# Aprika

| Aprika |
| --- |
|  |
| Kalawa | 30,221,532 km2 (11,668,599 sq mi), Maika-2 |
| Populasion | 1.1 bilion (2013, Maika-2) |
| Densidad ti populasion | 30.51/km2 (agarup a 80/sq mi) |
| Nagan dagiti umili | Aprikano, Taga-Aprika |
| Pagpagilian | 54 (ken 2 a nasuppiatan) (listaan ti pagpagilian) |
| Agkamkammatalek | ipakita
Akinruar (3)
* Mayotte
* Réunion
* Santa Elena, Ascension ken Tristan da Cunha

ipakita
Akin-uneg (4)
* Is-isla Kanarias
* Ceuta
* Is-isla Madeira
* Melilla
 |
| Sasao | Listaan dagiti pagsasao |
| Dagiti sona ti oras | UTC-1 aginggana ti UTC+4 |
| Dagiti kadakkelan a siudad | Listaan dagiti metropolitano a lugar idiay Aprika Listaan dagiti siudad idiay Aprika  Lagos  Cairo  Kinshasa-Brazzaville  Kalatakan a Johannesburg  Mogadishu  Khartoum-Omdurman  Dar es Salaam  Alexandria  Abidjan  Casablanca |

Mapa ti Aprika
Ti **Aprika** ket ti maikadua a kadakkelan ken ken ti maikadua a kaaduan ti populasion a kontinente iti lubong. Iti agarup a 30.2 riwriw km2 (11.7 riwriw sq mi) ken mairaman dagiti asideg nga isla, daytoy ket sakupenna ti innem a porsiento iti dagup a kalawa ti rabaw ti Daga ken 20.4 porsiento iti dagup a kalawa ti daga. Daytoy ket addaan kadagiti 1.1 bilion a tattao manipud idi 2013, daytoy ket kadagupan iti agarup a 15% iti populasion ti tao iti lubong. Ti kontinente ket napalikmutan babaen ti Baybay Mediteraneo iti amianan, ti Kanal Suez ken ti Baybay Nalabbasit iti igid ti Peninsula Sinai iti amianan a daya, ti Taaw Indiano iti abagatan a daya, ken ti Taaw Atlantiko iti laud. Ti kontinente ket iramanna ti Madagascar ken dagiti nadumaduma a purpuro. Daytoy ket addaan kadagiti 54 napno a nabigbigan a naturay nga estado ("pagpagilian"), siam a terteritorio ken dagiti dua a *de facto* a nawaya nga estado nga addaan iti limitado wenno awan pannakabigbig.

Ti populasion ti Aprika ket isu ti kaubingan kadagiti amin a kontinente; 50% kadagiti Aprikano ket agtawen ti 19 wenno ub-ubing.

Ti Arhelia ket ti kadakelan a pagilian ti Aprika babaen ti kalawa, ken ti Nigeria ket ti kadakkelan babaen ti populasion. Ti Aprika, a naisangayan ti sentral nga Akindaya nga Aprika, ket kaaduan a naaw-awat a kas ti lugar a taudan dagiti tatttao ken ti klado ti Hominidae (dagiti nalatak a bakes), a kas naebidensiaan babaen dagiti kasapaan a hominidae ken dagiti taudanda, ken dagiti pay naud-udi a napetsaanen iti agarup a pito a riwriw a tawtawen ti napalabas, a mairaman ti *Sahelanthropus tchadensis*, *Australopithecus africanus*, *A. afarensis*, *Homo erectus*, *H. habilis* ken *H. ergaster* – a dagiti kasapaan a *Homo sapiens* (moderno a tao) ket nabirukan idiay Etiopia ken napetsaan idi agarup a 200,000 a tawtawen ti napalabas. Ti Aprika ket sakkawenna ti ekuador ken sakupenna dagiti nadumaduma a luglugar ti klima; daytoy laeng ti kontinente a gumay-at manipud iti akin-amianan a temperado aginggana dagiti akin-abagatan a temperado a sona.

