Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Թայուան

| **Թայուան** |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Թայվանի դրոշ? | Զինանշանը |
|   |   |

 |
|  |
| Կը ներառնէ | Թայբէյ, Նոր Նայպեյ?, Գաոսյուն?, Թայնան?, Տայչժուն?, 桃園市? և Taiwan Area? |
| Պետական լեզու | Standard Taiwanese Mandarin?, Taiwanese Hakka?, թայվանական լեզու?, Amis?, Paiwan?, 金門話?, Wuqiu dialect?, Matsu dialect?, Taiwanese Sign Language?, Saisiyat?, Puyuma?, ատայալերեն?, Tsou?, Bunun?, Rukai?, Truku?, Seediq?, Sakizaya?, Yami?, Kavalan?, Kanakanavu? և Saaroa? |
| Մայրաքաղաք | Թայբէյ |
| Օրէնսդիր մարմին | Legislative Yuan? |
| Երկրի ղեկավար | Լայ Ցինդե? |
| Կառավարութեան ղեկավար | Cho Jung-tai? |
| Ազգաբնակչութիւն | 23 317 031 մարդ (Սեպտեմբեր 2025) և 23 262 544 մարդ (Ապրիլ 2026) |
| Կրօնք | Պուտտայականութիւն, Դաոսականություն? և Չինաստանի ժողովրդական կրոն? |
| Օրհներգ | Չինաստանի Հանրապետության ազգային օրհներգը? |
| Հիմնադրուած է | 1 Յունուար 1912[…] թ. |
| Արժոյթ | `Նոր թայվանական դոլար?` |
| Ժամային համակարգ | UTC+8, Asia/Taipei? և Taiwan time? |
| Հեռաձայնային համակարգ | +886 |
| Համացանցի յղում | .tw? |
| Մարդկային ներուժի զարգացման թիւ | 0,911 |
| gov.tw և taiwan.gov.tw​(անգլերէն) |

**Թայուան**, պաշտօնապէս Չինաստանի Հանրապետութիւն (ԹՀ), երկիր մըն է Արեւելեան Ասիոյ մէջ։ Թայուանի հիմնական կղզին, նաեւ կոչուած Ֆորմոզա, կը գտնուի Արեւելեան եւ Հարաւային Չինաստանի Ծովերու միջեւ հիւսիսարեւմտեան Խաղաղ Ովկիանոսին մէջ, Ժողովրդական Չինաստանի Հանրապետութեան (ԺՉՀ) հետ հիւսիսարեւմուտքը, Ճափոն հիւսիսարեւելքը եւ Ֆիլիբիններ հարաւը։ Ան ունի 35,808 քառակուսի քիլոմեթրի (13,826 քառակուսի մղոնի) մակերես, լեռնաշղթաներ տիրապետելով արեւելեան երկու երրորդին եւ դաշտեր արեւմտեան երրորդին մէջ, ուր իր խիստ քաղաքայնացած բնակչութիւնը կեդրոնացած է։ ԹՀ-ի վերահսկողութեան տակ գտնուող միացեալ տարածքները բաղկացած են 168 կղզիներէ ընդհանուրը՝ ծածկելով 36,193 քառակուսի քիլոմեթր (13,974 քառակուսի մղոն)։ Ամէնէն մեծ մայրաքաղաքային շրջանը կազմուած է Թայփէյէն (մայրաքաղաք), Նոր Թայփէյ Քաղաքէն եւ Քիլունկէն։ Շուրջ 23.9 միլիոն բնակիչներով՝ Թայուան ամէնէն խիտ բնակեցուած երկիրներէն է։

## Ծանօթագրութիւններ
# Ույղուրներ

**Ույղուրներ** (չինարէն՝ 维吾尔), ույղուրները կը պատկանին թրքական ցեղերու, որոնք կը գտնուին Չինաստանի հիւսիսարեւմտեան շրջանը` Սինճիանկ նահանգին մէջ եւ իրենց հայրենիքը կը կոչեն Արեւելեան Թուրքեստան: Մեծ մասամբ կը պատկանին սիւննի իսլամական դաւանանքին եւ թրքախօս են, ժամանակին կը կոչուէին Չինաստանի թաթարներ, իսկ անոնք իրենք զիրենք կ'անուանեն «արեւելեան թուրքեստանցի» կամ «թուրք»:

