# Afrikaans grammar

This article describes the **grammar of Afrikaans**, a language spoken in South Africa and Namibia which from 17th century Dutch.

Enweghị ọdịiche dịka ọmụmaatụ n'etiti ụdị ngwáa ná originatednke ugbu a, mà e wezụga ngwáa abụọ a:

| ụdị na-adịghị agwụ agwụ | ụdị ihe ngosi ugbu a | Bekee |
| --- | --- | --- |
| Ọ bụ bee | het | *nwere* |
| Ihe ndị ọzọ na-eme | bụ | *bụrụ* |

Ìhè omume á yiri ngwáa Bekee, ebe ọ bụ na infinitives na-abụkarị ngwaa n'oge dị mfe, mà e wezụga n'ụdị onye nke atọ nke Bekee, nkè a na-agbakwunye *-s* ọzọ.

Ná mgbakwunye, ngwaa Afrikaans anaghị ejikọta n'ụzọ dị iche dabere ná isiokwu ahụ. Dịka ọmụmaatụ,

| Asụsụ Afrikaans | Dutch | Bekee |
| --- | --- | --- |
| ek bụ | ik ben | Abụ m |
| jy/u bụ | jij/u gbagọrọ agbagọ | ị bụ (abụ.) |
| hy/sy/dit bụ | hij/zij/het bụ | ọ bụ |
| mmalite bụ | wikụ ihe | anyị bụ |
| Ya bụ | Ọ ga-eme otu ebe ọzọ | ị bụ (ọtụtụ.) |
| Hulle bụ | zij na-ekwu okwu | ha bụ |

Màkà ọtụtụ ngwaa, preterite (dịka. *M lere anya*) ejirila ihe zuru oke dochie anya yá (dịka. *Anọ m* elewo anya), ma ọ bụ n'ịkọ akụkọ site n'oge a (ya bụ, iji akụkọ ihe mere eme eme eme, nkè a na-ejikwa mgbe ụfọdụ na Dutch). Nanị *ihe ndị* a na-ahụkarị na nkè a bụ ngwaa modal (lee tebụl na-esonụ) ná ngwaa wees "*bụ*" (ụdị ziri ezi bụ).

|  |
| --- |
| **Ngwaa ejiji** |
| **ụdị dị ugbu a** | **Ụdị tupu oge eruo** |
| Asụsụ Afrikaans | Dutch (3sg) | Bekee | Asụsụ Afrikaans | Dutch (3sg) | Bekee |
| kan | kan | nwere ike | kon | kon | nwere ike |
| nnu | zal | ga-achọ/ga-abụ | ego ole a | Zou | ga-abụ/kwesịrị |
| Onye isi | Onye isi | ga-aghaghị | Moes | N'ihi ya | ga-abụrịrị na |
| mag | mag | nwere ike | mog (Arch.) | mocht | e kwere ka ọ |
| wil | wil | chọrọ | Ịṅụ ya | wilde / wou | chọrọ |

Ngwaa anọ zuru ezu na-esonụ nwekwara (nkè á na-ejikarị eme ihe) ụdị preterite:

| Asụsụ Afrikaans | Dutch (3sg) | Bekee |
| --- | --- | --- |
| ugbu a | tupu oge eruo | ugbu a | tupu oge eruo |
| dink | dag / nkịta | Nri anụmanụ | N'ihi ya | chepụta echiche |
| het | nwere | Ezinaụlọ | nwere | nwere |
| lee anya | amamihe dị na ya | lee anya | Ma ọ bụ na | mara |
| okwu | Vernd | N'ihi ya, ọ bụ n'oge a ka a | Vernd | ghọọ |

