Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Biolohiko a pannakaidasig

|
Biag
Dominio
Pagarian
Pilo
Klase
Urnos
Pamilia
Henero
Sebbangan |
| --- |
| Ti panagsisinnaruno ti biolohiko a pannakaidasig dagiti walo a kangrunaan a taksonomiko a ranggo. Dagiti bassit a naipakatengngaan a pannakairanggo ket saan a naipakita. |

Ti **bilohiko a pannakaidasig**, wenno **sientipiko a pannakaidasig iti bilolohia**, ket maysa a pamay-an iti sientipiko a taksonomia nga inus-usar a panangigrupo ken panangikategoria kadagiti organismo kadagiti grupo a kas ti henero wenno sebbangan. Dagitoy a grupo ket naam-ammuan a kas dagiti **takson**.

Ti moderno a biolohiko a pannakaidasig ket adda ti ramutna iti obra ni Carolus Linnaeus, nga isu ket nangigrupo kadagiti sebbangan segun kadagiti nagbibingayan a pannakailasin. Dagitoy a panangigrupo ket nabaliwanen gapu iti Darwiniano a pamunganayan iti sapasap a taudan. Iti pannakaiyammo iti kladistiko a pamay-an idi naladaw a maika-20 a siglo, ti pilohenetiko a taksonomia a nakaigrupuan dagiti organismo a puro a naibatay iti nainperensia nga ebolusionario a pannakaikabagian, a saan a nangikaskaso ti morpolohiko a pannakaipadpada, ket nagbalinen a sapasap kadagiti dadduma a lugar ti biolohia. Ti molekular a pilokenetiko, nga agus-usar iti DNA a panagsisinnnaruno a kas datos, ket nangiturong pay kadagiti kinaudi a panagbalbaliw ken mabalin nga gatultuloy daytoy iti kastoy. Ti biolohiko a pannakaidasig ket tagikua ti siensia iti biolohiko a sistematika.

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia

* Atran, S. (1990). *Cognitive Foundations of Natural History: Towards an Anthropology of Science* [*Dagiti Kognitibo a Pundasion iti Masna a Pakasaritaan: Para iti Antropolohia ken Siensia*] (iti Ingles). Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-37293-3.
* Larson, J. L. (1971). *Reason and Experience: The Representation of Natural Order in the Work of Carl von Linné* [*Rason ken Panagsanay: Ti Representasion iti Masna nga Urnos iti Obra ni Carl von Linné*] (iti Ingles). Berkeley, CA: University of California Press.
* Mayr, E.; Bock, W. J. (2002). "Classifications and Other Ordering Systems" [Dagiti Pannakaidasig ken Dadduma pay a Sistema ti Panangurnos]. *Journal of Zoological Systematics and Evolutionary Research* (iti Ingles). **40** (4): 169–94. doi:10.1046/j.1439-0469.2002.00211.x.
* Schuh, R. T.; Brower, A.V. Z. (2009). *Biological Systematics: Principles and Applications* [*Biolohiko a Sistematika: Dagiti Pamunganayan ken Panangipakat*] (iti Ingles) (Maika-2 nga ed.). Ithaca, NY: Cornell University Press. ISBN 978-0-8014-4799-0.
* Sebbangan 2000 & ITIS Katologo ti Biag 2008 Naiyarkibo 2009-08-28 iti Wayback Machine
* Stafleau, F. A. (1971). *Linnaeus and the Linnaeans: The Spreading of Their Ideas in Systematic Botany, 1735–1789* [*Linnaeus ken Dagiti Linneo: Ti Panangiwaras kadagiti Kapanunotandad iti Sistematiko a Boatanika, 1753–1789*] (iti Ingles). Utrecht: Oosthoek.
# Pagarian (biolohia)

|
Biag
Dominio
Pagarian
Pilo
Klase
Urnos
Pamilia
Henero
Sebbangan |
| --- |
| Ti panagsisinnaruno ti biolohiko a pannakaidasig dagiti walo a kangrunaan a taksonomiko a ranggo. Ti dominio ket aglaon ti maysa wenno ad-adu pay a pagarian. Dagiti bassit a naipakatengngaan a pannakairanggo ket saan a naipakita. |

Iti biolohia, ti **pagarian** (Latin: regnum, pl. regna) ket isu ti taksonomiko a ranggo, a mabalin nga isu ti kangatuan a ranggo wenno iti kabarbaro a sistema ti tallo a dominio, ti ranggo ti baba ti dominio. Dagiti pagarian ket nabingbingay kadagiti babbabassit a grupo a tinawtawagan ti pila (iti soolohia) wenno dagiti pannakabingbingay iti botanika.

