# Perbandingan bahasa Bosnia, Kroasia, Montenegro, dengan Serbia baku

Peta daerah penutur bahasa Bosnia, Kroasia, Montenegro, dan Serbia pada tahun 2006.
Bahasa Bosnia, Kroasia, Montenegro, dan Serbia adalah 4 ragam bahasa baku dan resmi dari bahasa Serbo-Kroasia yang polisentris.

## Sejarah

Pada era Republik Federal Sosialis Yugoslavia, bahasa tersebut dikategorikan sebagai bahasa polisentris dengan dua ragam normatif kedaerahan: Ragam Timur (digunakan di Serbia, Montenegro, dan Bosnia dan Herzegovina oleh semua etnis, baik dengan aksen Ekavian atau Ijekavia) dan Barat (digunakan di Kroasia oleh semua etnis, hanya aksen Ijekavian). Namun, karena ketidakpuasan di kalangan intelektual Kroasia, mulai akhir 1960-an pekerja budaya Kroasia mulai menyebut bahasa tersebut secara eksklusif sebagai 'bahasa sastra Kroasia', atau kadang-kadang 'bahasa Kroasia atau Serbia' (kedua istilah tersebut juga ditentukan oleh undang-undang Kroasia tahun 1974), seperti yang biasa terjadi sebelum Yugoslavia. Bahasa tersebut dianggap sebagai satu bahasa umum dengan ragam dan dialek yang berbeda. Kesatuan bahasa mulau digaungkan, menjadikan perbedaan bukan indikator perpecahan bahasa, melainkan faktor yang memperkaya keragaman 'bahasa umum'. Selain itu, Yugoslavia memiliki dua bahasa resmi lainnya di tingkat federal, Slovenia dan Makedonia, yang dianggap mencerminkan toleransi Yugoslavia terhadap keragaman dalam penggunaan bahasa. Tidak ada upaya yang dilakukan untuk mengasimilasi penutur bahasa-bahasa tersebut ke dalam bahasa Serbo-Kroasia.

Dengan bubarnya federasi tersebut, untuk mencari indikator tambahan identitas nasional yang bebas dan terpisah, keempat bahasa itu menjadi instrumen politik di hampir semua republik baru. Dengan meningkatnya kepopuleran neologisme di Kroasia, penekanan tambahan pada Turkisme di bagian Muslim Bosnia dan posisi istimewa alfabet Kiril di bagian negara bagian baru yang dihuni Serbia, setiap negara bagian dan kesatuan politik menunjukkan 'nasionalisasi' bahasa tersebut. Bahasa di Bosnia mulai berkembang secara mandiri setelah Bosnia dan Herzegovina menyatakan kemerdekaan pada tahun 1992. Perkembangan bahasa secara mandiri di Montenegro menjadi topik di kalangan beberapa akademisi Montenegro pada 1990-an.

Ragam baku Serbia dan Bosnia cenderung lebih moderat, yaitu menyerap kosakata dan ungkapan yang lebih banyak diserap dari berbagai bahasa (terutama dari bahasa Jerman dan Turki), sedangkan kebijakan bahasa Kroasia cenderung lebih memurnikan bahasa yang menyerap kosakata Slavia asli lainnya yang serumpun dan lebih menekankan neologisme serta penggunaan kembali kata-kata lama yang dianggap usang. Namun ada kritik terhadap kebijakan bahasa yang murni bahkan di Kroasia, seperti yang dinyatakan oleh ahli bahasa bernama Snježana Kordić. Pada tahun 2017, banyak penulis, ilmuwan, jurnalis, aktivis, dan tokoh masyarakat terkemuka lainnya dari Bosnia dan Herzegovina, Kroasia, Montenegro, dan Serbia menandatangani Deklarasi tentang Bahasa Umum, dihadapkan pada "konsekuensi sosial, budaya, dan ekonomi negatif dari manipulasi politik bahasa. dalam kebijakan bahasa saat ini dari empat negara", yang "termasuk menggunakan bahasa sebagai argumen yang membenarkan pemisahan anak sekolah di beberapa lingkungan multietnis, "terjemahan" yang tidak perlu dalam administrasi atau media, menciptakan perbedaan di mana mereka tidak ada, pemaksaan birokrasi, serta penyensoran (dan tentu juga penyensoran diri), di mana ekspresi linguistik diberlakukan sebagai kriteria afiliasi etnonasional dan sarana untuk menegaskan loyalitas politik".