Ọtụtụ ngwaa nwere ụdị zuru okè na-adịghị mma nke a na-eji n'akụkụ ụdị nkịtị, mgbe ụfọdụ ná nkọwa dị iche iche:

| Asụsụ Afrikaans | Dutch (3sg) | Bekee |
| --- | --- | --- |
| ugbu a | zuru oke (na-adịghị mma) | zuru oke (nke a na-ahụkarị) | ugbu a | zuru oke |
| Bar | Ọ bụ n'ihi na ọ bụ n'oge ahụ ka | gebaar | baart | gebaard / zu | bear, mụọ nwa |
| dink | dag(arch.)/nkịta | Nkwupụta | Nri anụmanụ | Ọchịchị | chepụta echiche |
| n'ụzọ dị otú o kwesịrị | n'elu ala | n'ụzọ dị otú o kwesịrị | overlijdt | overleden | nwụọ |
| N'ihi ya, ọ bụ n'ihi ya ka a | gestorwe (arch.)/gesterwe | Ụgbọelu na-arụ ọrụ | sterft | onye na-achịkwa | nwụọ |
| oghere | Gọpu | Kwuo m asị | trouwt | Dịrị ka ọ dị | lụọ di |

Ngwaa barangay (ịmụ, ịmụ nwa) nwere akụkụ abụọ gara aga: *gebaar* na pro. Á na-eji nke mbụ eme ihe na olu na-arụ ọrụ ("ọ mụrụ") na nke ikpeazụ ná olu na'adịghị arụ ọrụ ("a mụrụ ya"). Nke a yiri Dutch, ébé ngwaa *baren* nwere akụkụ gara aga *gebaard* na geboren, na ọdịiche yiri ya. Jiri ọdịiche dị n'etiti Bekee a mụrụ na nkè á mụrụ.

Afrikaans nkè oge a enweghịkwa pluperfect (dịka. *Anọ m kiriri*). Kama nkè ahụ, a na-egosipụta pluperfect, dị kà preterite, site ná iji zuru oke.

Á na-ewu ihe zuru oke ná ngwaa enyemaka **het** + participle gara aga, nke a na-ejighị ngwaa hê (particule gara aga), ngwaa a na-ekewapụ dị ka reghelp (particule reggehelp gara aga) na ngwaa **nwere** mmalite dị ka ver- na ont- (verkoop, স্ bụ ma infinitive na particile gara aga) Ōis nke a na'ozuzu site ná ịgbakwunye prefix **ge-** ná ụdị infinitive / ugbu a. Dịka ọmụmaatụ,

Ek breek na-agbapụ agbapụ
Ek het dit gebreek Á *m* gbajiri agbajiri m ya, agbaji m yá
Ìhè dị mkpa n'okwu á, ma ọ bụghị ya ọ na-egosi ná *isiokwu* (ek) agbajiela.

Á na-egosikwa oge ọdịnihu site na iji sal + infinitive. Dịka ọmụmaatụ,

Ek sal kom kom na-abịa (ma ọ bụ n'ụzọ nkịtị m ga-abịa)
Á na-egosi ọnọdụ ahụ site ná ụdị preterite sou + infinitive. Dịka ọmụmaatụ,

Ek sou ko*m* na-abịa (n'ụzọ nkịtị m kwesịrị ịbịa)
Dị kà asụsụ ndị ọzọ nke German, Afrikaans nwekwara olu nyocha nkè a na-emepụta n'oge a site na iji ngwaa enyemaka (ịghọ) + akụkụ gara aga, na, n'oge gara aga, site ná iji akụkụ aka **bụ** + akụkụ gara áká. Dịka ọmụmaatụ,

Á na-ekwuna *a na-eme ya*
Á na-ekwu na e mere ya, e mere yá yá, e meela ya (ya mere ọ dịlarị)
Akwukwo Afrikaans edere edere edekọ na-ekweta ná iwu nkè *bụ ihe* eji egosi olu na-adịghị arụ ọrụ na pluperfect, nke n'ọnọdụ a kwekọrọ ná emere ya. Ìhè ahịrịokwu ahụ pụtara nwere ike ịgbanwe dabere na ngwaa enyemaka eji eme ihe (bụ / dị), dịka ọmụmaatụ, ọ na-egosi na emeela ihe ma ka dị taa, ebe ọ *bụ* ná ọ na-apụta ná emeela, mana e bibiri ma ọ bụ furu efu.

