# China

|  |
| --- |
| **China** |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  **Bandiera** |  **Scuto de armas** |

 |
| Hymno: March of the Volunteers |
|  |
| Nomine native | 中华人民共和国 |
| Classe | stato soveran[\*], staato socialista[\*], stato secular, republica constitutional[\*], republica popular[\*], dictatorship of the proletariat[\*], communist state[\*], pais, grande potentia[\*], stato non recognoscite[\*] |
| Pais | China |
| Capital | Beijing |
| Population | 1 404 890 000 |
| Area | 9 596 961 ±1 km²  |
| Coordinatas | 35°50'41"N, 103°27'7"E |
| Linguas official | Standard Chinese[\*], linguas chinese[\*], languages of China[\*], Putonghua[\*] |
| Fuso horari | China Standard Time[\*], UTC+08:00[\*], Asia/Shanghai[\*], Asia/Urumqi[\*] |
| Codice telephonic | +86 |
| Valuta | renminbi[\*] |
| Dominio de Internet | .cn[\*], .中国[\*], .中國[\*], .公司[\*] |
| ISO 3166-1 alpha-2 | CN |
| ISO 3166-1 alpha-3 | CHN |
| ISO 3166-1 numeric | 156 |
| Codice IOC | CHN |
| Geonames ID | 1814991 |
| **Sito web:**   |
|  |
| **Wikimedia Commons Category** China |

**China** o **Sina** (in chinese: 中国; pinyin: *Zhōngguó*, 'Pais de Medio'), officialmente le **Republica Popular Chinese**, es un pais in Asia Oriental. Illo esseva le pais con le population le plus grande del mundo usque 2023, con plus que 1.4 milliardos de personas, hodie un pauco post India. China se extende super le equivalentes de cinque fusos horari e ha frontieras con quatorce paises terrestre, le plus grande de qualcunque pais in le mundo, ligate con Russia. Con un area approximativemente de 9.6 milliones de kilometros quadrate (3'700'000 milles quadrate), illo es le tertie plus grande pais del mundo per le area total terrestre. Le pais consiste in 22 provincias, cinque regiones autonome, quatro municipalitates, e duo regiones administrative special (Hong Kong e Macau). Le capital national es Beijing, e le citate le plus popule e le plus grande centro financiari es Shanghai.

Le Chineses moderne tracie lor origines a un berceau de civilisation in le bassino fertile del Fluvio Giall in le Plain del China del Nord. Le dynastia Xia semi-legendari in le seculo 21 a.C. e le dynastias Shang e Zhou ben attestate, developpava un systema politic bureaucratique pro servir monarchias hereditari, o dynastias. Le scriptura chinese, le litteratura classic chinese, e le cento scolas de pensamento emergera durante iste periodo e influentia China e su vicinos pro seculos avenir. In le tertie seculo a.C., Qin Shi Huang fundava le prime imperio chinese, le dynasty Qin, que durava brevemente. Le Qin succedeva per le plus stabil dynasty Han (206 a.C.–220 d.C.), que stabiliva un modello pro quasi duo millennios in le qual le imperio chinese era un del prime potencias economic del mundo. Le imperio expandeva, fracturava e reunificava, esseva conquistate e restabilite, absorbiva religiones e ideas estranie, e faceva avances scientific mundialmente significative, tal como le Quatro Grande Inventiones: pulver de canon, papiro, le compasso e le impression. Post seculos de disunite post le cadita del Han, le dynastias Sui (581–618) e Tang (618–907) reunificava le imperio. Le Tang multiethnic benveniva le commercio e le cultura estranie que veniva super le Strata de Seta e adaptava le Buddhism al necessitates chinese. Le dynastia Song prime-modern deveniva crescentemente urban e commercial. Le scolares-civiles official o le literati usava le systema de examination e le doctrinas de Neo-Confucianismo pro replaciar le aristocrates militar de dynastias previe. Le invasion mongol stabiliva le dynastia Yuan in 1279, ma le dynastia Ming (1368–1644) restabiliva le controlo del Chineses de ethnia Han. Le dynastia Qing dirigite per Manchu casimente duplicate le territorio del imperio e stabiliva un stato multiethnic que esseva le basi del nation chinese moderne, ma sufferiva graves perditas pro le imperialismos estranie in le seculo 19.

