# Historia

**Historia** es le studio systematic del passato, con un foco principal super le passato human. Como disciplina academic, illo analysa e interpreta evidentias pro construir narrationes super lo que occurreva e pro explicar proque illo occurreva. Alcun theoreticos categorisa le historia como un scientia social, durante que alteres la considera como parte del humanitates, o mesmo como un disciplina hybridate. Debattos similar existe re le scopo del historia—pro exemplo, si su objectivo principal es theoretic, pro discoperir le veritate, o practic, pro apprender le lectiones del passato. In un senso plus general, le termino *historia* non se refere al disciplina academic, ma al passato ipse, a le tempos passate, o a textos individual que tracta del passato.

Le recerca historic se basa super fontes primari e secundari pro reconstruer eventos passate e pro validar interpretationes. Le critica del fontes es usate pro evaluar los, examinando lor authenticitate, contento, e fide. Le historicos effortia integrar le perspectives de varie fontes pro elaborar un narrativa coherent. Differente scholas de pensamento—como le positivismo, le schola *Annales*, le marxismo, e le postmodernismo—ha approches methodologic distincte.

Historia es un disciplina vaste que comprende multe ramificationes. Alcun se focalisa super periodos specific, como le historia antique, durante que alteres se concentra super regiones geographica particular, como le historia del Africa. Categorias thematic include le historia politic, historia militar, historia social, e historia economic. Ramificationes associate con methodos e fontes specific include le historia quantitative, le historia comparative, e le historia oral.

Historia emergeva como campo de investigation in le antiquitate, pro reimplaciar narrationes mythologic, con traditiones influente in Grecia, China, e plus tarde in le mundo islamic. Le scription historic se evolueva per le seculos e deveniva plus e plus professional, specialmente durante le seculo 19, quando un methodologia rigorose e varie institutiones academic esseva stabilite. Historia es relationate con multe altere campos, includente le historiographia, le philosophia, le education, e le politica.

## Definition

Como disciplina academic, historia es le studio del passato, con foco principal super le passato human. Illa conceptualisa e describe lo que occurreva per colliger e analysar evidentias pro construer narrationes. Iste narrationes tracta non solmente de como le eventos se developpava in le tempore, ma etiam proque illos occurreva e in qual contextos — forniendo un explication del conditiones de fundo relevante e del mechanismos causal. Historia examina etiam le significato del eventos historic e le motivationes human subjacente.

In un senso un poco differente, historia se refere al eventos passate ipse. In iste interpretation, historia es lo que occurreva, non le disciplina academic que lo studia. Quando usate como un nomine numerabile, un historia es un representation del passato in forma de un texto historic. Textos historic es productos cultural que implica interpretation active e reconstruction. Le narrationes que illos presenta pote cambiar quando historicos discoperi nove evidentias o reinterpreta fontes ja cognoscite. Le passato ipse, in contrasto, es static e immutabile. Alcun historicos emphatisa le aspectos interpretative e explicative pro distinguer historias ab chronicas, dicente que chronicas simplemente lista eventos in ordine chronologic, durante que historias cerca un comprension del causas, contextos, e consequentias.

Historia esseva primarimente concernite con documentos scribite. Illa se focalisava super le historia registrate desde le invention del scriptura, lassante le prehistoria a altere disciplinas, como le archaeologia. Su extension se amplificava in le seculo 20, quando historicos comenciava interessar se tamben al passato human ante le invention del scriptura.

Historicos debatte si historia es un scientia social o parte del humanitates. Como scientistas social, illes formula hypotheses, colligente evidentia objective, e presenta argumentos basate super tal evidentia. Ma historia es etiam proxime del humanitates a causa de su dependendentia del aspectos subjectiv legate al interpretation, narration, experientia human, e patrimonio cultural. Alcun historicos supporta fortemente un classification o le altere, durante que alteres la considera un disciplina hybridate que non appartene exclusive a un sol categoria.

Historia es contrastate con le pseudo-historia, un termino pro describer practicas que se disvia del standards historiographic — per usar evidentias contestate, ignorar selectivemente fontes legitime, o distorper le recordo historic. Tal practicas, sovente motivate per agendas ideologic, imita le methodologia historic pro promover narrationes partial o falsificate, sin analysi rigorose o consensos academic.

### Proposito

Varie suggestion ha essite facite re le scopo o le valor del historia. Alcun historicos propone que su function principal es le discooperation pur del veritate super le passato. Iste perspectiva emphatisa que le recerca disinteressate del veritate es un fin in se mesme, e que scopos externe, como ideologia o politica, risca distorper le recerca historic. In iste rolo, historia tamben contesta mythos traditional sin supporto factual.

Un altere perspectiva suggerisce que le valor principal del historia es in le lectiones que illa offere al presentia. Illa se basa super le idea que comprender le passato pote guiar decisiones hodierne, pro exemplo, pro evitar repetir errores del passato. Un perspectiva correlate emphatisa un comprension general del condition human, rendente personas plus conscie del diversitate del comportamento human in contextos varie—simile a lo que on apprende per visitar paises estranier.

Historia pote etiam promover le cohesion social, forniendo a populatores un identitate collective per medio de un passato compartite, e sustenente le patrimonio cultural trans generationes. Pro alcun studiosos, como le historicos whig e le marxista E. H. Carr, historia es clave pro comprender le presentia e, in le caso de Carr, pro formar le futuro.