## ԹԻԿ (East Turkistan Islamic Movement, ETIM)

1988-ին, Զէյտին Եուսուֆի ղեկավարութեամբ, ույղուրները հիմնած են Թուրքեստանի իսլամական կուսակցութիւնը (ԹԻԿ), որուն հիմնական նպատակներէն մէկը եղած է զինեալ պայքարի միջոցով  Արեւելեան Թուրքեստանը ազատագրել չինական լուծէն:

1990-էն մինչեւ 2001 այս կազմակերպութիւնը աւելի քան 200 ահաբեկչական գործողութիւն կատարած է Չինաստանի մէջ թէ անկէ դուրս. ըստ չինական աղբիւրներու, անոր ետին կանգնած է թրքական գաղտնի սպասարկութիւնը (ՄԻԹ), Թուրքիոյ մէջ կը գործէ անոր քաղաքական թեւը` «Ույղուրներու համաշխարհային խորհրդարանը», Ռապիա Քատիրի ղեկավարութեամբ:

11 Սեպտեմբեր 2001-ի յարձակումէն ետք Եւրոպական Միութիւնը, Միջին Ասիոյ երկիրները եւ Արաբական ծոցի շարք մը երկիրներ զայն ճանչցան իբրեւ ահաբեկչական կազմակերպութիւն: Սուրիական տագնապին ընթացքին, շնորհիւ ՄԻԹ-ի, անիկա կեդրոնացաւ Իտլիպի Ժըսըր Շուղուր շրջանին մէջ:

## Ծանօթագրութիւններ
# Հոկտեմբեր

Կաղապար:Ամիսներու Գլխագիր

**Հոկտեմբեր**,տարուան տասներորդ ամիսը, ըստ՝ Գրիգորեան օրացոյցի, ունի 31 օր։
Աշունին երկրորդ ամիսն է, այգեկութքի աւարտը։ Հոկտեմբերը յատնի է իր բազմերանգ տերեւներով եւ միրգերով։ Ըստ հայկական տոմարի, Հոկտեմբերը կը համապատասխանէ «Սահմի» ամսուան։

* Հոկտեմբեր Ամսուայ կենդանաշրջանին նշաններն են՝ մինչեւ 22-ը՝ Կշիռք, 23-էն՝ Կարիճ

## Հոկտեմբեր Ամսուայ Նշանաւոր Օրերը

Հոկտեմբերը, ըստ Les Très Riches Heures du duc de Berry
Վաղենակը Հոկտեմբերի ծաղիկն է
* Հոկտեմբեր 1
	+ Անկախութեան Օր՝
		- Կիպրոս (Միացեալ Թագաւորութենէն 1960)
		- Նիկերիա (Միացեալ Թագաւորութենէն 1960)
		- Փալաու, Թուվալու (Միացեալ Նահանգներէն 1994)
	+ Տարեցներու Համաշխարհային Օր
	+ Բուսակերութեան Համաշխարհային Օր
* Հոկտեմբեր 2
	+ Անկախութեան Օր (Կուինէա)
	+ Մեհրեգան (Միհր Աստծոյ Օրը Ըստ Իրանական Օրացոյցի)
* Հոկտեմբեր 3
	+ Գերմանացիներու Միասնութեան Օր
* Հոկտեմբեր 4
	+ Անկախութեան օր (Լեսոթօ)
* Հոկտեմբեր 8
	+ Ազգային Անկախութեան օր (Քրուաթիա)
* Հոկտեմբեր 8
	+ Անկախութեան Օր (Ուկանտա)
* Հոկտեմբեր 10
	+ Անկախութեան Օր (Քուպա)
* Հոկտեմբեր 11
	+ Աղջիկ Երեխաներու Համաշխարհային Օր

## Ծանօթագրութիւններ

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ուիքիպահեստ նախագիծի **Հոկտեմբեր** ստորոգութեան մէջ կրնաք գտնել յաւելեալ պատկերազարդում այս նիւթի վերաբերեալ։ |
# Մարմնավաճառութիւն