## Pakasaritaan

### Kasakbayan a pakasaritaan

Ni Lucy, ti maysa a rurog ti *Australopithecus afarensis* a naduktalan idi Nobiembre 24, 1974, idiay Ginget Awash idiay Depresion Afar ti Etiopia
Ti Aprika ket naikeddeng babaen dagiti kaaduan a paleoantropologo nga isu ti kaduogan a natagtagitao a teritorio iti Daga, a ti sebbangan ti tao ket nagtaud manipud iti daytoy a kontinente. Idi las-ud ti tengnga ti maika-20 a siglo, dagiti antropologo ket nakaduktalda kadagiti adu a posil ken ebidensia ti panagtaeng ti tao a mabalin a nasapsapa ngem 7 a riwriw a tawtawen ti napalabas. Dagiti tidda ti posil dagiti nadumaduma a sebbangan iti nasapa a kasla bakes a tattao ket naipagarup a nagbalin iti moderno a tao, kas ti *Australopithecus afarensis* (radiometriko a napetsaan iti agarup a 3.9–3.0 riwriw a tawtawen SK), Ti *Paranthropus boisei* (c. 2.3–1.4 riwriw a tawtawen SK) ken ti *Homo ergaster* (c. 1.9 riwriw–600,000 a tawtawen SK) ket naduktalanen.

Kalpasan ti ebulosion ti homo sapiens sapiens idi agarup a 150,000 to 100,000 a tawtawen ti napalabas idiay Aprika, ti kontinente ket kangrunaan a natagtagitao babaen dagiti grupo ti agananup-agburburas. Dagitoy nga immuna a moderno a tattao ket pinanawanda ti Aprika ken tinagtagitaoda ti amin a paset ti lubong idi las-ud ti migrasion ti Iruruar idiay Aprika a napetsaan idi agarup a 50,000 a tawtawen ti napalabas, ken rimmuar iti kontinente a mabalin a bimmallasiw iti Bab-el-Mandeb idiay Baybay Nalabbasit, ti Lingsat ti Gibraltar idiay Morocco, wennoti Ismo ti Suez idiay Ehipto.

Dagiti sabali pay a migrasion dagitoy a moderno a tattao iti kaunegan ti kontinente ti Aprika ket napetsaanen iti dayta a panawen, nga adda iti ebidenisa ti nasapa a panagtaeng ti tao a nabirukan idiay Akin-abagatan nga Aprika, Abagatan a daya nga Aprika, Amianan nga Aprika, ken ti Sahara.

Ti kadakkel ti Sahara ket naipakasaritaanen a nakaro nga agdumaduma, nga iti kalawana ket napardas nga agdumaduma ken dagiti dadduma a panawen ket mapukpukaw depende kadagiti klimatiko a kasasaad ti lubong. Iti patingga dagiti Panawen ti yelo, a nakarkulo idi agarup a 10,500 SK, ti Sahara ket nagbalin manen a berde a nalames a ginget, ken dagiti populasion ti Aprika ket nagsubli iti uneg ken dagiti kabambantayan nga aplaya idiay Sub-Sahara nga Aprika, ken adda dagiti pinintaan iti bato a nangpakpakita ti nalames a Sahara ken dagiti adu a populasion a naduktalan idiay Tassili n'Ajjer a napetsaan iti agarup a 10 milmilenio. Nupay kasta, ti panagpudpudot ken ti panagmagmaga ti klima ket kaibuksilanna a babaen idi 5000 BC, ti rehion ti Sahara ket immad-adun a nagbalbalin a namaga ken nabusor. Idi agarup a 3500SK, gapu ti pakbo ti pagtayyekan ti Daga, ti Sahara ket nakasanay ti paset ti panawen iti napardas a panagbalin iti desierto. Ti populasion ket immakarda kadagiti rehion ti Sahara ken napanda idiay Ginget ti Nilo iti baba ti Maikadua a Katarata nga idiay ket nagaramidda kadagiti permanente wenno semi-permanente a pagtaengan. Napasamak ti nakaro a resesion ti klima, ken nagpabassit ti nakaro ken kankanayon a panagtudtudo idiay Sentral ken Akindaya nga Aprika. Manipud idin iti daytoy a panawen, dagiti namaga a kondision ti nagtultuloy idiay Akindaya nga Aprika ken immad-adu idi las-ud ti naudi a 200 a tawtawen, idiay Etiopia.