Historia ha etiam essite usate pro scopos politic o ideologic — pro justificar le statu quo per exaltar traditiones, o pro promover cambios per insister super injustitias passate. In su formas extrem, le evidentia es ignorate o mal interpretate pro crear narrationes falsificate, resultante in pseudo-historia o negationismo historic. Exemples influente include le negation del Holocausto, del genocidio armenic, del massacre de Nanjing, e del Holodomor.

### Etymologia

Le parola historia proveni del termino grec antique ἵστωρ (histōr), significante "persona sapiente, apprendente". Illo generava le parola grec ἱστορία (historiā), que habeva un significato largemente associate con investigation e testimonio. Le termino esseva adoptate in latino classic como historia. In le periodos hellenistic e roman, le significato del parola cambiava, mettente plus emphase super le aspectos narrative e le arte del presentation, plus que le investigation factual.

Le parola entrava in anglese medio in le seculo 14, per medio del termino francese histoire. A iste tempore, illo significava "conto, fabula", includente narrationes factual e fictive. In le seculo 15, su significato se ampliava pro incluir le ramo del cognoscentia que studia le passato. In le seculos 18 e 19, le parola historia deveniva plus associate con recension factual e investigation basate super evidentia, coincidente con le professionalisation del recerca historic — un significato que ancora domina hodie.

Le significato dual — referente tanto a contos quanto a relatos factual — existe tamben in altere linguas europee: le francese histoire, le italiano storia, e le germano Geschichte.

## Methodos

Le methodo historic es un insimul de technicas que le historicos usa pro recercar e interpretar le passato. Illo comprende le processus de colliger, evaluar, e syntheseisar evidentias, e cerca assecurar rigor academic, exactitude e fiducia in le maniera que le evidentia historic es seligite, analysate e interpretate. Le recerca historic normalmente initia con un question de recerca pro definir le campo del investigation. Alcun questiones se concentra super un description de lo que occurreva; alteres cerca explicar proque un evento specific occurreva, refutar un theoria existente, o confirmar un nove hypothese.

### Fontes e critica del fontes

Pro responder a questiones de recerca, le historicos se basa super varie typos de evidentia pro reconstruer le passato e supportar lor conclusiones. Le evidentia historic es typicamente dividite in fontes primari e fontes secundari.

Un fonte primari es un fonte que originava durante le periodo studiate. Illo pote prender formas varie: documentos official, litteras, diarios, testimonios ocular, photographias, e registros audio o video. Illos include tamben restos historic examinate in le archaeologia, geologia, o scientias medical, como artefactos e fossiles excavate. Fontes primari offere le evidentia plus directe del eventos historic.

Un fonte secundari es un fonte que analysa o interpreta informationes trovate in altere fontes. Le classification de un documento como primari o secundari depende non solmente del documento mesme, ma del scopo pro le qual on lo usa. Pro exemplo, si un historico scribe un texto super le esclavitude basate super le analyse de documentos antique, iste texto es un fonte secundari super le esclavitude, ma un fonte primari super le opiniones del historico.

Le consistentia con fontes disponibile es un standard fundamental pro le labor historic. Le discoperta de nove fontes pote causar le revision o rejection de narrationes anterior acceptate. Pro trovar e acceder a fontes primari e secundari, le historicos consulta archivos, bibliothecas e museos. Le archivos ha un rolo central per preservar grande quantitates de fontes original e render los disponibile in maniera systematic. Gratias al progressos technologic, le historicos usa plus frequentemente ressources digital, que offere bases de datos vaste e methodos de cerca e accesso.

La critica del fontes es le processo de analysar e evaluar le information que un fonte provide. Illo normalmente initia con le critica externe, que evalua le authenticitate del fonte. Illo tracta le questiones de quando e ubi le fonte esseva create, qui esseva su autor, qual era su motivationes, e si le fonte ha essite modificate. Isto include le distinction inter obras original, copias, e falsificationes.

Le critica interne evalua le contento del fonte. Illo comencia typicamente per clarificar le significato del texto, disambiguar le terminos, e traducer si necessari. Postea, illo investiga le exactitude del information: si es fidibile, omissive, o distortionate. Criticos considera si le autor habeva le capacitate de describer fidelmente le evento, qual influentias veniva de su prejudicios, e si le information pote esser confirmate per altere fontes. Cognoscer le limites de un fonte adjuta le historico a determinar quanto on pote confider in illo e como usar lo pro crear un narration.

### Synthese e scholas de pensamento

Le selection, analyse, e critica del fontes produce un collection validate de assertos isolate super le passato. Le passo sequente, appellate synthese historic, es examinar como iste pecias individual de evidentia se combina in un narration plus ample. Construer iste perspectiva largemente es essential pro comprender un thema de forma complete. Iste es un aspecto creative del scription historic: reconstrue, interpreta, e explica lo que occurreva per monstrar le relation inter eventos.

Un instrumento pro dar un panorama clar de complexitates es le uso de periodisation, que divide le tempore in periodos distincte, cata un organisate circum the mas importante themas o developpamentos. Un exemplo es le systema de tres etates: Etate de Petra, Etate de Bronze, e Etate de Ferro, basate super le material predominante in cata era.

Un altere instrumento methodologic es le analyse del silentios — omissiones in le registro historic ubi eventos occurreva ma non lassava tracias sufficientemente visibile. Silentios pote esser causate per le factos esser considerate "trop obvie" o per motives pro celar o destruer information. In contraste, quando grande insimos de datos es disponibile, approches quantitativ es utile. Historicos economic e social usa frequentemente statistica pro identificar patrones e tendencias in large gruppos.