Iti agdama, dagiti libro manipud idiay Estados Unidos ket agus-usar iti sistema kadagiti innem a pagarian (Animalia, Plantae, Fungi, Protista, Archaea, ken Bakteria) bayat a ti Britaniko, Australiano ken Latin nga Amerikano a liblibro ket mabalin a mangipalawag kadagiti lima a pagarian (Animalia, Plantae, Fungi, Protoctista, ken Prokaryota wenno Monera). Adda pay dagiti kinaudi a pannakaidasig a nalawag a nanglikud iti termino a "pagarian", a nangibagbaga a dagiti tradisional a pagarian ket saan a Monopiletiko, a kas ti saan a mangbukel kadagiti amin a kaputotan iti sapasap a tinaudan.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Ti konsepto ti lima a pagarian Naiyarkibo 2008-02-19 iti Wayback Machine
* Ti panangidasig ni Whittaker Naiyarkibo 2008-01-05 iti Wayback Machine
# Pilo

|
Biag
Dominio
Pagarian
Pilo
Klase
Urnos
Pamilia
Henero
Sebbangan |
| --- |
| Ti panagsisinnaruno ti biolohiko a pannakaidasig dagiti walo a kangrunaan a taksonomiko a ranggo. Ti pagarian ket aglaon ti maysa wenno ad-adu pay a pilo. Dagiti bassit a naipakatengngaan a pannakairanggo ket saan a naipakita. |

Iti biolohia, ti **pilo** ket isu ti taksonomiko a ranggo ti baba ti pagarian ken ngato ti klase. Iti tradision, iti botanika ti termino a "pannakabingbingay" ket inus-usar embes nga iti "pilo", urayno idi 1993 ti Internasional a Kongreso ti Botaniko ket inawatna ti panangilasin a "pilo". Ti pagarian nga Animalia ket aglaon kadagiti agarup a 35 a pilo; ti pagarian ti Plantae ket aglaon kadagiti 12 a pilo. Iti agdama a panagsuksukimat iti pilohenetika ket makabirbiruk kadagiti pannakaikabagian a baetan dagiti pilo, a nailaon iti dakdakkel a kladistika, kasla iti Ecdysozoa ken Embryophyta.

## Dagiti nota

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* "Pudno" kadi dagiti pilo? Adda kadi dagiti nasayaat a naipalplawag a "bilang iti pilo ti ayup" dagiti sibibiag ken posil a rehistro? Naiyarkibo 2006-06-22 iti Wayback Machine
* Kangrunaan a pilo dagiti ayup Naiyarkibo 2006-07-16 iti Wayback Machine
# Subpilo

Iti sientipiko a pannakaidasig ti biota, ti **subpilo** ket maysa a taksonomiko a ranggo iti soolohiko a nomenklatura.

Ti taksonomiko a ranggo ti 'subdibision' dagiti fungus ken taksonomia ti mula ket kapada ti 'subpilo' iti soolohiko a taksonomia.

## Taksonomiko a ranggo

Ti Subpilo ket:

1. nababbaba ngem ti pilo
2. nangatngato ngem ti superklase.

## Kas pagarigan

Saan amin a dagiti pilo ti fauna ket nabingbingay kadagiti subpilo.

Dagiti mairaman iti:
* Arthropoda: mabingbingay kadagiti subpilo ti Trilobitomorpha, Chelicerata, Myriapoda, Hexapoda ken Crustacea,
* Brachiopoda: mabingbingay kadagiti subpilo ti Linguliformea, Craniformea ken Rhynchonelliformea,
* Chordata: mabingbingay kadagiti Tunicata, Cephalochordata, ken ti kadakkelan a bukodna a subpilo ti Bertebrata.
# Chordata

| Chordata Sakup ti panawen: Portuniano – Holoseno, 535–0 Ma
PreЄ
Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N |
| --- |
|  |
| Ti Rayo-ekis tetra (*Pristella maxillaris*) ket maysa kadagiti bassit a chordata nga addaan iti makitkita a likudan a siit. Ti duri ket naibalayan iti kaunegan ti likudan a siit. |
| Taksonomia  |
| Pagarian: | Animalia |
| Subpagarian: | Eumetazoa |
| *Klado*: | Bilateria |
| *Klado*: | Nephrozoa |
| Superpilo: | Deuterostomia |
| Pilo: | Chordata Haeckel, 1874 |
| Dagiti subgrupo |
| * Cephalochordata
	+ Leptocardii
* **Olfactores**
	+ Tunicata
	+ †Pikaiidae
	+ Vertebrata
	+ †*Palaeospondylus*
	+ †*Zhongxiniscus*
* †Vetulicolia?