Meskipun 'nasionalisasi' bahasa di empat negara, "perbedaan leksikal antara ragam etnis sangat terbatas, bahkan jika dibandingkan dengan bahasa Slavia lainnya yang serumpun dekat (seperti bahasa Ceko dan Slokavia baku, serta bahasa Bulgaria dan Makedonia), dan perbedaan tata bahasa bahkan kurang diucapkan. Lebih penting lagi, pemahaman yang lengkap antara ragam etnis dari bahasa baku membuat terjemahan dan pengajaran bahasa kedua tidak mungkin", yang semuanya berarti bahwa bahasa itu masih merupakan bahasa yang polisentris. "Pemeriksaan semua 'tingkat' utama bahasa menunjukkan bahwa bahasa Bosnia-Kroasia-Montenegro-Serbia jelas merupakan satu bahasa dengan sistem tata bahasa tunggal."

## Tata bahasa

### Fonetik

| Fitur | Kroasia | Bosnia | Serbia | terjemahan |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Lawan -u/e | b**u**rza | b**e**rza | bursa efek |
| porc**u**lan | porc**e**lan porc**u**lan | porc**e**lan | porselen |
| Lawan -u/i | tanj**u**r | tanj**i**r | piring |
| Lawan -u/o | bar**u**n | bar**o**n | baron |
| kr**u**mpir | kr**o**mpir | kentang |
| Lawan -i/o(j) | ub**oj**stvo | ub**i**stvo | pembunuhan |
| djel**o**mično | djel**i**mično | d(j)el**i**mično | sebagian |
| Lawan -io/iju | mil**iju**n | mil**io**n | juta |
| Lawan -i/je setelah l/t | prol**je**v | prol**je**v prol**i**v | prol**i**v | diare |
| st**je**caj | st**je**caj st**i**caj | st**i**caj | kebetulan |
| Lawan -s/z | in**z**istirati | in**s**istirati | bersikeras |
| Lawan -s/c | finan**c**ije | finan**s**ije | keuangan |
| Lawan -t/ć | pla**ć**a | pla**t**a | gaji |
| sre**t**an | sre**ć**an | senang |
| Lawan -št/šć | kori**št**enje | kori**šć**enje | pemakaian |
| Lawan -k/h | **k**or | **h**or | paduan suara |
| **k**irurg | **h**irurg | ahli bedah |
| Lawan -ač/er | boks**ač** | boks**er** | petinju |
| tenis**ač** | tenis**er** | pemain tenis |
| Lawan -l/-o setelah o | so**l** | so | garam |
| vo**l** | vo | lembu |
| ko**l**čić | kočić ko**l**čić | kočić | tongkat |
| Dalam bahasa Serbia, sering menghilangkan atau tidak menambahkan awalan dan imbuhan tengah 'h' | ča**h**ura | čaura | selongsong peluru |
| **h**rvač | rvač | gulat |
| **h**rđa | rđa | berkarat |
| Serbian menghilangkan imbuhan akhiran 'r' | juče**r** | juče | kemarin |
| veče**r** | veče | malam |
| takođe**r** | takođe | juga |

## Kosakata

### Kata umum

Perbedaan terbesar antara standar adalah dalam kosakata. Namun, sebagian besar kata dipahami dengan baik, dan bahkan kadang-kadang digunakan, dalam ragam baku lain. Dalam kebanyakan kasus, penggunaan umum mendukung satu varian dan yang lain dianggap sebagai "kata impor", kuno, kedaerahan, atau lebih jarang digunakan.