Scholas differente de pensamento ha approches methodologic distincte super como scriber historia:

* Positivistas emphatisa le natura scientific del recerca historic e insiste super evidentia empirical pro discoperir veritates objectiv.
* Postmodernistas rejecta le grande narrationes universal, preferente interpretar historia como subjectiv e aperte a multe perspectivas.
* Marxistas interpreta le developpamentos historic como expressiones de forzas economic e luctas de classe.
* Le Schola Annales se concentra super tendencias longue termino economic e social, usando methodos quantitativ e interdisciplinari.
* Le historicos feministe studia le rolo del genere in historia, con emphase special super le experientias del feminas pro criticar perspectivas patriarchal.

## Areas de studio

Le historia es un campo ample de investigation que comprende multe rammas. Alcun se concentra super un periodo tempore specific, durante que altere se focalisa super un regione geographic particulare o un thema distincte. Specialisationes de differente tipos pote generalmente combinar: per exemplo, un studio super le historia economica in le Egipto antique combina perspective temporal, regional e thematic. Pro topicos con un ample ambito, le quantitate de fontes primari es sovente tro grande pro un solo historico analysar completemente, lo que los forza a limitar le ambito o a usar fontes secundari pro attinger un vision generale .

### Per periodo

Le division chronologic es un approchato commun pro organisar le enorme vastitate de le historia in segmentos plus maneabile. Periodos differente es spesso definite basede sur themas dominante que characterisa un tine specifico e eventos significative que initia o conclude is portiones. Dependente del contesto e del niveau de detalio, un periodo pote esser breve como un decennia o extender seculo après seculo . Un approche tradicionalmente influente divide le historia human in prehistoria, historia antique, historia post‑classical, historia moderne initiante circa seculo 16, e historia contemporanee . Dependente del region e del thema, le lapsos temporal que coperi iste periodos pote variar, e le historicos pote usar periodisationes completamente differente: per exemplo, in China se usa le division per dynastias, e in le Americas tam importante es la division in pre‑colombiano, colonial e post‑colonial .

Le studio del prehistoria include le evolution de especies human‑simile plus que un milliones de annos retro, culminante in le humano anatomically moderne circa 200 000 annos retro. Postea, le migrationes extra Africa populate la major parte del planeta. Verso le fin del periodo, le progresso technologic con nove utensiles permitte a multe grupos abandonar le vita nomade e adoptar un stile de vita sedentari basate in agricultura. Le mancanza de documentos scribite face iste periodo un desafio unic, e require un approcho interdisciplinari que combina archeologia, anthropologia, paleontologia e geologia.

Le studios del periodo antique examina le emergentia del prime civilisationes major in regiones como Mesopotamia, Egipto, Valle del Indo, China e Peru, comenciando circa le anno 3500 a.C. Le novas complexitates social, economic e political necessitava sistemas de scrittura. Per le surplus alimentari e urbanisation, se establiva rete de commercio e imperios regional.

Le periodo post‑classical o medieval, que comencia circa seculo 5 (seculo 6) CE, se characterisa per le crescente influentia del religiones major, expanse de buddhismo, christianismo e islam, e florentia del commercio interregionale. Le Imperio Mongol conqueriva vaste territorios in Asia e Europa durante le seculos 13 e 14.

Le historia moderne, circa le seculos 16 e 18, illustra le ascension del potentias europee a un statuto global. Le revolution scientific impulsava grande discopertas e progresso technologic, accompaniate per le humanismo e Illuminismo, resultante in secularisation e in globalisation emergente.

Le periodo moderne, comenciando verso fin del seculo 18, es caracterisate per le Revolution Industrial que transformava economias, le expansion colonial europee e le iniciamento del commercio global, comovente guerras social e revolutiones politicamente. In isto periodo, progressos rapide in sciencia, technologia e population occurreva malgrado le devastanti guerras mundiales que redestribuiva poder international.

### Per location geographic

Le studios historic tamben pote esser classificate per region geographico studiata. Le geographia joca un rolo central in le historia proque le configuration natural, clima e recursos influentia le settlementos, commercio e cultura. Alcun obras historic se limita a regiones local como un villaggio, durante que altere aborda continentes entiere, como Africa, Asia, Europa, America e Oceania.

In le historia de Africa, le evolution del humano moderne e le invenzione del scrittura e civilisation in Egipto circa le 4 milia a.C. es central. Durante le milenia sequente emergebant reinos in Nubia, Axum, Ghana, Mali e Songhay. Le Islam se expandeva in le 7° seculo CE, e le commercio trans‑Sahariano se intensificava. A partir del seculo 15, le traite atlantico de esclavos transportava millions de Africanos al Americas. Le colonisation European occurreva in fines del seculo 19 e in le prime partes del seculo 20. Post le Secunde Guerra Mundial, le independentie de multe estados African se forgiava, accompagnate per prosperitate, crescita population e difficultates politicas .

In Asia, le humano moderne arrivava circa 100 000 annos retro. Le continente serviva como cuna de civilisationes important como Mesopotamia, Indus, e China, com ascendite del buddhismo, hinduismo, confucianismo, taoismo, islam e christianismo. Le establimiento del Camino de Seda e del Imperio Mongol erigeva grande influence. Le influentias europee crescende culminava in colonisation e modernisation usque postea del Secunde Guerra Mundial.

