# Lingua italian

| Lingua italian |
| --- |
|  |
| Lingua extincte |
| Nomine native: | italiano |
| instantia de: | lingua natural[\*], lingua moderne[\*] |
| subclasse de: | Italo-Romance[\*], Southern European language[\*] |
|  |
|  |
|  |
| Create per: | {{{creator}}} in {{{data}}} |
| Contexto: | {{{contexto}}} |
| Parlate in: | {{{statos}}} |
| Regiones:Parlate in: | {{{region}}} |
| Periodo: | {{{periodo}}} |
| Personas: | 64 800 000 |
|  |
| Scriptura: | Italian alphabet, Italian Braille |
| Typologia: | {{{typologia}}} |
| Phylogenese: |

         |
| Statuto official |
| Nationes: | *nulle* |
| Regulate per: | Accademia della Crusca |
| Codices de position |
| ISO 639-1 | it |
| ISO 639-2 | ita |
| ISO 639-3 | ita |
| Glottolog | ital1282 |
| LinguistList |  |
| Linguasphere | 51-AAA-q |
| IETF ID | it |
| SIL | {{{sil}}}  |
| SIL | {{{sil2}}} |
| Wikimedia ID | it |
| Extracto in lingua |
| **Declaration universal del derectos del homine - Art.1** {{{extracto}}} |
| **Le Patre Nostre** {{{extracto2}}} |
| **Translitteration** {{{translitteration}}} |
|  |
|  |
| Commons: | Italian language |
| categoria principal: | Categoria:Lingua italian |

Le **lingua italian** (nomine native: *italiano* o *lingua italiana*) pertine al familia de linguas indoeuropee.
Le lingua italian se ha diffundite per via litterari e usque al seculo passate ha essite parlate per limitate minoritates; le historia del lingua italian es per consequente le affirmation del dialecto litterari de Toscana, que gratias al contribution del grande scriptores e poetas de ille region, per exemplo: Dante Alighieri, Francesco Petrarca, Giovanni Boccaccio, e al importante rolo economic e commercial que Florentia assumeva in le medievo, se ha diffundite per tote le peninsula italic.

Le italiano es un del linguas official del Union Europee e illo ha circa 70.000.000 de parlantes.

## Nomine

Nomines in le linguas fonte:| Lingua | Nomine del sitelink |
| --- | --- |
| anglese (en) | Italian language |
| francese (fr) | Italien |
| espaniol (es) | Idioma italiano |
| portugese (pt) | Língua italiana |
| italian (it) | Lingua italiana |
| german (de) | Italienische Sprache |
| russe (ru) | Итальянский язык |
| latin (la) | Lingua Italiana |

## Historia del lingua italian

Le italiano moderne ha como base le florentino litterari usate in le Trecento per Dante, Petrarca e Boccaccio, influentiate per le lingua sicilian litterari create per le Scola Sicilian de Jacopo da Lentini e del modello latin. Per multo tempore, le italiano seva relegate a un utilisation litterari: le lingua non esseva, de facto, parlate per la population, qui continuava a communicar con le linguas local
.

Le usage del Italiano comenciava a augmentar postea le nascentia del Regno de Italia, quando ille lingua veniva facite lingua official. Hodie, le Italiano ha supplantate quasi completemente le linguas regional in le citates plus grande, ubi, gratias anque al immigration de italianos et estranieres qui vadeva illic pro trovar un occupation. In le provincias, in vice, si le Italiano es hodie le lingua dominante, le usage del linguas regional es plus diffundite. In omne caso, la totalitate del parlantes de linguas regional qui habita in Italia es bilingue e parla et le Italiano et su lingua como linguas materne.

### Del latino vulgar al italiano vulgar

Pensar in le italiano como un filiation directa del latino pode esser simplistic e approximative: le italiano es le mesme lingua parlate per le romanos, que ha attravesato un longe evolution usque le italiano moderne. In altere parolas, in le epocca classic existiva un latino "vulgar" que reproduciva le lingua parlate.

Con le cadita del Imperio Roman e le formation de regnos barbare, le latino parlate univa se con le dialectos del populos latinisate creante le linguas romanic, inter le qual le italiano.

