# Նափոլէոն Պոնափարթ

| Նափոլէոն Պոնափարթ
կորսիկերէն՝ Napulione Buonaparte |
| --- |
|  |
| Ծննդեան անուն | կորսիկերէն՝ Napulione Buonaparte և իտալ.՝ Napoleone di Buonaparte |
| Ծնած է | 15 Օգոստոս 1769(1769-08-15)[…] |
| Ծննդավայր | Այաչչո, Ֆրանսայի Թագաւորութիւն[…] |
| Մահացած է | 5 Մայիս 1821(1821-05-05)[…] (51 տարեկանին) |
| Մահուան վայր | Լոնգվուդ Հաուս, Սուրբ Հեղինեի կղզի, Համբարձման կղզի և Տրիստան դա Կունյա, Մեծն Բրիտանիոյ եւ Իրլանտայի Միացեալ Թագաւորութիւն |
| Քաղաքացիութիւն |  Ֆրանսա |
| Մայրենի լեզու | կորսիկերեն? |
| Կրօնք | Կաթոլիկութիւն և Միաստուածութիւն |
| Ուսումնավայր | Փարիզի ռազմական դպրոց? |
| Մասնագիտութիւն | քաղաքական գործիչ, արվեստի կոլեկցիոներ, կայսր, գերիշխան, ռազմական ակտիվիստ, զորավար և բանակի սպա |
| Վարած պաշտօններ | Ֆրանսայի Կայսր, Անտորայի Ֆրանսացի Փոխ Իշխան, Ֆրանսայի Կայսր, First Consul?, Իտալիայի արքա?, Անտորայի Ֆրանսացի Փոխ Իշխան, head of state of France? և president of the French Academy of Sciences? |
| Անդամութիւն | Ֆրանսայի Գիտութիւններու Ակադեմիա |
| Ամուսին | Ժոզեֆին դը Բոհարնե? և Մարիա-Լուիզա Ավստրիացի? |
| Ծնողներ |
հայր՝ Կառլո Բուոնապարտ?, մայր՝ Լետիցիա Ռամոլինո? |
| Երեխաներ | Նապոլեոն II?, Շառլ Լեոն?, Ալեքսանդր Վալևսկի?, Օյգեն Մեգերլե ֆոն Մյուլֆելդ? և Ժյուլ Բարտելեմի Սեն-Իլեր? |
|
Ստորագրութիւն  |

**Նափոլէոն Պոնափարթ** (ֆրանսերէն՝ Napoléon Bonaparte, 15 Օգոստոս 1769(1769-08-15)[…], Այաչչո, Ֆրանսայի Թագաւորութիւն[…] - 5 Մայիս 1821(1821-05-05)[…], Լոնգվուդ Հաուս, Սուրբ Հեղինեի կղզի, Համբարձման կղզի և Տրիստան դա Կունյա, Մեծն Բրիտանիոյ եւ Իրլանտայի Միացեալ Թագաւորութիւն), Ֆրանսայի կայսր, աշխարհահռչակ զօրավար եւ պետական գործիչ, որ յետագային ճանչցուեցաւ իր գահակալական անունով՝ Նափոլէոն Ա․: Ֆրանսացիներու Կայսրն էր 18 Մայիս 1804-էն մինչեւ իր առաջին հրաժարումը՝ 1814-ին, եւ կարճատեւ վերականգնումով մը՝ 1815-ի Հարիւր Օրերուն ընթացքին։ Ան յառաջացաւ ու հռչակուեցաւ որպէս զօրավար՝ Ֆրանսական Յեղափոխութեան ժամանակ, եւ ղեկավարեց զինուորական արշաւանքներու շարք մը ամբողջ Եւրոպայի ու Միջին Արեւելքի մէջ՝ Ֆրանսական Յեղափոխական եւ Նափոլէոնեան Պատերազմներու ընթացքին։ Որպէս պետական գործիչ՝ ան բազմաթիւ օրինական եւ վարչական բարեփոխումներ իրագործեց Ֆրանսայի ու Եւրոպայի մէջ։

