arafura iti laud ken ti Lingsat Torres ken ti Baybay Coral iti daya. Sagpaminsan pay a naikedkeddeng a ti akindaya unay nga isla ti Purpuro Malayo, daytoy ket mabirukan iti amianan ti Top End ti Australia, Golpo ti Carpentaria ken ti Peninsula Rawis York, ken laud ti Purpuro Bismarck ken ti Purpuro ti Is-isla Solomon.

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia

* Jared Diamond, *Guns, Germs, and Steel. A short history of everybody for the last 13'000 years*, 1997.

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig iti Baro a Guinea iti Wikimedia Commons

* Paksimile ti material manipud ti "Ti Pannakaduktal ti Baro a Guinea" babaen ni George Collingridge Naiyarkibo 2010-11-29 iti Wayback Machine
* Dagiti sientista ket nagkablaaw ti pannakaduktal kadagiti ginasut a nbaro a sebbanagan idiay Baro a Guinea Naiyarkibo 2006-02-09 iti Wayback Machine
* PapuaWeb Naiyarkibo 2021-01-16 iti Wayback Machine
# Europa

| Europa |
| --- |
|  |
| Kalawa | 10,180,000 km2 (3,930,000 kuadrado milia) |
| Populasion | 731,000,000 (2009, maika-3) |
| Densidad ti populasion | 70/km2 (181/kuadrado milia) |
| Nagan dagiti umili | Europeano |
| Pagpagilian | 50 (listaan ti pagpagilian) |
| Sasao | Listaan dagiti pagsasao |
| Dagiti sona ti oras | UTC aginggana ti UTC+6 |
| TLD ti internet | .eu (Kappon ti Europa) |
| Dagiti kadakkelan a siudad | Listaan dagiti metropolitan a lugar iti Europa |

Politikal a mapa ti Europa
Ti **Europa** ti maysa kadagiti pito a kontinente iti lubong. Nabeddengan ti Europa iti amianan babaen ti Taaw Artiko, iti laud babaen ti Taaw Atlantiko, iti abagatan babaen ti Baybay Mediteraneo, ken iti abagatan-a-daya dagiti daldalan ti danum a simmilpo iti Mediteraneo a pakairamanan ti Baybay Nangisit ken ti Kabambantayan ti Kaukaso. Iti daya, naisingay ti Europa iti Asia babaen ti namagsina a danum ti Kabambatayan ti Ural ken ti Baybay Kaspio.

## Dagiti nagibasaran

## Kitaen pay

* Kappon ti Europa

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig iti Europa iti Wikimedia Commons