Le monarchia chinese collapsava in 1912 con le Revolution de Xinhai, quando le Republica de China (ROC) substitueva le dinastia Qing. In su prime annos como republica, le pais experimentava un periodo de instabilitate cognoscite como le Era de Guerrieros antes de unificar se majormente in 1928 sub un governamento Nationalista. Un guerra civil inter le Nationalistas del Kuomintang (KMT) e le Partito Comunista Chinese (CCP) comenciava in 1927. Japan invadeva China in 1937, initiando le Secunde Guerra Sino-Japanese e temporalmente interrupte le guerra civil. Le reddition e expulsion de fortias japanese de China in 1945 creava un vacuum de poter in le pais, que conduciava a un nove periodo de lucta inter le CCP e le Kuomintang. Le guerra civil finiva in 1949 con le division de territorio chinese; le CCP stabiliva le Republica Popular de China in le continente durante que le governamento ROC de Kuomintang se retraiava al insula de Taiwan. Ambos clama esser le sol legitim governamento de China, ben que le Nationes Unite ha recognoscite le PRC como le sol representation desde 1971. De 1959 a 1961, le PRC implementava un campania economic e social cognoscite como le "Grande Salta Adelante" que resultava in un forte declino economic e inter 15 a 55 milliones de mortes estimative, majormente a causa de fame artificial. De 1966 a 1976, le periodo turbulent de chaos politic e social cognoscite como le Revolution Cultural conduceva a un plus grande declino economic e educational, con milliones de personas purgate o subjecte a persecution o "politicidio" in base a categorias politic. Desde alora, le governamento chinese ha abrogate un certe del politicas maoiste anterior, conducente a un serie de reformas politic e economic desde 1978 que ha multo augmentate le standarde de vita chinese e le expectativas de vita.

Actualmente, China es governate como una republica socialista unitari marxista-leninista d'un partito per le CCP. China es un membro permanente del Consilio de Securitate del Nationes Unite e un membro fondator de plure multilaterale e regional organizationes de cooperation como le Banca Asiatic pro Investimento in Infrastruktura, le Fundo del Via de Seta, le Banca de Novo Developpamento, le Organisation pro le Cooperation de Shanghai e le RCEP. Anque illo es membro del BRICS, le G8+5, le G20, le APEC e le Summation de Asia Oriental. Illo se classifica inter le paises con le basso mesuration de democracia, libertates civil, transparencia del governamento, libertate de pressa, libertate de religion e le derectos human de minoritates ethnic. Le autoritates chinese ha essite criticate per activistas de derectos human e organisationes non-governamental pro abusos de derectos human, includente repreession politic, censura massiv, surveillance massiv de lor cives e suppression violente de protestas e dissentimento.

Con circa un quinto del economia mundial, China es le plus grande economia del mundo per le PIB al paritate de poter de compra, le secunde plus grande per le PIB nominal e le secunde plus ricchissime pais. Illo es un del economias major in crescentia rapide e es le plus grande fabricator e exportator del mundo, anque le secunde plus grande importator. China es un stato recognise con armas nuclear con le plus grande armata permanent con personal militar e le secunde plus grande budget de defensa. China es considerate como un potential superpotentia a causa de su alto nivello de innovation, potential economic, crescentia fortia militar e influentia in affaires international.

## Historia

*Articulo principal: Historia de China*
Le historia de China, como chronologia de un del civilisationes plus antique del mundo con continuitate usque le actualitate, ha su origines in le bassino del Fluvio Jalne, ubi surgeva le prime dynastias Xia e Shang. Le existentia de documentos scripte con plus de 3500 annos ha permittite le developpamento in China de un tradition historiographic multe precise, que offere un narration continue desde le prime dynastias usque le etate contemporanee. Le cultura chinese, secundo le mytho, comenciava con le tres imperatores originari: Fuxi, Shennong e Huang. Totevia, il non existe registros historic pro demonstrar le existentia real de iste personalitates qui haberea vivite ante 600 annos.

### Prehistoria

Le territorio que actualmente occupa le Republica Popular de China ha essite populate desde il ha milles de annos.

### Era Antique

#### Le Tres Augustos e le Cinque Imperatores

Illos es le governatores mythologic de China anterior al prime dynastias historic.

Le Tres Augustos esseva Fuxi, Nüwa e Shennong e le Cinque Imperatores, Huangdi, Zhuanxu, Diku, Tangyao e Yushun.

### Era Imperial

#### Dynastia Qin

Le rege del Qin fundava un nove dynastia e prendeva le nomine de 皇帝 (huángdì), con connotationes religiose, pote esser traducite in Interlingua como "imperator". Desde iste momento historic, tote le reges chinese utilisava iste titulo, abandonante le denomination de "reges" (王 wáng). Le nove imperator se faceva nominar 始皇帝 Shǐ Huángdì o "nove imperator", vidente se como le prime de un longe dynastia de imperatores. Illo esseva le prime dynastia de un China reunificate e multo plus grande que le governate per le Zhou. Con ille surgeva un stato chinese centralisate, forte e unificate.