In Europa, le humano moderne arrivava circa 45 000 annos retro. Le cultura greca antique contribuiva fortemente a filosofia, politica e cultura Occidental, influentiate Roma e Byzantio. Le periodo medieval comencia con le caduta del Imperio Romano de occidental, e le spread de christianismo. Le exploratións Europeas a partir del seculo 15 interconnecteva le mundo. Le Revolution Industrial e colonialismo europee portava domination mondial, cata le guerra mundial redistriueva poder e divideva Europa in blocs durante le Guerra Frigide. Post le dissolution del bloc sovietic, integration political e economica occurreva.

In America, le primeras humanos arrivava circa 20 000–15 000 annos retro. Civilisationes antic simulagia como Norte Chico, Maya, Azteca e Inca floreva. Le contact con Europeos in seculos 15–16 causava colapses demographic e cultural, seguito per movimentos independentista in seculos 18–19 y formata nove nationes. In le seculo 20, le Stati Unite emergiva como potenta global e actor clave del Guerra Frigid.

In Oceania, humanos arrivava circa 60 000–50 000 annos retro. Societates local se establiva in Australia, Papua Nove Guinea e islas Pacific. Le contact europee in le seculo 16 transformava le region, que a fines del seculo 19 cadeva quasi in total dominion occidental. Oceania participava in le guerras mondiale e experimentava post‑colonisation in le sequente decades.

### Per thema

Historiographos frequentemente limita lor investigation a un thema specific. Alcunos propone un subdivision general in tres themas major: historia politic, historia economic, e historia social. Tamen, le frontieras inter iste brancas es vage e lor relation con altere brancas thematic, tal como le historia intellectual, non es sempre clar.

Le historia politic studia le organisation del potentia in le societate, examinante como le structuras de potentia surge, se developpa, e interage. Durante le major parte del historia registrate, le statos o structuras simile a statos ha essite central in iste campo de studio. Illo explora como un stato esseva organisate internemente, como factiones, partitos, líderes, e altere institutiones politic. Illo examina etiam qual politicas esseva implementate e como le stato interagiva con altere statos. Le historia politic ha essite studiate depost le antiquitate per historiographos como Herodoto e Thucydides, faciente de illo un del brancas le plus antique del historia, durante que altere subcampos major ha devenite brancas stabilite solmente in le seculo passate.

Le historia militar studia conflictos armate, includente avantiamentos in technologia militar, como trabuchets.
Le historia diplomatic e le historia militar es associate con le historia politic. Le historia diplomatic examina le relationes international inter statos. Illo copre themas de politica estraniere tal como negotiationes, considerationes strategic, tractatos, e conflictos inter nationes, assi como le rolo de organisationes international in iste processos. Le historia militar studia le impacto e le developpamento de conflictos armate in le historia human. Isto include le examine de eventos specific, como le analyse de un battalia particular e le discussion del differente causas de un guerra. Illo involve etiam considerationes plus general sur le evolution del guerra, includente avantiamentos in technologia militar, strategias, tacticas, logistica, e institutiones.

Le historia economic examina como le merces es producite, excambiate, e consumite. Illo copre aspectos economic tal como le uso del terra, labor, e capital, le offerta e demanda de benes, le costos e medios de production, e le distribution de receptas e ricchessa. Historiographos economic se concentra typicamente sur tendentias general in forma de fortias impersonal, tal como le inflation, plus tosto que sur le actiones e decisiones de individuos. Si satis de datos es disponibile, illes se appoia sur methodos quantitative, como le analyse statistic. Pro periodos ante le era moderne, le datos disponibile es frequentemente limitate, fortunante le historiographos economic a appoiar se sur fontes scarse e extrapolar information de illos.

Le historia social es un campo ample que investiga phenomenos social, sed su definition precise es disputate. Alcun theoreticos lo comprende como le studio del vita quotidian foras del dominios del politica e del economia, includente practicas cultural, structuras familial, interactiones communitari, e education. Un approche strectemente ligate se concentra sur le experientia plus tosto que sur le activitates, examinante como membros de gruppos social particular, como classes sociales, racias, generes, o gruppos de etate, experientiava lor mundo. Altere definitiones vide le historia social como le studio de problemas social, como le paupertate, maladias, e crimine, o prende un perspectiva plus large per examinar como societates integre se developpava. Campos strectemente ligate include le historia cultural, historia de genere, e historia religiose.

Le historia intellectual es le historia de ideas e studia como conceptos, philosophias, e ideologias ha evolvite. Illo es particularmente interessate in campos academic sed non se limita a illos, includente le studio del credentias e prejudicios de personas ordinari. In plus de studiar le movimentos intellectual mesme, illo examina etiam le contextos cultural e social que los formava e lor influentia sur altere developpamentos historic. Como campos strectemente ligate, le historia del philosophia investiga le developpamento del pensamento philosophic durante que le historia del scientia studia le evolution de theorias e practicas scientific, tal como le contributiones scientific de Charles Darwin e Albert Einstein. Le historia del arte, un altere disciplina ligate, examina operas de arte historic e le developpamento de activitates, stilos, e movimentos artistic. Illo include un discussion del contextos cultural, social, e politic del production de arte.

Le historia ambiental studia le relation inter le humanos e lor ambiente. Illo cerca comprender como le humanos e le resto del natura se ha affectate mutualmente in le curso del historia. Altere brancas thematic include le historia constitutional, historia legal, historia urban, historia de affaceres, historia del technologia, historia medical, historia del education, e historia popular.