Ken kitaen ti teksto |

Ti **chordata** ket dagiti ayup a mangbukel iti maysa a pilo. Dagitoy ket deuterostomia nga ayup nga agprosproseso iti notokorda, ti lungog a dorsal nga urat, dagiti paringotrema, ken endostilo, ken ti maysa nga adda ti likudan ti ubet nga ipus iti paset ti panawen bassit iti siklo ti panagbiagda. Iti taksonomia, ti pilo ket mangiraman kadagiti subpilo ti Bertebrata, a mairaman dagiti mamalia, dagiti ikan, dagiti ampibian, dagiti reptilia, dagiti billit; Tunicata, a mairaman dagiti salpidae ken dagiti ascidiacea; ken Cephalochordata, a buklen dagiti lancelet.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti datos a mainaig iti Chordata iti Wikispecies

* Chordata iti GlobalTwitcher.com
* Nodo ti Chordata iti Puonan iti Biag Naiyarkibo 2007-02-24 iti Wayback Machine
* Nodo ti Chordata iti NCBI Taxonomy
# Bertebrata

| Bertebrata Sakup ti panawen: Kambriano–Agdama,
520–0 Ma
PreЄ
Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N |
| --- |
|  |
| Dagiti organismo manipud iti tunggal maysa a nangruna a grupo ti bertebrata. Agpakanawan, mangrugi manipud iti kanawan a ngato: Apuy bannasak, baybay buaya, akin-abagatan a kasuario, nalabbasit-kayumangi a higante nga elepante a sangio, Mola mola |
| Taksonomia  |
| Pagarian: | Animalia |
| Pilo: | Chordata |
| *Klado*: | Olfactores |
| Subpilo: | Vertebrata J-B. Lamarck, 1801 |
| Napalaka a pannakaigrupo (kitaen ti teksto) |
| * Dagiti ikan (kladistiko a mairaman dagiti Tetrapoda)
 |
| Kapada a nagan |
|
Ossea Batsch, 1788 |

Dagiti **bertebrata** ket dagiti ayup nga addaan kadagiti ania man a sebbangan dagiti ayup iti kaunegan ti subpilo ti **Vertebrata** (dagiti chordata nga addaan kadagiti duri). Dagiti bertebrata ket mangirepresenta ti kaaduan iti pilo ti Chordata, nga agdama nga adaan iti agarup a 64,000 a naipalawag a sebbangan. Dagiti bertebrata ket mairaman ti awan sangi nga ikan ken dagiti agsangi a bertebrata, a mairaman ti agkalkalniog nga ikan (dagiti pating ken dagiti pagi) ken ti nasiit nga ikan. Ti klado ti nasiit nga ikan nga ammo a kas dagiti narutong a pigar nga ikan a mangiraman kadagiti tetrapoda, a nabingbingay met kadagiti amphibia, dagiti reptilia, dagiti mamalia, ken dagiti billit.

## Dagiti nagibasaran

## Bibliograpia

* Kardong, Kenneth V. (1998). *Vertebrates: Comparative Anatomy, Function, Evolution* (second nga ed.). USA: McGraw-Hill. pp. 747 pp. ISBN 0-697-28654-1.
* "Vertebrata". Integrated Taxonomic Information System. Naala idi 6 Agosto 2007.