Á na-ejikarị *-ende* (kom/komende), mà mgbe ụfọdụ ọ na-adịghị mma (wees/synde, hê/hebbende, n'ụl/sterwende, bly/blywende), ọ bụ ezie ná a na-ewere nkè a dị ka *ihe* ochie maka ngwaa ọrụ. Mgbe ụfọdụ enwere mgbanwe mkpụrụ okwu ná mgbọrọgwụ nkè na-emetụtaghị ịkpọpụta (maak/makende, weet/wetende)

Ngwaa wees pụrụ ichè nwere ụdị subjunctive, ọ bụ ezie ná a naghị eji ha eme *ihe* n'oge a: *sy* bụ ụdị subjunsive ugbu a, ná ware bụ ụdị subjonctive gara aga.

## Áhà

Áhà ná Afrikaans, dị kà ná Dutch nkè oge a, enweghị usoro mgbanwe, ma enweghị okike ụtọ asụsụ (n'adịghị ka Dutch nke oge ahụ). Otú ọ dị, enwere ọdịiche n'etiti otu na ọtụtụ ụdị aha. Ìhè ngosi nkè ọtụtụ bụ nsonaazụ **-e**, mana ọtụtụ aha a na-ahụkarị na-emepụta ọtụtụ ha kama site na ịgbakwunye **-s** ikpeazụ. Ọtụtụ áha ndị á na-ahụkarị nwere ọnụọgụ dị iche iche:

| Bekee | Asụsụ Afrikaans | Dutch |
| --- | --- | --- |
| nwa, ụmụaka | ụdị, ọ na-ewe | obiọma, ụmụaka |
| nwanyị, ụmụ nwanyị | N'ihi ya, ọ bụ n'ihi ya ka a na-akpọ | N'ihe ndị a na-eme n'oge a |
| uwe elu | hemp, hemde | hemd, hemden |

Enweghị ọdịiche dị ná grammatical case maka áhà, adjectives ná isiokwu.

|  |  |
| --- | --- |
| **Nkọwa doro anya - Isiokwu)** | **Isiokwu A Na-akparaghị ókè** |
| Nkọwa | Asụsụ Afrikaans | Dutch | Nkọwa | Asụsụ Afrikaans | Dutch |
| na | nwụọ | de/het | a(n) | ʼn | een/ʼn |

Otú ọ dị, adjectives nwere ike ịgbanwe mgbe ha bu aha ụzọ. Dị ka iwu n'ozuzu, a na-agbanwekarị adjectives polysyllabic mgbe ejiri ya dị ka adjectives attributive. Enwere ike ịgbanwe adjectives attributive monosyllabic ma ọ bụ na ọ gaghị agbanwe, dabere na ụdị akụkọ ihe mere eme nke adjective.
Adjectives gbagọrọ agbagọ na**-e**jigide njedebe -e na maka ụfọdụ adjectives, a na-ejide ụdaume ikpeazụ nke okwu furu efu na ojiji njirimara. Dịka ọmụmaa**t**ụ, t ikpeazụ na-esote ụda //x/ / nke ehichapụrụ na predicative na-eji dị ka reg (cf. Dutch *recht*), a na-ejigide ya mgbe a gbanwere adjective (regte). Ihe yiri nke ahụ na-eme**t**ụta apocope nke t mgbe //s// gasịrị. Dịka ọmụmaatụ, adjective vas na-aghọ nnukwu mgbe a gbanwere ya. N'aka nke ọzọ, adjec/t/ives na-agwụ na -d (nke a na-akpọ /t/) ma ọ bụ -g (nke a Na-akpọ //x//) na-esote ụdaume ogologo ma ọ bụ diphthong, na-efunahụ **-d** na **-g** mgbe a gbanwere ya. Dịka ọmụmaatụ, lee ụdị mgbanwe nke:

| Ihe na-egosi na ọ bụ ihe na-egosi ihe | Nkọwa | Ihe na-eme ka ọ bụrụ | Ihe edeturu |
| --- | --- | --- | --- |
| goed | *ezi ihe* | Ọkụ na-egbu oge |  |
| Ha na-aga | *ala ala* | N'ihi ya |  |
| Ọ bụ ụgbala | *elu* | Ranan | (a na-eji diaeresis eme ihe iji gosi nkwụsị nke mkpụrụedemede) |