### Altere ramas

Alcun brancas del historia se characterisa per le methodos que illos emplea, tal como le historia quantitative e le historia digital, que se basa sur methodos quantitative e media digital. Le historia comparative compara phenomenos historic de differente epochas, regiones, o culturas pro examinar lor similitudes e differentias. A differentia del majoritate del altere brancas, le historia oral se basa sur relatos oral in loco de documentos scripte, includente testimonios ocular, rumores e legendas communal. Illo reflecte le experientias personal, interpretationes e memorias de gente commun, monstrante como le personas recorda subjectivemente le passato. Le historia counterfactual usa le pensamento counterfactual pro examinar cursos alternative del historia, explorante lo que haberea potite occurrer sub circumstantias differente. Certe brancas del historia se distingue per lor perspectiva theoretic, tal como le marxista e le historia feminista.

Le historia mundial examina le historia a un nivello global, incorporante le totalitate del historia human.
Alcun distinctiones se concentra sur le scopo del topico studiate. Le Grande Historia es le branca con le scopo le plus ample, covrente toto desde le Big Bang usque al presente, incorporante elementos de cosmologia, geologia, biologia e anthropologia. Le historia mundial es un altere branca con un topico extense. Illo examina le historia human como un toto, comenciante con le evolution de species simile al humanos. Le terminos *macrohistoria*, *mesohistoria* e *microhistoria* se refere a differente scalas de analyse, variante de patronos a grande scala que affice le globo integre a studios detaliate de contextos local, parve communitates, historias de familia, individuos particular o eventos specific. Strectemente ligate al microhistoria es le genero del biographia historic, que narra le vita de un individuo in su contexto historic e le legato que illo lassava.

Le historia public involve activitates que presenta le historia al publico general. Illo occurre habitualmente foras del ambientes academic traditional in contextos como museos, sitos historic, tourismo de patrimonio e media popular.

## Evolution del disciplina

Ante le invention del scriptura, le preservation e transmission del cognoscentia historic esseva limitate al traditiones oral. Formas primitive de scriptura historic misceva factos con elementos mythologic, tal como le *Epos de Gilgamesh* de Mesopotamia antique e le *Odyssea*, un texto greco antique attribuite a Homero. Publicate in le 5e seculo a.Chr., le *Historias* per Herodoto esseva un del textos fundational del tradition historic occidental, ponente plus emphase super le investigation rational e basate in evidentia que le historias de Homero e altere poetas. Thucydides sequeva e raffinava ulteriormente le approche de Herodoto sed se concentrava plus super disveloppamentos politic e militar particular in contrasto con le ample scopo e elementos ethnographic del obra de Herodoto. Le historiographia roman esseva multo influentiate per le traditiones grec. Illo includeva frequentemente non solmente factos historic sed anque judicamentos moral de figuras historic. Historiographos roman primitive usava un stilo annalistic, arrangiante eventos passate per anno con pauc commentario, durante que plus tarde ones preferreva un approche plus narrative e analytic.

Le *Shiji* o *Recordos del Grande Historiographo* de Sima Qian esseva un obra fundational in le historiographia chinese.
Un altere tradition complexe de scriptura historic emergeva in China antique, con precursores primitive comenciante in le fin del secunde millennio aEC. Illo considerava le annales como le forma le plus alte de scriptura historic e emphaseva le verification per medio de fontes. Iste tradition esseva associate con le philosophia confucian e strictemente ligate al governamento in le forma del dynastia regnante, cata un responsabile pro scriber le historia official de su predecessor. Historiographos chinese stabiliva un methodo coherente e systematic pro registrar eventos historic plus tosto que altere traditiones. De influentia particular esseva le obra de Sima Qian, cuje methodo de recerca meticulose e inclusion de punctos de vista alternative formava le standardes historiographic subsequente. In India antique, narrativas historic esseva strictemente associate con le religion. Illos misceva frequentemente relatos factual con elementos supernatural, como vidite in obras como le *Mahabharata*.

In Europa durante le periodo medieval, le historia esseva primarimente documentate per le clero in le forma de chronicas. Historiographos christian ha trahite de traditiones greco-roman e judee e reinterpretate le passato ab un perspectiva religiose como un narrativa que sublinea le plano divin de Deo. Contributiones influente que formava iste tradition esseva facite per le historiographos Eusebio de Cesarea e Beda e per le theologo Augustino de Hippon. In le mundo islamic, le scriptura historic esseva similimente influentiate per le religion, interpretante le passato ab un perspectiva musulman. Illo accordava grande importantia al catena de transmission pro preservar le autoritate del relatos historic. Al-Tabari scribeva un historia comprehensive, extendente se ab le creation del mundo usque a su proprie dies. Ibn Khaldun reflecteva super questiones philosophic subjacente al practica del historiographos, tal como patronos universal que forma le cambios historic e le limites del veritate historic.

Con le emergentia del dynastia Tang (618–907) in China, le scriptura historic deveniva crescentemente institutionalisate quando un bureau pro le scriptura del historia esseva establite in 629. Le bureau supervisava le establimento del Recordos Veridic, un compilation comprehensive serviente como le base del historia national standard. Historicos del dynastia Tang emphaseva le differentia inter eventos real que occurreva in le passato e le maniera in que iste eventos es documentate in textos historic. Le scriptura historic in le dynastia Song (960–1279) occurreva in un varietate de generes historic, includente encyclopedias, biographias, e novellas historic, durante que le historia deveniva un materia standard in le systema educative chinese. Influentiate per le modello chinese, un tradition de scriptura historic emergeva in Japon in le 8e seculo. Como in China, le scriptura historic esseva strectemente ligate al familia imperial, sed historicos japonese accordava minus importantia al evalutation critic de fontes que lor homologos chinese.