Մարմնավաճառութիւն|  |

**Մարմնավաճառութիւն**, սեռական ծառայութիւններու մատուցում որեւէ անձերու վարձատրման պայմանով ակտ կամ սովորութիւն։ Նման սեռական կապի համար վարձատրուող անձը կը կոչուի մարմնավաճառ(ուհի)։ Մարմնավաճառութիւնը սեռական արդիւնաբերութեան ճիւղերէն մէկն է։ Մարմնավաճառութեան իրաւական կարգավիճակը կը տարբերի ըստ երկիրներու, սկսելով պատժուող յանցագործութենէ. վերջացնելով օրինական կերպով կարգաւորուող մասնագիտութեան։ Մարմնավաճառութենէն ստանող ամէնամեայ եկամուտը կը կազմէ աւելի քան $100 միլիարտ։ Ամէնատարածուածը կանանց մարմնավաճառութիւնն է։ Երբեմն մարմնավաճառութիւնը կը համարուի «աշխարհի հնագոյն մասնագիտութիւն»։

## Ծանօթագրութիւններ
# 1950 թուական

**1950 թուական**, ոչ նահանջ տարի, 20րդ դարու 50րդ տարին է

* Քորէական պատերազմի սկիզբը

1947 • 1948 • 1949 • **1950** • 1951 • 1952 • 1953
Կուսթաւ Ե.
Դանիէլ Վարուժան Հեճինեան
Նարենտրա Մոտի
Զահա Հատիտ
Ճորճ Օրուէլ
Արմէն Տիգրանեան
Լեւոն Կիւրեղեան
Տմիթրի Ուզնաձէ
Ճիաքօմօ Կօրրինի
Վալապպհաի Փաթել
Օթթօ Տիլս
## Դէպքեր

* 16 Յունիս՝ Աշխարհի գաւաթին ընդառաջ, Ռիոյ տէ Ժանէյրոյին մէջ բացուեցաւ «Մարաքանա» մարզադաշտը
* 25 Յունիս՝ Հիւսիսային Քորէայի զօրքի 38րդ զուգահեռականի հատումով սկսաւ Քորէական պատերազմը
* 16 Յուլիս՝ Պրազիլի հաւաքականին 2-1 յաղթելով, Ուրուկուէյի հաւաքականը նուաճեց Աշխարհի գաւաթը
* 29 Հոկտեմբեր՝ Կուսթաւ Ե.-ի մահէն յետոյ Կուսթաւ Զ. Ատոլֆը դարձաւ Շուէտի թագաւոր
* 17 Նոյեմբեր՝ 15 տարեկան Թէնզին Կեացոն դարձաւ 14րդ Տալայ լամա

## Ծնունդներ

 Տե՛ս նաեւ՝ **1950 ծնունդներ**

#### Յունուար

* 01 Յունուար **Դաւիթ Յակոբեան** (մ.2014) բժիշկ, քաղաքական գործիչ

#### Մարտ

* 10 Մարտ **Դանիէլ Վարուժան Հեճինեան** ամերիկահայ գեղանկարիչ եւ համայնքային գործիչ

#### Սեպտեմբեր

* 17 Սեպտեմբեր` **Նարենտրա Մոտի** Narendra Damodardas Modi नरेन्द्र दामोदरदास मोदी Հնդկաստանի ներկայիս վարչապետ

#### Հոկտեմբեր

* 31 Հոկտեմբեր` **Զահա Հատիտ** Zaha Mohammad Hadid (մ.2016) իրաքցի ծագումով բրիտանացի ճարտարապետ
	+ Անստոյգ օրով՝
	+ **Հրաչ Հայրապետեան** նկարիչ

## Մահեր

 Տե՛ս նաեւ՝ **1950 մահեր**

#### Յունուար

* 21 Յունուար` **Ճորճ Օրուէլ** George Orwell (ծն.1903) անգլիացի գրող

#### Փետրուար

* 10 Փետրուար` **Արմէն Տիգրանեան** (ծն.1879, Ալեքսանտրափոլ) հայ երգահան, խմբավար

#### Սեպտեմբեր

* 02 Սեպտեմբեր` **Լեւոն Կիւրեղեան** Léon Gurekian (ծն.1871, Կ.Պոլիս) հայազգի ճարտարապետ