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti datos a mainaig iti Vertebrata iti Wikispecies

* Tree of Life Naiyarkibo 2021-04-22 iti Wayback Machine
# Klase (biolohia)

|
Biag
Dominio
Pagarian
Pilo
Klase
Urnos
Pamilia
Henero
Sebbangan |
| --- |
| Ti panagsisinnaruno ti biolohiko a pannakaidasig dagiti walo a kangrunaan a taksonomiko a ranggo. Dagiti bassit a naipakatengngaan a pannakairanggo ket saan a naipakita. |

Iti biolohiko a pannakaidasig, ti **klase** (Latin: *classis*) ket

* ti taksonomiko a ranggo. Dagiti dadduma pay a nalatak a naamammuan a ranggo ket ti biag, dominio, pagarian, pilo, urnos, pamilia, henero, ken sebbangan, nga iti klase ket adda iti nagbaetan ti pilo ken urnos. Para kadagiti pay nalatak a naamammuan a ranggo, adda dagiti pagpilian iti asideg nga ab-ababa a ranggo, a nainaganan babaen ti prefix *sub-*: subklase (Latin: *subclassis*).
* ti taksonomiko a paset, ti takson, iti dayta a ranggo. Iti dayta a kaso ti ad-adu ngem maysa ket dagiti klase (Latin *classes*)

Ti pakabuklan iti tunggal maysa a klase ket naikeddeng babaen ti taksonomo. Kankanayon nga awan ti husto a pakaitunosan, nga adda dagiti nadumaduma a taksonomo a mangal-ala ti sabsabali a puesto. Awan dagiti alagaden a nasken a suroten ti maysa a taksonomo iti panagipalawag ti klase, ngem para kadagiti nalatak a naamammuan nga ayup mabalin nga addato dagiti konsenso. Kas pagarigan, dagiti aso ket kadawyan a naikabil iti pilo a kordata (dagiti ayup nga adda dagiti notokorda); iti klase a Mammalia; iti urnos a Carnivora.

## Dagiti nagibasaran
# Mamalia

| Mamalia Sakup ti panawen: Kitaen ti teksto
PreЄ
Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N |
| --- |
|  |
| Kas pagarigan dagiti nadumaduma nga urnos ti mamalia, itakla ti ladawan ken ipababa para kadagiti agmaymaysa a panagipalpalawag |
| Taksonomia  |
| Pagarian: | Animalia |
| Pilo: | Chordata |
| *Klado*: | Amniota |
| *Klado*: | Synapsida |
| *Klado*: | Mammaliaformes |
| Klase: | Mammalia Linnaeus, 1758 |
| Dagiti subgrupo |
| * Urnos Monotremata
* Klado Theriiformes
	+ Urnos †Eutriconodonta
	+ Urnos †Multituberculata
	+ Subklase Theria
		- Inpraklase Marsupialia
		- Inprakalase Placentalia
 |

Dagiti **mamalia** ket dagiti kameng ti klase **Mammalia**, agang-anges iti angin a bertebrado nga ay-ayup a nailaslasin babaen ti panagtagikua ti endotermia, buok, tallo a tultulang ti tengnga a lapayag, ken dagiti mamario a glandula a naipamay-an kadagiti nagannak nga ina. Kaaduan kadagiti mamalia ket agtagikuada pay dagiti ling-et a glandula ken naipangrunaan a ngipen. Ti kadakkelan a grupo dagiti mamalia, ket ti naikadkadua, adda ti kadkadua a mangpakan ti anak iti las-ud ti panagsikog. Ti utek ti mamalia, nga adda ti nakaidumdumaa a neocortex, ket timbengenna ti endotermiko ken dagiti sirkulotario a sistemac, a ti naudi a naibaga ket mangipakpakita dagiti nalabbasit a selula ti dara nga awan dagiti nukleo ken maysa nga uppat ti kamarana a puso. Dagiti mamalia ket sumakop ti kadakkel manipud iti 30–40 a milimetro (1- aginggana ti 1.5-a pulgada) manabung a kurarapnit aginggana ti 33-metro (108-pié) a asul a baliena.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig iti Mamalia iti Wikimedia Commons
# Urnos (biolohia)

|
Biag
Dominio
Pagarian
Pilo
Klase
Urnos
Pamilia
Henero
Sebbangan |
| --- |
| Ti panagsisinnaruno ti biolohiko a pannakaidasig dagiti walo a kangrunaan a taksonomiko a ranggo. Ti klase ket aglaon ti maysa wenno dagiti ad-adu pay nga urnos. Dagiti bassit a naipakatengngaan a pannakairanggo ket saan a naipakita. |

Iti sientipiko a pannakaidasig nga inus-usar iti biolohia, ti **urnos** (Latin: *ordo*) ket

1. ti taksonomiko a ranggo nga inus-usar iti pannakaidasig kadagiti organismo. Dagiti dadduma pay a nalatak a naamammuan a ranngo ket ti biag, dominio, pagarian, pilo, klase, pamilia, henero, ken sebbangan, a ti urnos ket adda iti nagbaetan ti klase ken pamilia. Ti maysa nga asideg a nangatngato a ranggo, ti **super-urnos**, ket mabalin a mainayon iti dagus a ngato ti urnos, bayat a ti **sub-urnos** ket nabab-baba a ranggo.
2. ti taksonomiko a paset, ti takson, iti dayta a ranggo. Iti dayta a kaso ti ad-adu ngem maysa ket dagiti urnos (Latin *ordines*).