Durante le Renascentia e le etate moderne precoce (approximatemente 1500 a 1800), le differente traditiones historic entrava crescentemente in contacto le unes con le alteres. Comenciante in le Europa del 14e seculo, le Renascentia duceva a un cambio ab le perspectivas religiose medieval verso un interesse renovate in le anterior tradition classic de Grecia e Roma. Humanistas renascentista usava critica textual sophisticate pro scrutinar anterior ovras historic religiose, lo que contribueva al secularisation del scriptura historic. Durante le 15e a 17e seculos, historicos poneva major emphase sur le rolo didactic del historia, usante lo pro promover le ordine establite o argumentar pro un retorno a un vision idealisate del passato. Como le invention del pressa de imprimer rendeva le documentos scripte plus accessibile e economic, le interesse pro le historia se expandeva foras del clero e del nobilitate. Al mesme tempore, le pensamento empirista associate con le Revolution Scientific questionava le possibilitate de arrivar a veritates historic universal. Durante le Seculo del Lumines in le 18e seculo, le scriptura historic esseva influentiate per le rationalismo e le scepticismo. Con le scopo de contestar le autoritate e le dogma traditional per medio del ration e de methodos empiric, historicos tentava discoperir patronos e significatos plus profunde in le passato, durante que le scopo del investigation historic se expandeva con un foco accrescite sur topicos societal e economic, assi como comparationes inter differente culturas.

In China durante le dynastia Ming (1368–1644), le interesse public pro le scripturas historic e lor disponibilitate anque cresceva. In addition al continuation del Recordos Veridic per historicos governamental official, ovras non-official per eruditos private florigeva. Iste eruditos tendeva a usar un stylo plus creative e a vices contestava le relatos orthodoxe. In le mundo islamic, nove traditiones de scripturas historic emergeva in le imperios Safavide, Mughal, e Ottoman. Intertanto, in le Americas, exploratores europee registrava e interpretava narrationes indigene, que habeva essite transmittite per practicas oral e pictographic. Iste visiones a vices contestava le perspectivas europee traditional.

Leopold von Ranke revolutionava le epochas del erudition historic per introducer un evalutation exhaustive de fontes primari.
Le scriptura historic esseva transformate in le 19e seculo quando illo deveniva plus professional e orientate al scientia. Sequente le travalio de Leopold von Ranke, un methodo systematic de critica de fontes esseva amplemente acceptate, durante que institutiones academic dedicate al historia esseva establite in le forma de departimentos universitari, associationes professional, e jornales. In harmonia con iste perspectiva scientific, Auguste Comte formulava le schola del positivismo e mirava a discoperir leges general del historia, simile al leges del natura studiate per physicos. Basate sur le philosophia de Georg Wilhelm Friedrich Hegel, Karl Marx proponeva un de tal leges general in su theoria del materialismo historic, argumentante que le fortias economic e le lucta de classes es le motores fundamental del cambio historic. Un altere developpamento influente esseva le diffusion del methodos historiographic europee, que deveniva le approche dominante al studio academic del passato in tote le mundo.

In le 20e seculo, le assumptios e practicas historic traditional esseva contestate, durante que le scopo del recerca historic se amplificava. Le schola del *Annales* usava cognoscentias del sociologia, psychologia, e economia pro studiar developpamentos a lunge termino. Regimines autoritari, como le Germania Nazi, le Union Sovietic, e China, manipulava narrationes historic pro fines ideologic. Varie historicos tractava perspectivas non conventional, concentrante se sur le experientias de gruppos marginalisate per approches como le historia ab infra, microhistoria, historia oral, e historia feminista. Le postcolonialismo mirava a subverter le hegemonia del approche occidental e le postmodernismo rejectava le pretension a un sol veritate universal in le historia. Historicos intellectual examinava le developpamento historic de ideas. In le secunde medietate del seculo, tentativas renovate de scriber historias del mundo como un toto ganiava impulso, durante que le avantias technologic fomentava le crescentia del historia quantitative e historia digital.

## Campes relatate

### Historiographia

Ibn Khaldun esseva un figura influente in le historiographia islamic.
Le historiographia es le studio del methodos e del developpamento del recerca historic. Le historiographos examina lo que le historicos face, resultante in un metatheoria in le forma de un historia del historia. Alcun theoreticos usa le termino *historiographia* in un senso differente pro referer se a contos scripte del passato.

Un thema central in le historiographia como un metatheoria se focalisa super le standards de evidentia e de ratiocination in le investigation historic. Le historiographos examina e codifica como le historicos usa fontes pro construer narrationes super le passato, includente le analyse del presuppositiones interpretative ex le quales illes procede. Questiones strectemente ligate include le stilo e le presentation rhetoric de obras de historia.

Per comparar le obras de differente historicos, le historiographos identifica scholas de pensamento basate sur methodos de recerca, presuppositiones e stilos commun. Per exemplo, illes examina le characteristicas del schola del *Annales*, como su uso de datos quantitative de varie disciplinas e su interesse in developpamentos economic e social que occurre durante periodos extense. Le comparationes se extende anque a eras integre ab le epochas antique usque al modern. De iste maniera, le historiographia tracia le developpamento del historia como un disciplina academic, sublineante como le methodos, themas e objectivos de recerca dominante ha cambiate con le tempore.