#### Հոկտեմբեր

* 12 Հոկտեմբեր` **Տմիթրի Ուզնաձէ** დიმიტრი უზნაძე (ծն.1886) վրացի խորհրդային հոգեբան եւ փիլիսոփայ
* 29 Հոկտեմբեր` **Կուսթաւ Ե.** (Gustaf V, ծն.1858) Շուէտի թագաւոր
* 31 Հոկտեմբեր` **Ճիաքօմօ Կօրրինի** (Giacomo Gorrini, ծն.1859) իտալացի պատմաբան եւ դիւանագէտ

#### Դեկտեմբեր

* 15 Դեկտեմբեր` **Վալապպհաի Փաթել** Vallabhbhai Patel વલ્લભભાઈ પટેલ (ծն.1875) հնդիկ քաղաքական գործիչ

## Նոպէլեան Մրցանակ

* Քիմիա՝ Օթթօ Տիլս

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

* 1950-ը Պատմութեան մէջ(անգլերէն)

\* Աշխարհի Պատմութեան Ժամանակագրութիւն՝ 1950(անգլերէն)
# Ուրսուլա ֆոն տեր Լայըն

| Ուրսուլա ֆոն տեր Լայըն
գերմաներէն՝ Ursula von der Leyen |
| --- |
|  |
| Ծննդեան անուն | գերմաներէն՝ Ursula Gertrud Albrecht |
| Նաեւ յայտնի է իբրեւ | Rose Ladson |
| Ծնած է | 8 Հոկտեմբեր 1958(1958-10-08)[…] (67 տարեկան) |
| Ծննդավայր | Իքսել, Բրյուսել-մայրաքաղաք |
| Քաղաքացիութիւն |  Գերմանիա |
| Մայրենի լեզու | գերմաներէն |
| Կրօնք | Լուտերականութիւն |
| Ուսումնավայր | Hannover Medical School?, Գյոթինգենի համալսարան?, Մյունստերի համալսարան?, Լոնտոնի Տնտեսութեան համալսարան և Եվրոպական դպրոց, Բրյուսել I? |
| Մասնագիտութիւն | բժիշկ, քաղաքական գործիչ և equestrian |
| Աշխատավայր | Hannover Medical School? և Hannover Medical School? |
| Վարած պաշտօններ | Federal Minister of Defence?, Federal Minister for Education, Family Affairs, Senior Citizens, Women and Youth?, Federal Minister of Labour and Social Affairs?, Գերմանական Բունդեսթագի անդամ?, member of the Landtag of Lower Saxony?, Եվրոպական հանձնաժողովի նախագահ?, Գերմանական Բունդեսթագի անդամ?, Գերմանական Բունդեսթագի անդամ? և minister of social affairs? |
| Անդամութիւն | European Union Parliamentary Group in the German Bundestag?, Europa-Union Deutschland?, First Merkel cabinet?, Second Merkel cabinet?, Third Merkel cabinet? և Մերկելի չորրորդ կառավարություն? |
| Կուսակցութիւն | Քրիստոնեական-դեմոկրատական միություն? |
| Ամուսին | Heiko von der Leyen? |
| Ծնողներ |
հայր՝ Ernst Albrecht?, մայր՝ Adele Albrecht? |
| Երեխաներ | David von der Leyen?, Sophie von der Leyen?, Maria Donata von der Leyen?, Victoria von der Leyen?, Johanna von der Leyen?, Egmont von der Leyen? և Gracia von der Leyen? |
|
Ստորագրութիւն  |