Ti panagpaamo ti baka idiay Aprika ket immay sakbay ti agrikultura ken mabalin nga adda a kakuyog dagiti kultura ti agan-anup ken agburburas. Naipagpagarup a babaen idi 6000 SK, ti baka ket napaamon idiay Amianan nga Aprika. Idiay kompleks ti Sahara-Nilo, dagiti tattao ket nagpaamoda kadagiti nadumaduma nga ayuop, a mairaman ti burro ken ti bassit a nasaraan ti tornilio a kalding a kadawyan idi manipud idiay Arhelia aginggana idiay Nubia.
Idi tawen ti 4000 SK, ti klima ti Sahara ket nangrugrugi a pimmardas a nagbalin a nagmagmaga. Daytoy a panagbaliw ti klima ket taudan ti panagpabassit dagiti danaw ken dagiti karayan ken taudan ti imad-adu a panagbalin ti desierto . Daytoy ket isu ti gapuanan ti panagpaadu ti gatad ti daga a nasayaat para kadagiti pagtaengan ken nangtulong kadagiti migrasion dagiti komunidad ti agtaltalon idiayi ad-adu a tropikal a klima ti Laud nga Aprika.

Babaen ti umuna a milenio SK, naipayammo ti panagobra iti landok idiay Akin-amianan nga Aprika ken napardas a naiwaras iti ballasiw ti Sahara kadagiti akin-amianan a paset ti sub-Sahara nga Aprika, ken babaen idi 500 SK, ti panagobra ti metal ket nagbalinen a kadawyan idiay Laud nga Aprika. Ti panagobra ti landok ket napnon a naipundar idi agarup a 500 SK kadagiti adu a lugar iti Daya ken Laud nga Aprika, ngem dagiti dadduma a rehion ket saanda met a nangrugi iti panagobra ti landok aginggana kadagiti nasapa a siglo ti AD. Dagiti banag ti gambang manipud idiay Ehipto, Amianan nga Aprika, Nubia, ken Etiopia a napetsaan idi agarup a 500 SK ket nakali idiay Laud nga Aprika, ken mangisingasing a dagiti network ti Trans-Sahara a panagtagilako ket napundaren babaen ti daytoy a petsa.

## Dagiti teritorio ken dagiti rehion

Dagiti pagilian iti daytoy a tabla ket naikategoria segun ti isbangan dagiti heograpiko a rehion nga inus-usar babaen ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, ken ti datos a nairaman ket naala kadagiti taudan manipud kadagiti artikulo ken no agiddiat dagitoy maikkan met dagitoy iti pakaammo.

|  |
| --- |
| Dagiti rehion ti Aprika:
  Akin-amianan nga Aprika
  Akinlaud nga Aprika
  Sentral nga Aprika
  kindaya nga Aprika
  Akin-abagatan nga Aprika |
|   |
|   |
| Pisikal a mapa ti Aprika |
| Politikal a mapa ti Aprika |