| Kosakata | Kroasia | Bosnia | Serbia | Montenegro |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| seribu | tisuća | hiljada (lebih umum) tisuća (terkadang) | hiljada |
| Januari | siječanj | januar (lebih umum) siječanj (terkadang) | januar |
| pabrik | tvornica | fabrika tvornica | fabrika |
| beras | riža | pirinač riža |
| wortel | mrkva | šargarepa mrkva |
| celana panjang | hlače | hlače pantalone | pantalone |
| musik | glazba | muzika glazba | muzika |
| perpustakaan  | knjižnica | biblioteka |
| bandar udara | zračna luka aerodrom | aerodrom |
| roti | kruh | hljeb kruh | hleb | hljeb |
| milennium | tisućljeće | milenij | milenijum |
| abad | stoljeće | vijek stoljeće | vek vijek | vijek |
| bayam | špinat | špinat spanać | spanać |
| sepak bola | nogomet | nogomet fudbal | fudbal |
| kereta api | vlak | voz |
| gelombang | val | val talas | talas val | val |
| orang | osoba | osoba lice | lice osoba |
| tidak beradab | neodgojen | nevaspitan |
| milik seseorang | osobno vlastito | vlastito sopstveno | sopstveno vlastito |
| jalan | cesta put | put drum cesta | put cesta |
| jalan tol | cestarina | putarina |
| Pengecualian: |
| ayah | tata | tata babo | tata | tata babo |
| tomat | rajčica | paradajz rajčica (allowed) | paradajz |
| bola tangan | rukomet |

1 Ahli bahasa Bosnia mengklaim bahwa kata "nogomet" digunakan secara luas dalam bahasa Bosnia (sama seperti dalam bahasa Kroasia); tetap saja, bentuk "fudbal" masih banyak digunakan di antara orang Bosnia (lihat FK Sarajevo, FK Željezničar Sarajevo, dan FK Velež; namun NK Čelik).

| Kosakata | Kroasia | Bosnia | Serbia |
| --- | --- | --- | --- |
| menerima | prihvaćati | prihvaćati prihvatati | prihvatati |
| senang, untung | sretan | srećan ("sretan" lebih jarang, tetapi ada dan digunakan di daerah-daerah tertentu) |
| memahami | shvaćati | shvaćati shvatati | shvatati |
| Pengecualian: |
| menangkap | hvatati |

Perhatikan bahwa hanya ada beberapa perbedaan yang dapat menyebabkan kebingungan, misalnya kata kerja *ličiti* berarti "terlihat seperti" dalam bahasa Serbia dan Bosnia, tetapi dalam bahasa Kroasia, kata tersebut berarti "sličiti"; sedangkan "ličiti" means "mengecat (sebuah rumah)". Namun, "ličiti" terkadang digunakan dalam bahasa Kroasia dalam arti "terlihat seperti".

Kata *bilo* berarti "putih" dalam aksen Ikavian, "denyut nadi" dalam Kroasia baku, and "dulu" dalam semua bahasa resmi, meskipun tidak begitu membingungkan ketika diucapkan karena aksen yang berbeda (*bîlo* atau *bílo* = putih, *bı̏lo* = denyut, *bílo* = dulu).

Dalam bahasa Serbia dan Bosnia, kata *izvanredan* (luar biasa) hanya memiliki arti positif (mantap), *vanredan* digunakan untuk "tidak biasa" atau "rusak"; Namun, hanya *izvanredan* yang digunakan dalam bahasa Kroasia di kedua konteks.

Perhatikan juga bahwa dalam kebanyakan kasus, bahasa Bosnia secara resmi mengizinkan hampir semua varian yang terdaftar atas nama "kekayaan bahasa", dan ambiguitas diselesaikan dengan memilih ragam bahasa Kroasia. Penulis kosakata bahasa Bosnia mendasarkan keputusan mereka pada penggunaan kata-kata tertentu dalam karya sastra oleh penulis Bosnia.

#### Nama bulan (penanggalan)

Nama-nama penanggalan bulan memiliki nama turunan Slavia dalam bahasa Kroasia, sedangkan bahasa Serbia dan Bosnia memiliki rangkaian nama turunan Latin yang hampir sama dengan bahasa-bahasa Roman lainnya. Nama-nama yang diturunkan dari Slavia juga dapat digunakan dalam bahasa Bosnia, tetapi nama Latin lebih disukai.

| Bulan | Kroasia | Bosnia | Serbia |
| --- | --- | --- | --- |
| Januari | siječanj | januar |
| Februari | veljača | februar |
| Maret | ožujak | mart |
| April | travanj | april |
| Mei | svibanj | maj |
| Juni | lipanj | jun**i** | jun |
| Juli | srpanj | jul**i** | jul |
| Agustus | kolovoz | a**u**gust | a**v**gust |
| September | rujan | septembar |
| Oktober | listopad | oktobar |
| November | studeni | novembar |
| Desember | prosinac | decembar |

Nama-nama bulan yang berasal dari bahasa Latin dipahami dengan baik di Kroasia dan digunakan dalam beberapa ekspresi tetap seperti *Prvi Maj* (1 Mei), *Prvi April* (April Mop), dan *Oktobarska revolucija* (Revolusi Oktober).