### Philosophia del historia

Le philosophia del historia investiga le fundamentos theoretic del historia. Illo se interessa tanto in le passato mesme como un serie de eventos interconnectite quanto in le campo academic que studia iste processo. Cognitiones e approches de varie brancas del philosophia es relevante pro iste effortio, tal como le metaphysica, epistemologia, hermeneutica, e ethica.

In examinar le historia como un processo, le philosophos explora le entitates basic que constitue le phenomenos historic. Alcun approches se basa primarimente sur le credentias e actiones de humanos individual, durante que alteres include entitates collective e altere entitates general, tal como civilisationes, institutiones, ideologias, e fortias social. Un thema ligate concerne le natura del mechanismos causal que connecte eventos historic con lor causas e consequentias. Un vision sustene que existe leges general del historia que determina le curso del eventos, simile al leges del natura studiate in le scientias natural. Secundo un altere perspectiva, le relationes causal inter eventos historic es unic e formate per factores contingente. Historicamente, alcun philosophos ha suggerite que le direction general del curso del historia seque grande patronos. Secundo un proposta, le historia es cyclic, lo que significa que sur un scala sufficientemente grande, eventos individual o tendentias general se repete. Un altere tal theoria assere que le historia es un processo linear e teleologic que se move verso un fin predeterminate.

Le themas del philosophia del historia e del historiographia se superpone, proque ambes se interessa in le standardes del raciocinio historic. Le historiographos typicamente se concentra plus sur describer methodos e disveloppamentos specific incontrate in le studio del historia. Le philosophos del historia, per contrasto, tende a explorar patronos plus general, includente questiones evaluative sur qual methodos e assumptiones es correcte. Le raciocinio historic es a vices usate in philosophia e altere disciplinas como un methodo pro explicar phenomenos. Iste approche, cognoscite como historicismo, argue que comprender alique require cognoscentia de su historia unic o de como illo ha evolvite. Per exemplo, le historicismo sur le veritate declara que le veritate depende de circumstantias historic, lo que significa que non existe veritates transhistoric. Le historicismo contrasta con approches que cerca un comprension intemporal e universal de lor materia de studio.

#### Objectivitate historic

Diverse debates in le philosophia del historia se focalisa super le possibilitate de un description objective del historia. Varie theoreticos argue que iste ideal non es realisabile, signalante le natura subjective del interpretation, le aspecto narrative del historia, e le influentia de valores personal e prejudicios sur le perspectiva e actiones de ambe individuos historic e historiographos. Secundo un puncto de vista, certe factos particular es objective, per exemplo, factos super quando un siccitate occurreva o qual armea esseva vincite. Totevia, iste puncto de vista non assecura le objectivitate general post que le historiographos debe interpretar e synthetisar factos pro arrivar a un narration global que describe grande tendentias e disveloppamentos. Como resultato, alicun historiographos, como G. M. Trevelyan e Keith Jenkins, assere que tote le historia es partial, arguente que le narrationes historic nunquam es libere de presuppositiones subjective e judicamentos de valor.

Alicun perspectivas associate con le realismo, le empirismo, e le reconstructionismo, conceptualisa le historia como le recerca del veritate o del cognoscentia, le quales illes considera como recuperabile per medio de un evalutation rigorose e un interpretation caute del evidentia. Altere academicos critica iste vista, emphase le natura subjective e partial del cognoscentia historic. Le perspectivistas pretende que le perspectivas historic es inherentemente subjective, post que illos require le selection de fontes e investigationes particular, e le constatation de qual information pote esser considerate como facto historic. Illes argue que le affirmationes pote solmente esser objective intra o relative a un de plure perspectivas historic concurrente. Un perspectiva scepticista o relativista plus forte declara que nulle cognoscentia historic pote esser provate objective. Iste emphase sur le subjectivitates ha essite extendite per theorias postmodernista que suggere que il es impossibile cognoscer le passato objectivemente, addente que le significato es create per medio de textos facite per humanos, le linguage del quales "constitue nostre mundo tal como nos lo percipe". Neo-realistas ha respondite a iste tendentia re-emphasante le centralitate del methodologias empirista pro le analyse historic. Illes recognosce le influentia de evalutationes subjective sed sustene que le veritate historic es nihilominus attingibile.

### Education

Le historia es un materia scholar standard in le majoritate del paises.
Le historia es parte del currículo scholar in le majoritate del paises. Le education historic initial visa a render le studentes interessate in le passato e familiarisar los con conceptos fundamental del pensamento historic. Per promover un conscientia historic de base, illo cerca instillar un senso de identitate per adjutar los a comprender lor radices cultural. Illo prende frequentemente un forma narrative presentante al infantes historias simple, que pote focalisar se sur individuos historic o le origines de ferias local, festivales, e alimentos. Le education historic plus avantiate que se trova in le schola secundari abarca un spectro plus ample de topicos, variante del historia antique al moderne, tanto a nivello local como global. Illo visa in ultra a familiarisar le studentes con le methodologias de recerca historic, includente le habilitates de interpretar e evalutar criticamente le affirmationes historic.

Le inseniantes de historia emplea un varietate de methodos de inseniamento. Illos include presentationes narrative de disveloppamentos historic, questiones pro involver le studentes e stimular le pensamento critic, e discussiones sur topicos historic. Le studentes travalia directemente con fontes historic pro apprender como analysar e interpretar evidentias, tanto individualmente como in activitates de gruppo. Illes se dedica al scriptura historic pro disveloppar le habilitates de articular lor pensamentos de forma clar e persuasive. Le evalutation per medio de examines oral o scripte visa a assecurar que le objectivos de apprentissage sia attingite. Methodologias traditional in le education historic presenta frequentemente numerose factos, como datas de eventos significante e nomines de figuras historic, que le studentes debe memorisar. Alcun approches moderne, per contrasto, cerca promover un ingagiamento plus active e un comprension interdisciplinari plus profunde de patronos general, focalisante se non solmente sur lo que occurreva sed anque sur le proque e su significantia historic durabile.