### Del florentino vulgar al italiano

Le italiano actual descende del florentino vulgar del seculo XIII, con multe characteristic local. Inter le elementos del italiano actual que non ha altere dialectos de Italia e son propie del florentino es:

* le diphtongos spontenee *ie* e *uo*
* l'anaphonesis
* le claudimento de e protonic
* le evolution del nexe latin -RI- in -I- e non in -R- (*febbraio* e non *febbraro*).
* -AR- tonic passa a -ER- (*gambero* e non *gambaro*)

## Geographia linguistic

Es parlate in Italia (ben que frequentemente le variantes local es majoritari), in Helvetia (10% del population) e in le varie statos ubi l'emigration italian esseva importante (Statos Unite, Australia, Canada, Belgica, Francia, Germania). Es lingua official anque in San Marino e in le Vaticano.
Le italiano es frequentemente comprendite e parlate anque per le espanioles, le albaneses, le malteses e varie altere populationes geographicamente vicine al territorio italian.

## Activitate mercantil e linguas vulgar italian

Durante le Medievo, Italia esseva un cruce de routes commercial, gratias al presentia de potente republicas marinari como Venetia, Genua, Pisa e Amalfi.

Le Excambios mercantil, specialmente depost le seculo IX, portava a contactos continue inter le mercatores italian e le populationes de lingua estraniee, contribuente al diffusion de terminos estraniee in le linguas vulgar italian. Le parolas ligate al marina, al commercio, al transactiones economic e al activitates porto-uarie entrava a formar parte del lexico quotidian, influentia-nte multo le lingua parlate.

### Le influentia del Schola sicilian

Un del prime casos de diffusion supraregional del lingua esseva le poesia del Schola sicilian, scripte in siciliano "illustre" proque illo esseva ricchite de francismos, provenzalismos e latinismos, per numerose poetas (non omnes sicilian) active ante le medie del Seculo XIII in le ambiente del corte imperial. Certe tractos linguistic de iste origine esseva adoptate anque per le scriptores Tuscan del generationes successive e se manteneva pro seculos o usque ora in le lingua poetic (e non poetic) italian: del formas monophthongate como *core* e *loco* al conditional in *-ia* (ex. *saria* pro *sarebbe*) al suffixos in uso in Sicilia derivate del provenzal como *-anza* (ex. *alligranza* pro *allegria*, *membranza*, *usanza*, *adunanza*) o *-ura* (ex. *friddura*, *chiarura*, *virdura*) e alteres ancora. Vocabulos como le verbo *simbrari* pro *parere* (parer) esseva pro Dante Alighieri un "parola docte" de origine provenzal, addite al italiano a transverso del lyrica sicilian.

Le contribution del schola sicilian esseva notabile. Dante scripte in *De vulgari eloquentia*: "Tote lo que le italianos produce in poesia se appella siciliano" Dante Alighieri, *De vulgari eloquentia* I, XII, 2 (quod quicquid poetantur Ytali sicilianum vocatur)

## Dialectos e linguas romanic

Linguas d'Italia.
Con le Ruina del Imperio roman de occidente e le formation del regnos romano-barbare, se verificava un sclerotisation del latino scripte, durante que le latino parlate se fundeva plus intimemente con le dialectos del populos latinisate, dante vita al linguas neolatin, includente le italiano.
Le numero de linguas romanic corresponde a illo de tote le variantes neolatin parlate intra le *Romania*; solmente alicun de iste linguas passava per un processo de normalisation e gaude de un stato official: le portugese (con 364 milliones de parlanthos), le espaniol (con 500 milliones), le francese (con circa 267 milliones), le italiano (con circa 68 milliones), le romaniano (con quasi 30 milliones) e le catalano (con quasi 11 milliones).

A istes se pote adder le linguas al quales esseva tributate un certe ricanoscentia, malgrado que illos non succedeva a haber un normalisation complete: le occitano, le arpitano, le aromaniano, le sardo, le corso, le friulano, le ladino, le Romancio, l'asturiano, l'aragonese, le leonese, le venetian, le lombardo, l'emiliano, le pedemontese, le neapolitano, le siciliano, e l'istriota.

Le italiano remaneva pro un longe tempore super toto le lingua del litteratos qui in lor operas habeva adoptate le modello litterari del florentino del seculo XIV. Esseva Pietro Bembo, in le seculo XVI, qui proponeva al altere litteratos italian le florentino del seculo XIV anque como modello de lingua. Su proposta se insereva intra le assi appellate "question del lingua" (questione della lingua), o si de dicer le debatto alora in curso sur qual lingua commun on poteva adoptar in Italia pro le litteratura, e resultava illo le plus acceptate per le altere litteratos italian. Le discussion alora in curso, in le qual habeva finalmente le melior le position de Bembo, non concerneva qual lingua commun poteva adoptar le italianos, ma in qual lingua commun on poteva scriber le prosa e le litteratura.