Dalam bahasa Kroasia lisan dan di barat Bosnia, biasanya menyebut bulan dengan nomornya. Oleh karena itu, banyak penutur menyebut bulan Mei sebagai *peti mjesec* ("bulan kelima"). Mengatakan *sedmi peti* ("ketujuh dari kelima") akan sama dengan 7 Mei.

## Contoh perbandingan kalimat

Contoh-contoh berikut, diambil dari pasal 1 sampai 6 dalam Pernyataan Umum tentang Hak-Hak Asasi Manusia, adalah "kata-kata yang bersinonim, diterjemahkan seharfiah mungkin" oleh Amon, yang dirancang untuk menunjukkan perbedaan antara ragam baku yang dibahas dalam artikel ini.

| Kroasia | Bosnia | Serbia | terjemahan |
| --- | --- | --- | --- |
| **Opća** deklaracija o pravima čov**je**ka | **Opća** deklaracija o pravima čov**je**ka | **Opšta** deklaracija o pravima čov**(j)e**ka | Pernyataan Umum tentang Hak‑Hak Asasi Manusia |
| Član**ak** 1. Sva ljudska bića rađaju se slobodna i jednaka u dostojanstvu i pravima. Ona su obdarena razumom i sv**ije**šću i treba da jedno prema drugome postupaju u duhu bratstva. | Član 1. Sva ljudska bića rađaju se slobodna i jednaka u dostojanstvu i pravima. Ona su obdarena razumom i sv**ije**šću i treba da jedno prema drugome postupaju u duhu bratstva. | Član 1. Sva ljudska bića rađaju se slobodna i jednaka u dostojanstvu i pravima. Ona su obdarena razumom i sv**(ij)e**šću i treba da jedno prema drugome postupaju u duhu bratstva. | Pasal 1. Semua orang dilahirkan merdeka dan mempunyai martabat dan hak-hak yang sama. Mereka dikaruniai akal dan hati nurani dan hendaknya bergaul satu sama lain dalam semangat persaudaraan. |
| Član**ak** 2. Svakome su dostupna sva prava i slobode navedene u ovoj Deklaraciji bez razlike bilo koje vrste, kao što su rasa, boja, **s**pol, jezik, v**je**ra, političko ili drugo mišljenje, nacionalno ili društveno por**ijek**lo, imovina, rođenje ili drugi pravni položaj. Nadalje, ne sm**ijese činiti** bilo kakva razlika **na osnovi** političkog, pravnog ili međunarodnog položaja zemlje ili područja kojima **neka osoba** pripada, bilo da je to područje **neovisno**, pod starateljstvom, nesamoupravno, ili da se nalazi ma pod **kojima** drugim ograničenjima suverenosti. | Član 2. Svakome su dostupna sva prava i slobode navedene u ovoj Deklaraciji bez razlike bilo koje vrste, kao što su rasa, boja, **s**pol, jezik, v**je**ra, političko ili drugo mišljenje, narodnosno ili društveno por**ije**klo, imovina, rođenje ili drugi pravni položaj. Nadalje, ne sm**ijese činiti** bilo kakva razlika **na osnovu** političkog, pravnog ili međunarodnog položaja zemlje ili područja kojima **neka osoba** pripada, bilo da je ovo područje **nezavisno**, pod starateljstvom, nesamoupravno, ili da se nalazi ma pod **kojim** drugim ograničenjima suverenosti. | Član 2. Svakome su dostupna sva prava i slobode navedene u ovoj Deklaraciji bez razlike bilo koje vrste, kao što su rasa, boja, pol, jezik, v**(j)e**ra, političko