## Կենսագրական գիծեր

### Կանուխ Կեանքը

Նափոլէոնի ընտանիքը իտալական արմատներ ունէր։ Իր հայրական կողմի նախնիները՝ Պոնափարթները, սերած էին թոսքանական մանր ազնուական ընտանիքէ մը, որ 16-րդ դարուն գաղթած էր Քորսիքա։ Իր մայրական կողմի նախնիները՝ Ռամոլինոները, սերած էին լոմպարտական ազնուական ընտանիքէ մը։ Նափոլէոնի ծնողքը՝ Քարլօ Մարիա Պոնափարթ եւ Մարիա Լեթիցիա Ռամոլինօ, կ'ապրէին Այաչիոյի «Մեզոն Պոնափարթ» (Պոնափարթի տուն) տան մէջ, ուր Նափոլէոն ծնաւ 15 Օգոստոս 1769-ին։ Ան ունէր մեծ եղբայր մը՝ Ժոզեֆը, եւ վեց կրտսեր քոյր ու եղբայր՝ Լիւսիէն, Էլիզա, Լուի, Փոլին, Քարոլին եւ Ժերոմ։ Աւելի քան հինգ այլ քոյր ու եղբայրներ ալ կամ մահացած ծնած էին, կամ ալ չէին գոյատեւած մանկութեան տարիներուն։ Նափոլէոն մկրտուեցաւ որպէս կաթոլիկ՝ Նափոլէոնէ տի Պոնափարթ անունով։ Իր երիտասարդութեան տարիներուն իր անունը նաեւ կը գրուէր որպէս Նապուլիոնէ, Նապուլիօ, Նափոլիոննէ եւ Նափուլիոնէ։

Նափոլէոն ծնաւ Ճենովայի Հանրապետութեան կողմէ Վերսայի պայմանագիրով Քորսիքան Ֆրանսային զիջելէն մէկ տարի ետք։ Իր հայրը պաշտպանեց Փասքուալէ Փաոլին՝ Ֆրանսայի դէմ Քորսիքայի անկախութեան պատերազմին ընթացքին։ 1769-ին Փոնթէ Նովուի ճակատամարտին քորսիքացիներու կրած պարտութենէն եւ Փաոլիի դէպի Բրիտանիա աքսորուելէն ետք, Քարլօ մտերմացաւ Ֆրանսայի կառավարիչ Շարլ Լուի տը Մարպէօֆի հետ, որ դարձաւ իր հովանաւորն ու Նափոլէոնի կնքահայրը։ Մարպէօֆի աջակցութեամբ, Քարլօ նշանակուեցաւ Քորսիքայի ներկայացուցիչ Լուի ԺԶ-ի արքունիքին մէջ, իսկ Նափոլէոն արքայական կրթաթոշակ ստացաւ Ֆրանսայի ցամաքային մասին մէջ գտնուող զինուորական ակադեմիայի մը մէջ ուսանելու համար։

Նափոլէոնի մանկութեան ամէնէն ազդեցիկ դէմքը իր մայրն էր, որուն խիստ կարգապահութիւնը զսպեց այս չարաճճի երեխան։ Կեանքի յետագայ տարիներուն Նափոլէոն ըսած է․ «Զաւակին ապագայ ճակատագիրը միշտ մօր գործն է»։ Նափոլէոնի ազնուական եւ չափաւոր հարուստ ծագումը իրեն ուսման աւելի մեծ հնարաւորութիւններ ընձեռեց, քան այն ժամանակուան սովորական քորսիքացիի մը համար հասանելի էր։