N'ọnọdụ ụfọdụ pụrụ iche, mgbe syncope nkè intervocalic consonant, enwekwara apocope ọzọ nkè akara ntụgharị. Dịka ọmụmaatụ,

màud (nke *ochie*) ma ọ bụ (mgbe ọ na-esote áhà)
N'ikwu yá n'ozuzu, otú mgbanwe ọdịdị ahụ na-emetụta adjectives gbanwere na-emetụtakwa n'ịmepụta ọtụtụ aha. Dịka ọmụmaatụ, ọnụọgụ nkè ajụjụ (ajụjụ) bụ聊 (ajụjụ).

## Aha nnọchiaha

Ìhè fọdụrụ na ọdịiche dị n'okwu ahụ kà dị ná usoro nnọchiaha. Dịka ọmụmaatụ,

Aha Aha Onwe| **Ndị nnọchianya isiokwu** | **Aha nnọchiaha ihe** |
| Asụsụ Afrikaans | Dutch | Bekee | Asụsụ Afrikaans | Dutch | Bekee |
| ek | ik | M | m | na-ehi ụra/m | m |
| jy/u | jij/u/gij\* | ye\*/you (abụ.) | egwuregwu | egwuregwu | ị (na-abụ abụ.) |
| hy/sy/dit | nwa/zij/het | ya/ya/ya | hom/haar/dit | hem/haar/het | ya/ya/ya |
| mmalite | wikụ | anyị | mmalite | mmalite | anyị |
| Ya na ya | echi/gij\* | gị (ọtụtụ.) | Ya na ya | echi ya | gị (ọtụtụ.) |
| Hulle | zij\*\* | ha | Hulle | hen | ha |

\*\*Rịba ámá ná a na-eji **hullie** na zullie mee ihe kama zij (isiokwu, onye nke atọ) n'ọtụtụ olumba Dutch.

Enweghị ọdịiche dị n'etiti ndị nnọchiaha dị ichè ichè.
A na-enwekarị ọdịiche dị n'etiti ihe na nnọchiaha nwere mgbe ejiri ya tupu áhà. Dịka ọmụmaatụ,

m na-eme m
A na-ewere ụdị ọzọ a na-akpọ onse ugbu a ìhè ochie)
Ìhè dị ichè ná iwu gara aga bụ ónyé nkè atọ bụ nwoke ma ọ bụ ónyé na-anọpụ iche, ebe Afrikaans na-eme kà ọdịiche dị n'etiti hom (ya) na sy (ya). N'otu aka ahụ, a na-ekewapụta nnọchiaha na-adịghị ndụ dit (ya, isiokwu ma ọ bụ ihe) site ná sy (ya), a pụkwara iji okwu **hy** kọwaa ihe ndị na-adịghị adị ndụ n'otu ụzọ ahụ dị ka nwanyị na Bekee, dịka na *Rooibaard* hot sauce brand's slogan 化hy mooi rooizar ("Ọ na-ere uhie"), na-ezo aka na ihe na-esi ísì ụtọ nkè ngwaahịa ya. Maka nnọchiaha nke atọ, ebe Hulle nwekwara ike ịpụta nke *ha*, a na-ejikarị hul dị iche iche eme ihe iji pụta "ha" iji mee ka ọdịiche dị n'etiti ha ná *ha* / ha. N'otu aka ahụ, mgbe ị na-ekwu na ị nwere ụdị nnwere onwe jul.