*Kas pagarigan*: Dagiti Nogale ken dagiti karya ket tagikua ti Juglandaceae, a maikabil iti urnos ti Fagales.
No ania wenno saan a tagikua iti tunggal maysa nga urnos ket ikeddeng babaen ti maysa a taksonomo. Kapada met para iti saludsod no ti naisangayan nga urnos ket nasken mabigbigan. Kankanayon nga awan dagiti pagitunosan, nga adda dagiti nadumaduma ataksonomo a mangal-ala iti nadumaduma a puesto. Awan dagiti alagaden a nasken a suroten ti maysa a taksonomo iti panangipalawag wenno panagbigbig ti maysa nga urnos. Adda dagiti taksa taxa a unibersal a naaw-awat, bayat nga adda dagiti dadduma a bassit laeng a mabigbigan.

Para kadagiti dadduma agrupo ti organismo, dagiti naitunos a suffixes ket inus-usar a manginagan a ti ranggo ket maysa nga urnos. Ti Latin a suffix *-(i)formes* a ti kaibuksilanna ket "adda iti porma iti" ket inus-usar para iti sientipiko a nagan dagiti urnos dagiti billit ken dagiti ikan, ngem saan a para kadagiti mamalia ken dagiti inbertebrata. Ti suffix *-ales* ket para iti nagan dagiti urnos iti vascular a mula.

## Dagiti nagibasaran
# Pamilia (biolohia)

|
Biag
Dominio
Pagarian
Pilo
Klase
Urnos
Pamilia
Henero
Sebbangan |
| --- |
| Ti panagsisinnaruno ti biolohiko a pannakaidasig dagiti walo a kangrunaan a taksonomiko a ranggo. Ti maysa nga urnos ket aglaon ti maysa wenno dagiti ad-adu pay a pamilia. Dagiti bassit a naipakatengngaan a pannakairanggo ket saan a naipakita. |

Iti biolohiko a pannakaidasig, ti **pamilia** (Latin: *familia*) ket

* ti taksonomiko a ranggo. Dagiti sabali pay a nalatak nga ammo a ranggo ket ti biag, dominio, pagarian, pilo, klase, urnos, henero, ken sebbangan, a ti pamilia ket umsek iti baetan ti urnos ken henero. Para kadagiti pay nalatak nga ammo a ranggo, adda ti pagpilian iti maysa nga asideg a nababbaba a ranggo, a naibagbaga babaen ti prefix *sub-*: subpamilia (Latin: **subfamilia**).
* ti taksonomiko a paset wenno yunit, ti takson, iti kayat a ranggo. Iti dayta a kaso ti ad-adu ngem maysa a ket dagiti pamilia wenno pampamilia (Latin **familiae**)

*Kas pagarigan*: Dagiti Nogale ken dagiti karya ket tagikua ti Juglandaceae, ti pamilia nogale.
No ania ti maitagikua wenno saan a maitagikua iti tunggal maysa a pamilia ket ikeddeng babaen ti maysa a taksonomo. Maipada para iti saludsod ti maysa a naisangayan a pamilia ket mabigbigan. Kankanayon nga awan dagiti pakaitunosan, nga adda dagiti nadumaduma a taksonomo nga agal-ala iti sabsabali a puesto. Awan dagiti alagaden a sursuroten dagiti taksonomo iti panangipalpalawag wenno panagbigbig iti maysa a pamilia. Adda dagiti takson nga adu a naaw-awat, bayat a dagiti dadduma ket manmano a mabigbigan.

## Dagiti nagibasaran
# Subpamilia

Ti **subpamilia** ket maysa a katukunaynay a taksonomiko a ranggo iti biolohiko a pannakaidasig, a kasaruno ti baba ti pamilia.