1779-ի Յունուարին, 9 տարեկան հասակին, Նափոլէոն տեղափոխուեցաւ Ֆրանսայի ցամաքային մաս եւ արձանագրուեցաւ Օթիւնի (Autun) կրօնական դպրոցը՝ իր ֆրանսերէնը բարելաւելու համար, քանի որ իր մայրենի լեզուները քորսիքերէնն ու իտալերէնն էին։ Թէեւ ան ի վերջոյ վարժ կերպով տիրապետեց ֆրանսերէնին, սակայն կը խօսէր քորսիքական շեշտադրումով (աքսանով), իսկ իր ֆրանսերէն ուղղագրութիւնը տկար էր։ Մայիսին ան տեղափոխուեցաւ Պրիէն-լը-Շաթոյի (Brienne-le-Château) զինուորական ակադեմիան, ուր իր դասընկերները պարբերաբար կը ծաղրէին զինք իր շեշտադրման, ծննդավայրի, կարճ հասակի, վարուելակերպի եւ թերի ֆրանսերէնի պատճառով։ Ան դարձաւ ինքնամփոփ ու տխրամած, եւ իրեն տուաւ ընթերցանութեան։ Քննող մը նկատած էր, որ Նափոլէոն «միշտ աչքի զարկած է թուաբանութեան հանդէպ իր ունեցած ջանասիրութեամբ։ Ան բաւական լաւ ծանօթ է պատմութեան եւ աշխարհագրութեան ․․․ Այս տղան հիանալի նաւաստի կրնայ դառնալ»։

Դպրոցական տարիներու պատմութիւններէն մէկը կը պատմէ, թէ ան ձիւնագնդի կռիւի մը ժամանակ կրտսեր աշակերտները առաջնորդած է դէպի յաղթանակ՝ ընդդէմ աւագ աշակերտներուն, ինչ որ իբր թէ ցոյց տուած է իր առաջնորդական ձիրքերը։ Սակայն այս պատմութիւնը սկսած է պատմուիլ միայն այն ատեն, երբ Նափոլէոն արդէն հռչակաւոր դարձած էր։ Պրիէնի իր վերջին տարիներուն Նափոլէոն դարձաւ բացայայտ քորսիքացի ազգայնական եւ Փաոլիի երկրպագու։

1784-ի Սեպտեմբերին Նափոլէոն ընդունուեցաւ Փարիզի «Էքոլ Միլիթէր» (École militaire - Զինուորական դպրոց), ուր ուսանեցաւ հրետանիի սպայ դառնալու համար։ Ան փայլեցաւ թուաբանութեան մէջ եւ լայնօրէն կը կարդար աշխարհագրութիւն, պատմութիւն ու գրականութիւն։ Սակայն, տկար էր ֆրանսերէնի եւ գերմաներէնի մէջ։ 1785-ի Փետրուարին իր հօր մահը կրճատեց ընտանիքի եկամուտը եւ ստիպեց զինք, որ երկամեայ դասընթացքը մէկ տարուան մէջ աւարտէ։ Սեպտեմբերին ան քննուեցաւ հռչակաւոր գիտնական Փիեռ-Սիմոն Լափլասի կողմէ եւ դարձաւ առաջին քորսիքացին, որ աւարտեց «Էքոլ Միլիթէր»-ը։

## Կանուխ Ասպարէզը

### Վերադարձ դէպի Քորսիքա

1785-ի Սեպտեմբերին աւարտելէն ետք, Պոնափարթ նշանակուեցաւ որպէս տեղակալ (second lieutenant) «Լա Ֆեր» (La Fère) հրետանային գունդին մէջ։ Ան ծառայեց Վալանսի (Valence) եւ Օքսոնի (Auxonne) մէջ մինչեւ 1789-ին Ֆրանսական Յեղափոխութեան պայթումը, սակայն երկարատեւ արձակուրդներ անցուց Քորսիքայի մէջ, ինչ որ սնուցեց իր քորսիքական ազգայնականութիւնը։ 1789-ի Սեպտեմբերին ան վերադարձաւ Քորսիքա եւ սկսաւ պաշտպանել ու տարածել ֆրանսական յեղափոխական գաղափարները։ 1790-ի Յուլիսին Փաոլի վերադարձաւ կղզի, բայց ան ոչ մէկ համակրանք ունէր Պոնափարթի հանդէպ, քանի որ իր հայրը դաւաճան կը համարէր՝ Քորսիքայի անկախութեան դատը լքելուն համար։