In le reconstructiones del linguistas, usque al secunde medietate del seculo XIX solmente stratos multo reducite del population italian esseva capabile de exprimer se in italiano. Como reportate per Sergio Salvi: «In 1806, Alessandro Manzoni, in un littera a Fauriel, confidava que le italiano "pote dicer se quasi como un lingua morte"». Plus tarde, in 1861, secundo le estimation de Tullio De Mauro, solmente 2,5% del population italian esseva capabile de parlar in italiano. In le evalutation de Arrigo Castellani, al mesme data le percentage esseva invice de 10%.

Alessandro Manzoni
Le debatto risorgimental sur le exigentia de adoptar un lingua commun pro Italia, que alora esseva attingente su unitate national, videva le implication de varie personalitates como Carlo Cattaneo, Alessandro Manzoni, Niccolò Tommaseo e Francesco De Sanctis.
Se debe in particular a Manzoni le haber elevate le florentino contemporanee a modello linguistic national, con le pubblication in 1842 de *I promessi sposi*, que devenirea le texto de referentia del nove prosa italian. Su decision de donar un lingua commun al nove patria, resumite per ille in le celebre proposito de «lavar le pannos in Arno», esseva le principal contribution de Manzoni al causa del Risorgimento.
Inter su propostas in le debatto sur le unification politic e social de Italia, Manzoni susteneva in ultra que le vocabulario esseva le instrumento le plus idonee pro render accessibile a omnes le florentino al nivello national.
Factores historic successive al unification politic, tal como le mobilisation e le permixtion del homines in le truppas durante le Prime Guerra Mundial o le diffusion del transmissiones radiophonic, ha contribuite a un diffusion gradual del italiano.

In le secunde medietate del seculo XX, in particular, le diffusion del lingua esseva accelerate anque gratias al contribution del television e al migrationes interne ab le Sud al Nord. Fundamental esseva le prohibition de utilisar con function pubbliche (schola, actos pubbliche, etc.) le parlares italian e le linguas del minoranites linguistic; le insignantes esseva le instrumento per le qual tal instrumentos de expression esseva minorisate, essente considerate "dialectos" in position subordinate, quando non "mal herba" de extirpar.
Con le Constitution de 1948, le italiano esseva recognoscite como lingua official. Esseva in ultra recognoscite le existentia in Italia de altere linguas diverse del italiano, e esseva prohibite le discrimination sur bases linguistic (artt. 3, 6 e 21 del Constitution italian).

## Italian, Latin, Interlingua e altere linguas

Iste es un tabella de comparation inter le latino, italiano, siciliano e altere linguas romanic, que monstra le evolution del parolas ab un radice commun.

| Latino | Siciliano | Interlingua | Lombard | Venetian | Llïonés | Espaniol | Italian |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| annus | annu | anno | ann | ano | annu | año | anno |
| lingua | lingua | lingua | lengua | lengua | llingua | lengua | lingua |
| oculus | occhiu | oculo | œgg | ocio | gueyu | ojo | occhio |
| clavis | chiavi | clave | ciav | ciave | chave | llave | chiave |
| filius | figghiu | filio | fieu | fio | fiyu | hijo | figlio |
| noctem | notti | nocte | nocc | note | nueiche | noche | notte |
| factum | fattu | facto | fat | fato | feichu | hecho | fatto |
| planum | chjanu | plano | cian | pian | chanu | llano | piano |
| ligna | ligna | ligna | legna | legna | lleinna | leña | legna |
| fumus | fumu | fumo | fumm | fumo | fumu | humo | fumo |

## Accademia della Crusca

Le Accademia della Crusca se propone le scopo, exprimite in le articulo 1 de su statuto, de "sustener le lingua italian, in su valor historic de fundamento del identitate national, e de promover su studio e su cognoscentia in Italia e al estraniero". Es in ultra membro fundator del Federation Europee del Institutiones Linguistic National (EFNIL).

Como evidentiate in le statuto, le academia se occupa de promover le studio del lingua italian pro fines historico-linguistic, lexicographic e etymologic. Le activitate scientific del Academia se disveloppa in quatro campos principal:

* le Centro de studios de philologia italian, que promove le studio e le edition critic del ancian textos e del scriptores italian;
* le Centro de studios de lexicographia italian, que se occupa de studios sur le lexico italian e del compilation de operas lexicographic;
* le Centro de studios de grammatica italian, cargate del studio del grammatica historic, descriptive e normative del lingua italian;
* le gruppo Incipit, observatorio sur le neologismos e estranierismos incipiente.

## Opera del Vocabolario Italian

Le Opera del Vocabulario Italian es le instituto del CNR que ha le carga de elaborar le Vocabulario Historic Italian. Illo es membro fundator del Federation Europee del Institutiones Linguistic National (EFNIL).

## Noti