## Geographia

Mappa topographic de China
Le paisage de China es vaste e diverse, variabile ab le desertos del Gobi e del Deserto de Taklamakan in le aride nord usque al forestas subtropical in le meridional regiones plus humecte. Le catena montaniose del Himalayas, Karakoram, Pamir e Tian Shan separa China del major parte de Asia del Sud e Asia Central. Le fluvios Yangtze e Fluvio Flave (Yellow River), le tertie e sexte plus longe del mundo respectivemente, flue ab le plateau tibetan usque al costa oriental densmente populate. Le costa chinese a lo longe del Oceano Pacific attinge Patrono:Cvt e es limitate per le mares Bohai, Mar Flave, Mar de China Oriental e Mar de China Meridional. China se connecte, via su frontiera con Kazakhstan, al steppe eurasiatic.

Le territorio de China se trova inter le latitudes 18° e 54° N, e inter le longitudes 73° e 135° E. Le centro geographic del pais es marcate per le Monumento del Centro del Pais a ﻿ / ﻿. Le paisage de China varia grandemente trans su vasto territorio. In le est, juxta le costas del Mar Flave e del Mar de China Oriental, se trova vaste planities alluvial densmente populate; in le margines del plateau del Mongolia Interior in le nord predominan vaste pratos. Le sud del pais es dominate per colles e basse montanias, durante que le centro del est contine le deltas fluvial del Fluvio Flave e del Yangtze. Alteres importante fluvios include le Xi, le Mekong, le Brahmaputra e le Amur. In le west se trova grande catena montaniose, in particular le Himalayas. Vaste plateaus appare inter le regiones plus aride del nord, tal como le Taklamakan e le Deserto del Gobi. Le puncto plus alte del mundo, le Monte Everest (8,848 m), se trova super le frontiera sino-nepalese. Le puncto plus basse del pais, e le tertie plus basse del mundo, es le fundo del lacqui exsiccate Lago Ayding (−154 m) in le Depression de Turpan.

Huangshan in Anhui
Ben que China se extende super lo que geographicamente equivarerea a cinque fusos horari (UTC+5 a UTC+9), illo usa un sol fuso horari national, le Hora Standard Chinese (UTC+8). Iste politica uniforme ha essite adoptate in 1949.

### Clima

*Plus information: Grande Muro Verde (China)*
Le clima de China es principalmente dominate per un station secc e per monsones humecte, que produce grande variationes de temperatura inter inverno e estive. In inverno, ventos nordic de alte latitudes es frigide e secc; in estive, ventos meridional ab regiones costal a basse latitudes es calde e humecte.

Mappa del clima Köppen–Geiger pro China continental
Un problema ambiental major in China es le continua expansion de su desertos, specialmente le Deserto del Gobi. Ben que barieras de arbores plantate desde le annos 1970 ha reducite le frequentia de tempestas de arena, siccitates prolongate e praticas agricole inadecuate ha resultate in tempestas de pulvere que colpa le nord del pais cata primavera. Le qualitate del aqua, le erosion, e le controlo del pollution es devenite questiones importante in le relationes international del pais. Le fondita de glaciarios in le Himalayas poterea causar penuria de aqua pro centenas de milliones de personas.

Secundo studiosos, pro limitar le cambiamento climatic a Patrono:Cvt, le generation de electricitate ex carbon sin captura e immagazinage de carbon debe esser eliminate ante 2045.

Statisticas official super le production agricole es considerate inaffidabile a causa de exaggerationes a nivellos subordinate. Tamen, multo del territorio ha un clima extrememente favorabile al agricultura, e China es le major productor mundial de ris, tritico, tomates, melones, uvas, spinacia e multe altere culturas. In 2021, 12% del pratorias e pasturas mundial e 8% del terras agricole esseva situate in China.

### Biodiversitate

Un panda gigante in le Base de Recerca de Reproduction del Panda Gigante de Chengdu in Sichuan
China es uno del 17 paises megadiverse, situate in duo del major regiones biogeographic del mundo: le paleartic e le indomalay. Con plus de 34,687 species de animales e plantas vascular, China es le tertie pais con le plus alte biodiversitate, post Brasil e Colombia. Le pais es un signatario del Convention super le Diversitate Biologic e ha elaborate numerose strategias national pro promouer le conservation del ecosistemas.

China ha al minus 551 species de mammiferos, 1,221 species de aves, 424 species de reptiles, e 333 species de amphibios. Le fauna selvatic del pais es sub forte pression a causa del population human e del rapide industrialisation. Al minus 840 species animal es considerate menaciate per perditas de habitat, pollution e braconnage. Le animales selvatic menaciate es protegite per lege; in 2019, le pais possedeva plus de 2,750 reservas natural.