Պոնափարթ նետուեցաւ խճճուած ու եռակողմ պայքարի մը մէջ՝ արքայականներու (ռոյալիստներ), յեղափոխականներու եւ քորսիքացի ազգայնականներու միջեւ։ Ան դարձաւ Եակոպինեաններու (Jacobins) կողմնակից եւ միացաւ ֆրանսամէտ քորսիքացի հանրապետականներուն, որոնք դէմ էին Փաոլիի քաղաքականութեան եւ անոր՝ կղզին անջատելու ձգտումներուն։ Անոր տրուեցաւ Քորսիքայի կամաւորներու գումարտակի մը հրամանատարութիւնը, եւ 1792-ին ան բարձրացաւ հարիւրապետի (կապիտան) աստիճանի կանոնաւոր բանակին մէջ՝ հակառակ իր արձակուրդի ժամկէտը անցընելուն եւ Այաչիոյի մէջ իր կամաւորներուն ու ֆրանսական կայազօրին միջեւ ծագած վէճին։

1793-ի Փետրուարին Պոնափարթ մասնակցեցաւ դէպի Սարտինիա ֆրանսական ձախողած արշաւանքին։ Այն ամբաստանութիւններէն ետք, թէ Փաոլի ձախողցուցած է արշաւանքը եւ անոր վարչակարգը փտած ու անկարող է, Ֆրանսայի Ազգային Պատուիրակութիւնը (National Convention) զինք օրէնքէն դուրս յայտարարեց։ Յունիսի սկիզբը, Պոնափարթ եւ 400 ֆրանսացի զինուորներ չյաջողեցան Այաչիոն գրաւել քորսիքացի կամաւորներէն, եւ կղզին անցաւ Փաոլիի կողմնակիցներու հսկողութեան տակ։ Երբ Պոնափարթ իմացաւ, որ Քորսիքայի ժողովը դատապարտած է զինք ու իր ընտանիքը, Պոնափարթները փախան դէպի Ֆրանսայի ցամաքային մասին մէջ գտնուող Թուլոն քաղաքը։

### Թուլոնի Պաշարումը

Պոնափարթ վերադարձաւ Նիսի մէջ գտնուող իր գունդը եւ նշանակուեցաւ ափամերձ հրետանային մարտկոցի մը հարիւրապետ (կապիտան)։ 1793-ի Յուլիսին ան հրատարակեց «Լը սուփէ տը Պոքեր» (*Le souper de Beaucaire* - Ընթրիք Պոքերի մէջ) գրքոյկը, որով կը ցուցադրէր իր աջակցութիւնը Ազգային Պատուիրակութեան (National Convention), որ մեծապէս կ'ազդուէր Եակոպինեաններէն։

Սեպտեմբերին, իր քորսիքացի հայրենակից Անթուան Քրիսթոֆ Սալիչեթիի օգնութեամբ, Պոնափարթ նշանակուեցաւ հանրապետական ուժերու հրետանիի հրամանատար, որոնք ուղարկուած էին դաշնակից ուժերու կողմէ գրաւուած Թուլոնի նաւահանգիստը ետ գրաւելու համար։ Ան արագօրէն աւելցուց ձեռքի տակ եղած հրետանին եւ առաջարկեց բլուրի վրայ գտնուող բերդ մը գրաւելու ծրագիր, որմէ հանրապետական թնդանօթները կրնային հսկել քաղաքի նաւահանգիստը եւ ստիպել դաշնակիցներուն, որ պարպեն այն։ Դեկտեմբեր 16–17-ին այդ դիրքին վրայ գործադրուած յաջող յարձակումը յանգեցուց քաղաքի գրաւման։

