Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Jeman Engkeraju

**Jeman Engkeraju** nya leka jaku arkeologi enggau antropologi kena nukuka siti fasa dalam pemansang budaya perengka urung gerempung orang jeman kelia di Asia, Timur Semak sereta Eropah. Budaya tauka tamadun jeman kelia dikumbai bagi ari Jemnan Engkeraju enti sida bisi ngaga engkeraju nengah chara ngelebur temaga lalu ngulaika iya enggau bangkang, arsenik, tauka besi ke bukai, tauka dagangka utai bukai kena ngulihka engkeraju ari endur bukai ti ngasilka engkeraju. Jeman Engkeraju iya nya timpuh prinsipal tengah dalam sistem tiga jeman, nangkanka Jeman Batu lalu ditangkanka Jeman Besi. Diperambu nyadi jeman global, Zaman Gangsa nitihka jeman Neolitik ("Batu Baru"), enggau timpuh pengalih entara dua jeman ti dikelala Jeman Kalkolitik ("Batu temaga"). Pemansang teknikal tu nyadi ba maya ti bebida ba endur ti bebida, lalu ketegal nya sejarah tiap pelilih menua dilangkar ngena sistem kronologi ti bebida, tang Jeman Engkeraju udah berengkah ba mayuh bengkah kandang endur di Dunya Lama ari 3,000 SM.

Budaya Jeman Engkeraju keterubah iya ngemansangka pengawa nulis. Nitihka bukti arkeologi, budaya di Mesopotamia, ti ngena urup kuneiform, lalu di Ejip, ti ngena hieroglif, ngemansangka sistem betulis praktikal keterubah. Ba sekeda endu, ni bagi ti dulu ari penatai Jeman Besi, tauka pemansang tulis, selalu iya diambi dikena nanda pengujung Jeman Engkeraju, laban sejarah nganti prasejarah; tu ukai selalu nyadi ba kandang endur ti pemadu tumu ngemansangka pengawa nulis. Dalam arkaeologi Amerika, sistem lima jeman dikena, ti enda nyengkaum Jeman Engkeraju, taja bisi sekeda budaya dia bisi ngelebur engkeraju enggau temaga. Nadai bukti pengawa nempa besi ditemu di benua Australia sebedau penumbuh genturung pendiau orang Eropah ba taun 1788.

Ba mayuh kandang menua engkeraju mengkang nyadi jarang tau diulih lalu mar, ketebal agi ketegal penanggul ngulihka bangkang ti chukup, ti nyadi ba endur ti enda tentu mayuh, enda baka temaga ti suah amat nyadi. Dipelabaka deposit bangkang ke pemadu tumu nya aluvial lalu nyangka dieksploitasi ngena chara ke sama dikena ngaga panning mas ba pengengkah deposit. Sekeda raban bansa dipeda udah nengah mayuh ari Jeman Engkeraju ngena engkeraju semina dikena ngaga senyata tauka seni elit, baka engkeraju ritual China, enggau orang bumai biasa mayuh agi ngena kereban batu. Taja pia, pekara tu tusah deka diperatika laban jarang engkeraju reti nya iya ransing dikitar semula.

## Kereban sanding