ili drugo mišljenje, narodnosno ili društveno por**(ij)e**klo, imovina, rođenje ili drugi pravni položaj. Nadalje, ne sm**(ij)eda se čini** bilo kakva razlika **na osnovu** političkog, pravnog ili međunarodnog položaja zemlje ili područja kojima **neko lice** pripada, bilo da je ovo područje **nezavisno**, pod starateljstvom, nesamoupravno, ili da se nalazi ma pod **kojim** drugim ograničenjima suverenosti. | Pasal 2. Setiap orang berhak atas semua hak dan kebebasan-kebebasan yang tercantum di dalam Pernyataan ini tanpa perkecualian apapun, seperti ras, warna kulit, jenis kelamin, bahasa, agama, politik atau pendapat yang berlainan, asal mula kebangsaan atau kemasyarakatan, hak milik, kelahiran ataupun kedudukan lain. Di samping itu, tidak diperbolehkan melakukan perbedaan atas dasar kedudukan politik, hukum atau kedudukan internasional dari negara atau daerah dari mana seseorang berasal, baik dari negara yang merdeka, yang berbentuk wilayah-wilayah perwalian, jajahan atau yang berada di bawah batasan kedaulatan yang lain. |
| Član**ak** 3. Sva**t**ko ima pravo na život, slobodu i **osobnu sigurnost**. | Član 3. Svako ima pravo na život, slobodu i **osobnu sigurnost**. | Član 3. Svako ima pravo na život, slobodu i **ličnu bezb(j)ednost**. | Pasal 3. Setiap orang berhak atas penghidupan, kebebasan dan keselamatan individu. |
| Član**ak** 4. Ni**t**ko ne sm**ijebiti** držan u ropstvu ili ropskom odnosu; ropstvo i trgovina robljem **zabranjuju** se u svim **svojimoblicima**. | Član 4. Niko ne sm**ijebiti** držan u ropstvu ili ropskom odnosu; ropstvo i trgovina robljem **zabranjuje** se u svim **njihovimoblicima**. | Član 4. Niko ne sm**(ij)eda bude** držan u ropstvu ili ropskom odnosu; ropstvo i trgovina robljem **zabranjuje** se u svim **njihovimformama**. | Pasal 4. Tidak seorang pun boleh diperbudak atau diperhambakan, perbudakan dan perdagangan budak dalam bentuk apapun mesti dilarang. |
| Član**ak** 5. Ni**t**ko ne sm**ijebiti** podvrgnut mučenju ili okrutnom, nečov**je**čnom ili ponižavajućem postupku ili kažnjavanju. | Član 5. Niko ne sm**ijebiti** podvrgnut mučenju ili okrutnom, nečov**je**čnom ili ponižavajućem postupku ili kažnjavanju. | Član 5. Niko ne sm**(ij)eda bude** podvrgnut mučenju ili okrutnom, nečov**(j)e**čnom ili ponižavajućem postupku ili kažnjavanju. | Pasal 5. Tidak seorang pun boleh disiksa atau diperlakukan secara kejam, memperoleh perlakuan atau dihukum secara tidak manusiawi atau direndahkan martabatnya. |
| Član**ak** 6. Sva**t**ko ima pravo **da se svagdje** pred zakonom **priznaje** kao **osoba**. | Član 6. Svako ima pravo **da se svagdje** pred zakonom **priznaje** kao **osoba**. | Član 6. Svako ima pravo **da svuda bude priznat** kao **pravni subjekt**. | Pasal 6. Setiap orang berhak atas pengakuan di depan hukum sebagai pribadi di mana saja ia berada. |