## Panangipatinnga a pananginagan ti ranggo

Dagitoy ket dagiti nagan ti pamilia nga agpatingga ti suldong ti **-oideae** kadagiti mula , ruot ti taaw ken dagiti fungus ken ti **-inae** kadagiti ayup.
# Henero (biolohia)

|
Biag
Dominio
Pagarian
Pilo
Klase
Urnos
Pamilia
Henero
Sebbangan |
| --- |
| Ti panagsisinnaruno ti biolohiko a pannakaidasig dagiti walo a kangrunaan a taksonomiko a ranggo. Dagiti bassit a naipakatengngaan a pannakairanggo ket saan a naipakita. |

Iti biolohia, ti **henero** (ad-adu ngem maysa: **henera**) ket maysa nga ababa nga agpang a taksonomiko a ranggo nga inus-usar iti biolohiko a pannakaidasig kadagiti sibibiag ken dagiti posil nga organismo, a daytoy ket kas pagarigan iti panangipalpalawag babaen ti henero ken differentia. Ti henera ken dagiti nangatngato a taksonomiko nga agpang a kas dagiti pamilia ket inus-usar kadagiti biodibersidad a panagad-adal, a naisangsangayan kadagiti panagadal ti posil gapu ta dagiti sebbangan ket saanda a kanayon a maikedngan a managanan ken ti henera ken dagiti pamilia ket kadawyan nga adda ti at-atiddog nga estratigrapiko a sakup ngem dagiti sebbangan.

Ti termino ket nagtaud manipud iti Latin genus a ti kaibuksilanna ket "taudan, pamilia, kita, lalaki wenno babai", kapadpada iti Griego: γένο ς – *genos*, "puli, kapuonan, kabagian".

Ti pakabuklan iti maysa a henero ket naikeddeng babaen ti maysa a taksonomo. Dagiti alagaden para iti henero a pannakaidasig ket saan a nainget a naikodigo, isunga dagiti nadumaduma a turay ket kankanayon nga agpataud dagiti nadumaduma a pannakaidasig para iti henera. Iti pagsisinnurotan iti dua a nagan a sistema ti pannakaidasig, ti henero ket nangatngato ngem dagiti sebbangan ken adad iti baba ti pamilia.

## Dagiti nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Nomenclator Zoologicus Naiyarkibo 2012-11-26 iti Wayback Machine: Pagsurotan kadagiti amina henero ken subhenero a nagnagan iti soolohiko a nomenklatura manipud idi 1758 agingana idi 2004.
* Fauna Europaea a Batayan ti Datos para iti Taksonomia Naiyarkibo 2013-10-17 iti Wayback Machine
# Sebbangan

|
Biag
Dominio
Pagarian
Pilo
Klase
Urnos
Pamilia
Henero
Sebbangan |
| --- |
| Ti panagsisinnaruno ti biolohiko a pannakaidasig dagiti walo a kangrunaan a taksonomiko a ranggo. Ti henero ket aglaon ti maysa wenno dagiti ad-adu pay a sebbangan. Dagiti bassit a naipakatengngaan a pannakairanggo ket saan a naipakita. |

Iti biolohia, ti maysa a **sebbangan** wenno **kita** ket maysa kadagiti batayan a yunit iti biolohiko a pannakaidasig ken maysa a taksonomiko a ranggo. Ti sebbangan ket kankanayon a naipalawag a kas maysa a grupo dagiti organismo a makabael iti panagputot ken makapatud ti naagned nga putot. Bayat nga adu dagiti kaso iti daytoy a panangipalplawag ket makaanayen, ti karikut ti panangipalplawag ti sebbangan ket naamammuan a kas ti parikut ti sebbangan. Dagiti aggigiddiat a panangrukod ket kankanayon a maus-usar, kasla dagiti panagpapada ti DNA, morpolohia wenno ekolohiko a pagyanan. Ti kaadda iti naisangayan a lokal a naampon apakailiddingan ket mabalin pay nga adu a pannakabingbingay dagiti sebbangan kadagiti "inpraespesipiko a takson" a kas dagiti subsebbangan (ken iti botanika dagiti dadduma pay a takson ket naus-usar, a kas ti panagduduma, sirok a panagduduma, ken formae).

## Dagiti nota ken nagibasaran

## Dagiti akinruar a silpo

* Ensiklopedia ti Pilosopia ti Stanford: *Sebbangan*
* Baras a panagkodigo dagiti sebbanmgan Naiyarkibo 2012-07-17 iti Wayback Machine
# 1904

Ti **1904** ket maysa a bisiesto a tawen a nangrugi iti aldaw ti Biernes iti kalendario a Gregoriano.