China possede plus de 32,000 species de plantas vascular, includente un grande varietate de flora subtropical e tropical. Forestas coniferose frigid predomina in le nord, con species animal como le alce e le urso nigre asiatic. Le sub-strato del forestas humide de coniferas pote includer vaste areas de bambu. Forestas subtropical domina le centro e sud del pais, durante que forestas tropical in Yunnan e Hainan contine circa un quarto del total de species vegetal e animal del pais. China ha plus de 10,000 species de fungos registrate, e studios continua revelante nove taxa cata anno.

### Ambiente

Le Dam del Tres Gorgias es le plus grande dam hydroelectric del mundo.
Al initio del annos 2000, China experimentava un severa deterioration ambiental como resultato del rapide industrialisation e urbanisation. Malgrado le existentia de regulamentos ambiental strict, lor application restava frequentemente insufficiente. China ha le secunde plus alte numero de mortes annual a causa del pollution de aere, solmente post India. Ben que illo es le plus grande emissor global de CO₂ in valores absolut, su emissiones per capita remane plus basse que in multe paises industrialisate.

Le qualitate del aqua ha monstrate miglioramentos significative in le ultime annos: in 2024, 90.4% del aqua superficial de China esseva classificate como potabile o quasi potabile secundo standardes national.

Durante le annos 2010s, China ha reducite marcatemente le pollution de aere, specialmente in grande citates como Beijing e Shanghai, gratias a campanias extensiv contra combustion de carbon e restrictiones super emissiones industrial. In 2020, le governamento annunciava objectivos pro attinger le pico de emissiones ante 2030 e neutralitate de carbon in 2060, un annuncio considerate clave pro limitar le calentamento global per 0.2–0.3 °C.

Le cobertura forestal del pais ha crescite consistentemente decennio post decennio: ab circa 10% in 1949 a 25% in 2024, principalmente gratias a massives programmas de reforestamento supportate per le governamento.

China es le plus grande investitor del mundo in energia renovabile, habente investite 546 milliardos de dollars in 2022 in energia solar, eolic, hydroelectric e immagazinage energetic. Le pais es etiam un conductor global in innovation renewable, includente photovoltaicos a alte efficientia e turbines eolic de generation ultra-grande.

In 2024, 38% del electricitate generate in China proveniva de fontes que le governamento classifica como “nette” — includente solar, eolic, hydroelectric, nuclear, e biomassa.

Malgrado su foco super le energia renovabile e meliorias environmental, China continua a confrontar problemas significative ligate al pollution de su fluvios, erosion del solo, biodiversitate menaciate, e le effectos futur del cambiamento climatic super regiones vulnerabile.

### Geographia politic

*Articulos principal: Frontieras de China, Costa de China, e Modificationes territorial del Republica Popular de China*
Mappa que depinge disputas territorial inter le RPC e statos vicin.
China es le secunde plus grande pais per area terrestre post Russia, e le tertie o quarte plus grande per area total. Le area total de China es generalmente indicate como approximativemente 9,600,000 km2 (3,700,000 sq mi). Le cifras specific de area varia de 9,572,900 km2 (3,696,100 sq mi) a 9,596,961 km2 (3,705,407 sq mi).

China ha le plus longe frontiera terrestre combinate del mundo, mesurante 22,117 km (13,743 mi). Su linea de costa coperi approximativemente 14,500 km (9,000 mi), ab le imbuccatura del Fluvio Yalu usque al Golfo de Tonkin. China fina con 14 nationes per terra, e ha plure vicinos maritime.

China resolveva le demarcation de su frontieras terrestre con 12 de 14 paises vicin, post haber facite compromissos substantial in le major parte de illos. China ha actualmente frontieras disputate con India e Bhutan. Illo es implicate in disputas maritime con plure paises super territorios in le mares de China Oriental e Meridional, tal como le Insulas Senkaku/Diaoyu, e le totalitate del Insulas del Mar de China Meridional.

## Economia

Post le final del Guerra Civil Chinese, le Governamento del nove Republica Popular, sub le direction del Partito Communista de China, comencia applicar un serie de reformas economic de character socialista, como le nationalisation del interprisas private e le collectivisation agrari.

## Galleria

* Casinos in Macau
* Un mercato
* Le Stadio National in Beijing
* Guangdong
* Centro de Scientia, Macau
* Harbin nocturne
* Zhonguo

## Vide etiam

* Taiwan
* Hong Kong
* Macao
* Asia
* Paises del mundo

## Referentias

Error de citation: Il existe etiquettas `<ref>` pro un gruppo con nomine “lower-alpha”, ma nulle etiquetta `<references group="lower-alpha"/>` correspondente ha essite trovate.