| Kroasia Baku | Montenegro | terjemahan |
| --- | --- | --- |
| **Opća** deklaracija o ljudskim pravima | **Univerzalna** deklaracija o ljudskim pravima | Pernyataan Umum tentang Hak-Hak Asasi Manusia |
| Član**ak** 1. Sva ljudska bića rađaju se slobodna i jednaka u dostojanstvu i pravima. Ona su obdarena razumom i sv**ije**šću **te** treba**ju** jedn**a** prema drug**ima postup**ati **u duhu bratstva.** | Član 1. Sva ljudska bića rađaju se slobodna i jednaka u dostojanstvu i pravima. Ona su obdarena razumom i sv**(ij)e**šću **i** treba da jedn**i** prema drug**imada** postup**aju** u duhu bratstva. | Pasal 1. Semua orang dilahirkan merdeka dan mempunyai martabat dan hak-hak yang sama. Mereka dikaruniai akal dan hati nurani dan hendaknya bergaul satu sama lain dalam semangat persaudaraan. |
| Član**ak** 2. Svakom**e** pripadaju sva prava i slobode **utvrđene** u ovoj Deklaraciji bez razlike **bilo koje vrste**, **kao što je rasa, boja kože, političko ili drugo mišljenje, nacionalno ili društveno podrijetlo, imovina, rođenje ili drugi status**. **Nadalje**, **ne smije** se praviti nikakva razlika na osnovu političkog, pravnog ili međunarodnog statusa zemlje ili **područjakojemuneka osoba** pripada, bilo da je **to područjeneovisno**, pod starateljstvom, nesamoupravn**o**, ili **mu** je **na neki** drugi način ograničen suverenitet. | Član 2. Svakom pripadaju sva prava i slobode **proglašene** u ovoj Deklaraciji bez **ikakvih** razlika **u pogledu rase, boje, pol, jezika, vjeroispovijesti, političkog ili drugog mišljenja, nacionalnog ili društvenog porijekla, imovine, rođenja ili drugih okolnosti**. **Dalje**, **neće** se praviti nikakva razlika na osnovu političkog, pravnog ili međunarodnog statusa zemlje ili **teritorije** kojoj **neko lice** pripada, bilo da je **onanezavisna**, pod starateljstvom, nesamoupravn**a**, ili **da joj** je suverenost na **ma koji** drugi način ograničen**a**. | Pasal 2. Setiap orang berhak atas semua hak dan kebebasan-kebebasan yang tercantum di dalam Pernyataan ini tanpa perkecualian apapun, seperti ras, warna kulit, jenis kelamin, bahasa, agama, politik atau pendapat yang berlainan, asal mula kebangsaan atau kemasyarakatan, hak milik, kelahiran ataupun kedudukan lain. Di samping itu, tidak diperbolehkan melakukan perbedaan atas dasar kedudukan politik, hukum atau kedudukan internasional dari negara atau daerah dari mana seseorang berasal, baik dari negara yang merdeka, yang berbentuk wilayah-wilayah perwalian, jajahan atau yang berada di bawah batasan kedaulatan yang lain. |
| Član**ak** 3. **Svatko** ima pravo na život, slobodu i **osobnu sigurnost**. | Član 3. **Svako** ima pravo na život, slobodu i **bezbijednost ličnosti**. | Pasal 3. Setiap orang berhak atas penghidupan, kebebasan dan keselamatan individu. |
| Član**ak** 4. **Nitko** se ne smije držati u ropstvu ili **ropstvu sličnom odnosu;** ropstvo i trgovina robljem **zabranjuju se** u svim svojim oblicima. | Član 4. **Niko** se ne smije držati u ropstvu ili **potčinjenosti:** ropstvo i trgovina robljem **zabranjeni su** u svim svojim oblicima. | Pasal 4. Tidak seorang pun boleh diperbudak atau diperhambakan, perbudakan dan perdagangan budak dalam bentuk apapun mesti dilarang. |
| Član**ak** 5. **Nitko** se ne smije podvrgnuti mučenju ili **okrutnom**, nečovječnom ili ponižavajućem postupku ili **kazni**. | Član 5. **Niko** se ne smije podvrgnuti mučenju ili **svirepom**, nečovječnom ili ponižavajućem postupku ili **kažnjavanju**. | Pasal 5. Tidak seorang pun boleh disiksa atau diperlakukan secara kejam, memperoleh perlakuan atau dihukum secara tidak manusiawi atau direndahkan martabatnya. |
| Član**ak** 6. Sva**t**ko ima pravo da **ga se svugdje** pred zakonom **priznaje** kao **osobu**. | Član 6. Svako ima pravo da **svudabude priznat** kao **pravni subjekt**. | Pasal 6. Setiap orang berhak atas pengakuan di depan hukum sebagai pribadi di mana saja ia berada. |

## Referensi

## Pranala luar

* Piper, Predrag (2008-05-01). "O prirodi gramatičkih razlika između srpskog i hrvatskog jezika" (zip/pdf) (dalam bahasa Serbo-Kroasia). Jezik danas, Matica srpska. hlm. Lm159.3.pdf:840.
* Kovačić, Marko (December 2005). "Serbian and Croatian: One language or languages?". *Jezikoslovlje*. **6** (2).