## Nchịkọta ókwú

### Usoro ókwú

Afrikaans nwere usoro okwu siri ike, nkè akọwapụtara n'ọtụtụ akwụkwọ ederede South Africa site ná iji ihe a na-akpọ "iwu STOMPI". Áhà iwu ahụ na-egosi usoro nke akụkụ nkè ahịrịokwu kwesịrị ịpụta.

|  |
| --- |
| **Iwu "STOMPI"** |
| S | v1 | T | O | M | P | v2 | M |
| Isiokwu | Ngwaa mbụ | Oge | Ihe | Omume | Ebe | Ngwaa nke Abụọ | Enweghị njedebe |

| Asụsụ Afrikaans | Dutch | Bekee |
| --- | --- | --- |
| Nke a bụ ihe mere. | Hij bụ ziek. | Ọ na-arịa ọrịa. |
| Ọ ga-ahụ na ọ bụ. | Ik weet dat hij ziek bụ. | Amaara m na ọ na-arịa ọrịa. |

Dị kà ọ dị ná Dutch ná German, infinitives ná participles gara aga na-apụta n'ọnọdụ ikpeazụ ná isi ahịrịokwu, kewara site na ngwaa enyemaka kwekọrọ. Dịka ọmụmaatụ,

**Afrikaans**: Hy het 'n huis Геcoop.
**Dutch**: Hij heeft een huis Геcocht.
**Bekee**: Ọ zụrụ ụlọ.
Akụkụ ndị metụtara yá na-amalitekarị nà nnọchiaha "wat", nkè á na-eji maka akụkọ onwe ónyé na nke na-abụghị nke onwe. Dịka ọmụmaatụ,

**Afrikaans**: Die man wat hier gebly het bụ ʼn Amerikaner.
**Dutch**: De man die hier bleef was een Amerikaan.
**Bekee**: Nwoke nọrọ ebe a bụ onye America.
N'aka nkè ọzọ, ahịrịokwu ikwu nwere ike ịmalite site ná preposition + "wie" mgbe ọ na-ezo aka na antecedent onwe onye, mà ọ bụ aglutination n'etiti "waar" ná preposition mgbe ọ na'ezo aka ná precedent na-abụghị nkè onwe.

### Ihe abụọ na-adịghị mmá

Otú akụkụ pụrụ iche nke Afrikaans bụ ojiji ọ na-eji okpukpu abụọ na-adịghị mma. Dịka ọmụmaatụ,

Afrikaans: Hy kan nie **Afrikaans** пра nie. (lit. Ọ pụghị ikwu okwu Afrikaans.)
**Dutch**: Hij kan geen Afrikaans ụgha.
**Bekee**: Ọ pụghị ikwu Afrikaans.
A tụwo aro mmalite French ná San màkà ịgọnahụ okpukpu abụọ na Afrikaans. Ọ bụ ezie ná á ka na-ahụ mgbagha okpukpu abụọ n'asụsụ Low Franconian ná West-Flanders na ụfọdụ obodo nta "nke dịpụrụ adịpụ" n'etiti Netherlands (ya bụ. Garderen), ọ na-ewere ụdị dị iche, nkè á na-adịghị ahụ na Afrikaans. Ìhè ndị a bụ ihe atụ:

| Asụsụ Afrikaans | Dutch | Bekee |
| --- | --- | --- |
| Ek wil dit nie doen nie.\* (lit. Achọrọ m ka ọ ghara.) | Ik wil a na-akpọ niet doen. | Achọghị m ime ya. |

\* Jiri yá tụnyere "Ek wil nie dit doen nie", nkè na-agbanwe ìhè ọ pụtara ka ọ bụrụ "Achọghị m ime ihe a kpọmkwem". Ebe ọ bụ na "Ek wil dit nie doen nie" na-ekwusi ike na achọghị ime ìhè, "Ek wil nie dit doen nie" kwusiri ike ná achọghị ịme ìhè ahụ akọwapụtara.