## Paspasamak

## Naipasngay

Cary Grant
Ni Salvador Dali
### Enero

* Enero 18 – Cary Grant, Ingles-Amerikano nga aktor (pimmusay 1986)

### Marso

* Marso 23 – Joan Crawford, Amerikana nga aktres (pimmusay 1977)]

### Abril

Fernando Lopez
* Abril 13 – Fernando Lopez, Filipino nga estadista (pimmusay 1993)

### Mayo

* Mayo 6 – Harry Martinson, Sueko a mannurat, nagungunaan ti Premio Nobel iti Literatura (pimmusay 1978)
* Mayo 11 – Salvador Dali, maysa a kapategan a pintor iti maika-20 a siglo (pimmusay 1989)
* Mayo 17 – Jean Gabin, Pranses nga aktor (pimmusay 1976)

### Hulio

* Hulio 12 – Pablo Neruda, Chileno a mannurat, nagungunaan ti Premio Nobel iti Literatura (pimmusay 1973)

### Septiembre

* Septiembre 17 – Frederick Ashton, Briton a sumasala ken koreograpo (pimmusay 1988)

Greer Garson
* Septiembre 29 – Greer Garson, Ingles nga aktres (pimmusay 1996)

## Pimmusay

### Enero–Hunio

* Marso 22 – Karl Moritz Schumann, Aleman a botaniko (naipasngay 1851)

Antonín Dvořák
* Mayo 1 – Antonín Dvořák, Tseko a kompositor (naipasngay 1841)

### Hulio–Disiembre

* Hulio 15 – Anton Chekhov, Ruso a manuurat (naipasngay 1860)

## Dagiti akinruar a silpo

 Dagiti midia a mainaig iti 1904 iti Wikimedia Commons
# Sinonimo (taksonomia)

Iti sientipiko a nomenklatura, ti **sinonimo** ket isu ti sientipiko a nagan a maipakat iti maysa a takson a pakaibagaan babaen ti sabali a a sientipiko a nagan, urayno dagiti soologo ket sabali ti panagusarda ti termino. Kas pagarigan, ni Linnaeus ket isu idi ti immuna a nangited iti sientipiko a nagan iti Norway spruce, a tinawaganna iti *Pinus abies*. Daytoy a nagan ket saanen a maus-usar: daytoy itan ket kapada a nagan ti agdama a sientipiko a nagan iti *Picea abies*.

Saan a kasla dagiti sinonimo kadagiti sabali a konteksto, iti taksonomia ti sinonimo ket saan a mabalin a maipasinnukat iti nagan a sinonimo daytoy. Ititaksonomia, dagiti sinonimo ket saanda nga agpapada, ngem addaanda kadagiti sabali a kasasaad. Iti sapasap, para iti ania man a takson nga adda iti naisangayan a patingga ti panangipalpalawag dagiti taksonomiko a grupo dagiti organismo, ti puesto ken ranggo ti sientipiko a nagan ti maikeddeng a husto iti ania man a mait-ited. Ti sinonimo ket kankanayon a sinonimo ti sabali a sientipiko a nagan ken nasken a saan nga adda iti pannakapaadayo.

## Dagiti nagibasaran
# Kasasaad ti panagay-aywan

Ti **kasasaad ti panagay-aywan** kadagiti grupo ti organismo (kas pagarigan, ti maysa a sebbangan) ket mangipakita no adda pay laeng ti grupo ken no kasanonto nga agbalin nga awanen iti asideg a masakbayan. Adu dagiti masapul a banag iti panangipateg ti kasasaad ti panagay-aywan: saan laeng a dagiti bilang ti natidda a parsua, ngem ti amin nga iyaadu ken ibabassit ti populasion iti panawen, dagiti gatad ti panagballigi iti panagputot, ken dagiti ammo a pangta. Adda dagiti nadumaduma a sistema ti kasasaad ti panagay-aywan ken sangalubonganda a naus-usar, adu a pagpagilian, dagiti nalian ken lokal nga agpang ken ti pay panagusar ti agibus.

## Dagiti akinruar a silpo

* Agbiruk iti Nalabbasit a Listaan ti IUCN Red
* IUCN Red List Categories and Criteria Version 3.1
* "Wildlife Conservation – Initiatives – WWF". *World Wildlife Fund*. Naala idi 12 Nobiembre 2017.