| Nagan ti rehion ken teritorio, nga addaan iti wagayway | Kalawa (km²) | Populasion | Tawen | Densidad (per km²) | Kapitolio |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Akin-amianan nga Aprika** |
|  Arhelia | 2,381,740 | 34,178,188 | 2009 | 14 | Arhel |
|  Is-isla ti Kanaria (Espania) | 7,492 | 2,118,519 | 2010 | 226 | Las Palmas de Gran Canaria, Santa Cruz de Tenerife |
|  Ceuta (Espania) | 20 | 71,505 | 2001 | 3,575 | — |
|  Ehipto | 1,001,450 | 82,868,000 | 2012 | 83 | Cairo |
|  Libya | 1,759,540 | 6,310,434 | 2009 | 4 | Tripoli |
|  Madeira (Portugal) | 797 | 245,000 | 2001 | 307 | Funchal |
|  Melilla (Espania) | 12 | 66,411 | 2001 | 5,534 | — |
|  Morocco | 446,550 | 34,859,364 | 2009 | 78 | Rabat |
|  Sudan | 1,861,484 | 30,894,000 | 2008 | 17 | Khartoum |
|  Tunisia | 163,610 | 10,486,339 | 2009 | 64 | Tunis |
|   Akinlaud a Sahara | 266,000 | 405,210 | 2009 | 2 | El Aaiún |
| **Sara ti Aprika** wenno **Amianan a daya nga Aprika** |
|  Djibouti | 23,000 | 623,891 | 2012 | 22 | Djibouti |
|  Eritrea | 121,320 | 5,647,168 | 2009 | 47 | Asmara |
|  Etiopia | 1,127,127 | 84,320,987 | 2012 | 75 | Addis Ababa |
|  Somalia | 637,657 | 9,832,017 | 2009 | 15 | Mogadishu |
| **Akindaya nga Aprika** |
|  Burundi | 27,830 | 8,988,091 | 2009 | 323 | Bujumbura |
|  Teritorio ti Britania iti Taaw Indiano - Purpuro Chagos (Nagkaykaysa a Pagarian) | 56.13 | 3,000 | 2012 | 53.4 | Diego Garcia |
|  Komoros | 2,170 | 752,438 | 2009 | 347 | Moroni |
|  Kenya | 582,650 | 39,002,772 | 2009 | 66 | Nairobi |
|  Madagascar | 587,040 | 20,653,556 | 2009 | 35 | Antananarivo |
|  Malawi | 118,480 | 14,268,711 | 2009 | 120 | Lilongwe |
|  Maurisio | 2,040 | 1,284,264 | 2009 | 630 | Port Louis |
|  Mayotte (Pransia) | 374 | 223,765 | 2009 | 490 | Mamoudzou |
|  Mozambique | 801,590 | 21,669,278 | 2009 | 27 | Maputo |
|  Réunion (Pransia) | 2,512 | 743,981 | 2002 | 296 | Saint-Denis |
|  Rwanda | 26,338 | 10,473,282 | 2009 | 398 | Kigali |
|  Seychelles | 455 | 87,476 | 2009 | 192 | Victoria |
|  Abagatan a Sudan | 619,745 | 8,260,490 | 2008 | 13 | Juba |
|  Tanzania | 945,087 | 44,929,002 | 2009 | 43 | Dodoma |
|  Uganda | 236,040 | 32,369,558 | 2009 | 137 | Kampala |
|  Zambia | 752,614 | 11,862,740 | 2009 | 16 | Lusaka |
|  Zimbabwe | 390,580 | 11,392,629 | 2009 | 29 | Harare |
| **Sentral nga Aprika** |
|  Angola | 1,246,700 | 12,799,293 | 2009 | 10 | Luanda |
|  Kamerun | 475,440 | 18,879,301 | 2009 | 40 | Yaoundé |
|  Republika ti Tengnga nga Aprika | 622,984 | 4,511,488 | 2009 | 7 | Bangui |
|  Chad | 1,284,000 | 10,329,208 | 2009 | 8 | N'Djamena |
|  Kongo | 342,000 | 4,012,809 | 2009 | 12 | Brazzaville |
|  Demokratiko a Republika ti Kongo | 2,345,410 | 69,575,000 | 2012 | 30 | Kinshasa |
|  Guinea Ekuatorial | 28,051 | 633,441 | 2009 | 23 | Malabo |
|  Gabon | 267,667 | 1,514,993 | 2009 | 6 | Libreville |
|  Santo Tomas ken Prinsipe | 1,001 | 212,679 | 2009 | 212 | São Tomé |
| **Akin-abagatan nga Aprika** |
|  Botswana | 600,370 | 1,990,876 | 2009 | 3 | Gaborone |
|  Lesotho | 30,355 | 2,130,819 | 2009 | 70 | Maseru |
|  Namibia | 825,418 | 2,108,665 | 2009 | 3 | Windhoek |
|  Abagatan nga Aprika | 1,219,912 | 51,770,560 | 2011 | 42 | Bloemfontein, Cape Town, Pretoria |
|  Eswatini | 17,363 | 1,123,913 | 2009 | 65 | Mbabane |
| **Akinlaud nga Aprika** |
|  Benin | 112,620 | 8,791,832 | 2009 | 78 | Porto-Novo |
|  Burkina Faso | 274,200 | 15,746,232 | 2009 | 57 | Ouagadougou |
|  Cabo Verde | 4,033 | 429,474 | 2009 | 107 | Praia |
|  Gambia | 11,300 | 1,782,893 | 2009 | 158 | Banjul |
|  Ghana | 239,460 | 23,832,495 | 2009 | 100 | Accra |
|  Guinea | 245,857 | 10,057,975 | 2009 | 41 | Conakry |
|  Guinea-Bissau | 36,120 | 1,533,964 | 2009 | 43 | Bissau |
|  Côte d'Ivoire | 322,460 | 20,617,068 | 2009 | 64 | Abidjan, Yamoussoukro |
|  Liberia | 111,370 | 3,441,790 | 2009 | 31 | Monrovia |
|  Mali | 1,240,000 | 12,666,987 | 2009 | 10 | Bamako |
|  Mauritania | 1,030,700 | 3,129,486 | 2009 | 3 | Nouakchott |
|  Niger | 1,267,000 | 15,306,252 | 2009 | 12 | Niamey |
|  Nigeria | 923,768 | 166,629,000 | 2012 | 180 | Abuja |
|  Santa Elena, Ascension ken Tristan da Cunha (Nagkaykaysa a Pagarian) | 420 | 7,728 | 2012 | 13 | Jamestown |
|  Senegal | 196,190 | 13,711,597 | 2009 | 70 | Dakar |
|  Sierra Leone | 71,740 | 6,440,053 | 2009 | 90 | Freetown |
|  Togo | 56,785 | 6,019,877 | 2009 | 106 | Lomé |
|   Dagup ti Aprika | 30,368,609 | 1,001,320,281 | 2009 | 33 |  |