Le education historic in le scholas public servi a un varietate de propositos. Un habilitate clave es le alphabetisation historic, le capacitate de comprender, analysar criticamente, e responder a affirmationes historic. Per render le studentes conscie de disveloppamentos significante in le passato, illes pote familiarisar se con varie contextos del vita human, adjutante los a comprender le presente e su diverse culturas. Al mesme tempore, le education historic pote promover un senso de identitate cultural per connecter le studentes con lor patrimonio, traditiones, e practicas, per exemplo, introducente los a elementos iconic que va de monumentos e punctos de referentia national a figuras historic e festivitates traditional. Le cognoscentia de un passato e patrimonio cultural commun pote contribuer al formation de un identitate national e prepara le studentes pro un cidadania active. Iste aspecto politic del education historic pote suscitar disputas sur qual topicos le manuales scholar debe ducer. In varie regiones, illo ha resultate in le assi-nominate *guerras del historia* sur le currículo. Illo pote ducer a un tractamento partial de topicos controversse in un tentativa de presentar lor patrimonio national sub un lumine favorabile.

Le education informal fornite per exhibitiones de artefactos historic in museos es parte del historia public.
In addition al education formal fornite in le scholas public, le historia es anque inseniate in contextos informal foras del aula. Le Historia public ha loco in locos como museos e sitios memorial, ubi artefactos selectionate es frequentemente utilisate pro contar historias specific. Illo include le historia popular, que visa a render le passato accessibile e attraente pro un ample publico de non-specialistas in medios como libros, programmas de television, e contento in linea. Le education historic informal occurre anque in le tradition oral como narrationes sur le passato que es transmittite a traverso del generationes.

### Altere campos

Le historia emplea un methodologia interdisciplinari, basante se sur discoperitas de campos como le archeologia, geologia, genetica, anthropologia, e linguistica. Le archeologos studia artefactos historic facite per humanos e altere formas de cultura material. Lor discoperitas forni visiones crucial sur le activitates human passate e le disveloppamentos cultural. Le interpretation de evidentia archeologic presenta defias que differe del travalio historic standard con documentos scripte. Al mesme tempore, illo offere nove possibilitates presentante information que non esseva registrate, permittente al historiographos acceder al passato de societates non-litterate e de gruppos marginalisate intra societates litterate per medio del studio del restos de lor cultura material. Ante le advento del archeologia moderne in le seculo 19, le antiquarismo preparava le terreno pro iste disciplina e jocava un rolo vital in le preservation de artefactos historic.

Le geologia e altere scientias del terra adjuta le historiographos a comprender le contextos ambiental e le processos physic que afficeva le societates passate, includente conditiones de clima, paisages, e eventos natural. Le genetica forni information clave sur le origines evolutionari del humanos como specie, le migration human, le ancestria, e le cambios demographic. Le anthropologos investiga le cultura human e le comportamento, como le structuras social, le systemas de credentia, e le practicas ritual. Iste cognoscentia offere contextos pro le interpretation de eventos historic. Le Linguistica historic studia le disveloppamento del linguas con le tempore, lo que pote esser crucial pro le interpretation de documentos antique e pote anque forni information sur patronos de migration e excambios cultural. Le historiographos se fia in ultra sur evidentias de varie altere campos pertinente al scientias physic, scientias biologic, e scientias social, assi como al humanitates.

In virtute de su relation con le ideologia e le identitate national, le historia es strictemente connexe al politica e le theorias historic pote impactar directemente le decisiones politic. Per exemplo, tentativas irredentista per un stato pro annexar territorio de un altere stato se basa frequentemente sur theorias historic que pretende que le territorio disputate kpertineva al prime stato in le passato. Le historia joca anque un rolo central in le assi-nominate *religiones historic*, que basa alicun de lor doctrinas central sur eventos historic. Per exemplo, le Christianismo es frequentemente cateogorisate como un religion historic proque illo es centrate circa eventos historic que involve Jesus Christo. Le historia es relevante pro multe campos per medio del studio de lor passato, includente le historia del scientia, mathematica, philosophia, e arte.

## Notas

## Referentias

## Historia classificate chronologicamente

* Millennio
* Seculo
* Decennio
* Tabula annual
* Epocha historic

## Historia classificate geographicamente

* Historia Universal
* Historia de Africa
* Historia de Asia
* Historia de America
	+ Historia de America del Nord
	+ Historia de America del Sud
* Historia de Europa
* Historia de Oceania
	+ Historia de Australia
* Historia de Antarctica

## Vide etiam

* Anthropologia
* Lista de paises
* Politica
* Sociologia

## Essayos

* Discurso de Abraham Lincoln in Gettysburg

Wikimedia Commons ha files multimedial sur le thema *Historia*

## Linguas fonte

| Lingua | Nomine |
| --- | --- |
| anglese (en) | History |
| francese (fr) | Histoire |
| espaniol (es) | Historia |
| portugese (pt) | História |
| italiano (it) | Storia |
| germano (de) | Geschichte |
| russo (ru) | История |
| latino (la) | Historia |