**Ուրսուլա Կերթրուտ ֆոն տէր Լայէն** (գերմաներէն՝ Ursula von der Leyen, ի ծնէ՝ Ալպրեխթ, 8 Հոկտեմբեր 1958(1958-10-08)[…], Իքսել, Բրյուսել-մայրաքաղաք), գերմանացի քաղաքական գործիչ եւ բժիշկ, որ 2019 թուականէն ի վեր կը ծառայէ որպէս Եւրոպական յանձնաժողովի նախագահ։ Ան ծառայած է Գերմանիոյ կառավարութեան մէջ 2005-էն 2019 թուականներուն՝ պաշտօններ վարելով Անկելա Մերքըլի կառավարութեան մէջ, վերջերս՝ որպէս Պաշտպանութեան նախարար: Ան կեդրոն-աջակողմեան Քրիստոնեայ ժողովրդավարմիութեան (CDU) եւ անոր յարակից եւրոպական քաղաքական կուսակցութեան՝ Եւրոպական ժողովրդական կուսակցութեան (ԵԺԿ - EPP) անդամ է։ 7 Մարտ 2024-ին, ԵԺԿ-ն զինք ընտրեց որպէս իր գլխաւոր թեկնածու՝ ղեկավարելու 2024 թուականի Եւրոպական խորհրդարանի ընտրութիւնները։ Ան վերընտրուեցաւ յանձնաժողովի ղեկավար Յուլիս 2024-ին:

## Ծանօթագրութիւններ
# Օդ

Օդի աղտոտուածութիւնը ժամանակակից բնապահպանական հիմնախնդիրներէն է։
**Օդը -** մեզ շրջապատող օդը գլխաւորաբար կը բաղկանայ թթուածինէ եւ բորակածինէ։ Առարկա։Կենդանիներու մեծամասնութիւնը թթուածինի պէտք ունի։ Անոնք կը ներշնչեն կամ մթնոլորտի կամ ծովու թթուածինը եւ կ'արտաշնչեն բնածխային կազ եւ ջրաշոգի։ Օդն է, որ կարելի կը դարձնէ մեր լսողութիւնը, որովհետեւ պարապութեան մէջ ձայնը չի լսուիր։

## Մթնոլորտ

Երկիրը շրջապատող մթնոլորտը մեզ կը պաշտպանէ արեւուն վնասակար ճառագայթներէն։ Բայց, ան նաեւ կը ներծծէ արեւուն ջերմութիւնը, կը տաքցնէ մեր մոլորակը եւ թոյլ չի տար, որ ան գիշերը սաստիկ կերպով պաղի։

Օդը անհրաժեշտ է կեանքին համար: Թթուածինը անհրաժեշտ է շնչառութեան եւ այրումներուն համար։ Բորակածինը, որ կը տրամադրուի անձրեւի կաթիլներու եւ հողի մանրաճճիներու միջոցաւ, կ'օգտագործուի բոյսերուն կողմէ։

## Թռուցիկ

Թռուցիկը կը թռչի, երբ շարժումի մէջ գտնուող օդը, այսինքն հովը, զայն կը մղէ դէպի երկինք։ Հելիում կազով լեցուած օդապարիկ մը երկինք կը բարձրանայ, որովհետեւ հելիումը օդէն աւելի թեթեւ է։

## Օդալից մակոյկներ

Օդալից մակոյկները օդով լեցուած են։ Ջուրին վրայ կը ծփան օդին թեթեւութեան պատճառով։

## Ծփաթիռներ

Տաք օդը պաղ օդէն աւելի թեթեւ է։ Ծփաթիռ մը կ'օգտուի բարձրացող տաք օդի հոսանքներէն՝ սաւառնելու համար։ Ձկնկուլը ծփաթիռ թռչուն մըն է, որ ովկիանոսներու վրայ կը սաւառնի։

## Աղբիւրներ

* Մշակութային Իմ Առաջին Հանրագիտարան, Արամ Սեփեթճեան եւ Լեւոն Թորոսեան, 2001-2002, էջ 20-21
# 1677 թուական

**1677 թուական**, ոչ նահանջ տարի, 17րդ դարու 77րդ տարին է

## Դէպքեր

## Ծնունդներ

 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1677 ծնունդներ

## Մահեր

 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1677 մահեր
# 1778 թուական

**1778 թուական**, ոչ նահանջ տարի, 18րդ դարու 78րդ տարին է

## Դէպքեր

## Ծնունդներ

 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1778 ծնունդներ

* Գրիգոր Փէշտիմալճեան (մ.1839), փիլիսոփայ, թարգմանիչ եւ լեզուաբան

## Մահեր

 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1778 մահեր

## Ծանօթագրութիւններ