## Dagiti nagibasaran

## Adu pay a mabasbasa

* Asante, Molefi (2007). *The History of Africa*. Estados Unidos: Routledge. ISBN 0-415-77139-0.
* Clark, J. Desmond (1970). *The Prehistory of Africa*. Londres: Thames and Hudson. ISBN 978-0-500-02069-2.
* Crowder, Michael (1978). *The Story of Nigeria*. London: Faber. ISBN 978-0-571-04947-9.
* Davidson, Basil (1966). *The African Past: Chronicles from Antiquity to Modern Times*. Harmondsworth: Penguin. OCLC 2016817.
* Gordon, April A.; Donald L. Gordon (1996). *Understanding Contemporary Africa*. Boulder: Lynne Rienner Publishers. ISBN 978-1-55587-547-3.
* Khapoya, Vincent B. (1998). *The African experience: an introduction*. Upper Saddle River, NJ: Prentice Hall. ISBN 978-0-13-745852-3.
* Moore, Clark D., and Ann Dunbar (1968). *Africa Yesterday and Today*, in series, *The George School Readings on Developing Lands*. New York: Praeger Publishers.
* Naipaul, V. S.. *The Masque of Africa: Glimpses of African Belief*. Picador, 2010. ISBN 978-0-330-47205-0

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig iti Aprika iti Wikimedia Commons

 Pakaammo ti panagbiahe idiay Aprika manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)

* Aprika iti Curlie (iti Ingles)