Á na-ejikọta ìhè owuwu abụọ na-adịghị mmá n'ụzọ zuru ezu n'ime asụsụ Afrikaans ma ojiji yá kwesịrị ekwesị na-agbaso usoro iwu dị mgbagwoju anya dịka ihe atụ ndị dị n'okpuru na-egosi:

| Asụsụ Afrikaans | Dutch | Bekee |
| --- | --- | --- |
| Ek het nie n'ụzọ a na-eme n'oge a. | Ik heb niet geweten dat hij zou komen.1 | Amaghị m na ọ ga-abịa. |
| Ọ bụ n'ụzọ a na-eme ka ọ bụrụ na ọ bụghị n'ụzọ iwu kwadoro. | Ik heb geweten dat hij niet zou komen.2 | Amaara m na ọ gaghị abịa. |
| Ek het nie n'ụzọ a na-eme n'ụzọ dị otú a. | Ik heb niet geweten dat hij niet zou komen.3 | Amaghị m na ọ gaghị abịa. |
| Hy sal nie kom nie, chọrọ ka ọ bụrụ ihe ọzọ. | Hij zal niet komen, chọrọ ka nwa ya bụrụ ziek.4 | Ọ gaghị abịa n'ihi na ọ na-arịa ọrịa. |
| Dis (Dit is) nie so otú ahụ ka ndị Afrikaans na-agụ te nie. | Het is niet zoйын om Afrikaans te maka. | Ọ bụghị ihe siri ike ịmụta asụsụ Afrikaans. |

Okwu het na Dutch ekwekọghị na *het* na Afrikaans. *Het* na Dutch pụtara ya na Bekee. Okwu Dutch nke kwekọrọ na *het* na Afrikaans (n'ọnọdụ ndị a) bụ *heb*.

Rịba ama ná n'ọnọdụ ndị a, ọtụtụ ndị na-asụ Dutch ga-ekwu kama:

| Mba. | Dutch | Bekee |
| --- | --- | --- |
| 1 | Ik wist niet dat hij zou komen. | Amaghị m na ọ ga-abịa. |
| 2 | Ik melan dat hij niet zou komen. | Amaara m na ọ gaghị abịa. |
| 3 | Ik wist niet dat hij niet zou komen. | Amaghị m na ọ gaghị abịa. |
| 4 | Hij komt niet, want hij bụ ziek. (ma ọ bụ karịa Hij komt niet chiek bụ.) | Ọ bịaghị n'ihi na ọ na-arịa ọrịa. |

Otú ìhè dị ịrịba àmà ná nke a bụ iji ụdị ụtọ asụsụ na-agbagha nkè kwekọrọ ná ịgbagha akụkụ Bekee dị ugbu a. N'okwu a, enwere naanị otu mgbagha.

| Asụsụ Afrikaans | Bekee |
| --- | --- |
| Hy nọ n'ụlọ oriri na ọṅụṅụ, maar hy eet nie. (n'ụzọ nkịtị. ...ọ naghị eri nri.) | Ọ nọ n'ụlọ ọgwụ, mana ọ naghị eri nri. |

Ókwú ụfọdụ ná Afrikaans na-ebilite n'ihi ụtọ asụsụ. Dịka ọmụmaatụ, moet nie, nkè pụtara n'ụzọ nkịtị "aghaghị", na-aghọkarị moenie; ọ bụ ezie na mmadụ anaghị ede ma ọ bụ kwuo yá dị kà nke a, ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ ndị niile na-asụ Afrikaans ga-agbanwe okwu abụọ ahụ ka ọ bụrụ moenie n'otu ụzọ ahụ ka ọ ghara ịgbanwe ka ọ ghara ná Bekee.

## Hụkwa

* Akụkụ ya

## Ihe edeturu

## Edensibia

* de Stadler (1996). "The indirect object in Afrikaans", in van Belle: *The Dative*, 251–288.
* Donaldson (1993). *A Grammar of Afrikaans*. Berlin: Mouton de Gruyter.
* Donaldson (2000). *Colloquial Afrikaans*. London/New York: Routledge.
* de Villiers (1951). *Werkwoordsvorme in Afrikaans in die verlede tyd*. Stellenbosch: Universiteit van Stellenbosch.  See also Roy F. Fallis, Jr. (1954). "Review of de Villiers (1951)". *Language* **30** (4): 544–549. DOI:10.2307/410487.