Թուլոնի յաջողութիւնը Պոնափարթը բերաւ ազդեցիկ մարդոց ուշադրութեան կեդրոնը, որոնցմէ էր Օկիւսթէն Ռոպեսփիերը՝ առաջատար Եակոպինեան Մաքսիմիլիէն Ռոպեսփիերի կրտսեր եղբայրը։ Ան բարձրացուեցաւ պրիգադի զօրավարի (brigadier general) աստիճանի եւ դրուեցաւ Միջերկրականի ափերու պաշտպանութեան գլուխը։ 1794-ի Փետրուարին ան նշանակուեցաւ Իտալական Բանակի հրետանիի հրամանատար եւ Սարտինիոյ Թագաւորութեան վրայ յարձակելու ծրագիրներ մշակեց։

Ֆրանսական բանակը գործադրեց Պոնափարթի ծրագիրը 1794-ի Ապրիլին՝ Սաորճիոյ երկրորդ ճակատամարտին, ապա յառաջացաւ լեռներուն մէջ գտնուող Օրմէան գրաւելու համար։ Օրմէայէն ան ուղղուեցաւ դէպի արեւմուտք՝ շրջանցելու համար Սաորժի շուրջ գտնուող աւստրօ-սարտինական դիրքերը։ Այս արշաւանքէն ետք, Օկիւսթէն Ռոպեսփիերը Պոնափարթը առաքելութեամբ ուղարկեց Ճենովայի Հանրապետութիւն՝ պարզելու համար այդ երկրին դիրքորոշումը Ֆրանսայի հանդէպ։

### 13 Վանտեմիեր (13 Vendémiaire)

1794-ի Յուլիսին Մաքսիմիլիէն Ռոպեսփիերի անկումէն ետք, Պոնափարթի կապերը առաջատար Եակոպինեաններուն հետ զինք քաղաքականապէս կասկածելի դարձուցին նոր վարչակարգին աչքին։ Ան ձերբակալուեցաւ Օգոստոս 9-ին, բայց երկու շաբաթ ետք արձակուեցաւ։ Իրմէ խնդրուեցաւ ծրագիրներ պատրաստել իտալական դիրքերուն վրայ յարձակելու համար՝ Աւստրիոյ դէմ Ֆրանսայի մղած պատերազմի ծիրէն ներս, իսկ 1795-ի Մարտին ան մասնակցեցաւ Քորսիքան բրիտանացիներէն ետ խլելու արշաւանքին, սակայն ֆրանսացիները ետ մղուեցան Թագաւորական Նաւատորմի (Royal Navy) կողմէ։

1794-էն սկսեալ Պոնափարթ սիրային կապերու մէջ էր Տեզիրէ Քլարիի հետ, որուն քոյրը՝ Ժիւլի Քլարին, ամուսնացած էր Պոնափարթի մեծ եղբօր՝ Ժոզեֆի հետ։ 1795-ի Ապրիլին Պոնափարթ նշանակուեցաւ Արեւմտեան Բանակին մէջ, որ ներգրաւուած էր Վանտէի պատերազմին՝ քաղաքացիական պատերազմ եւ արքայականներու հակայեղափոխութիւն Վանտէի տարածաշրջանին մէջ։ Որպէս հետեւակի հրամանատարութիւն, ասիկա աստիճանի նուազում էր հրետանիի զօրավարի պաշտօնէն, եւ ան առողջական վատ վիճակը պատրուակեց՝ այդ պաշտօնէն խուսափելու համար։ Այս շրջանին ան գրեց «Քլիսոն եւ Էօժենի» (*Clisson et Eugénie*) սիրային վիպակը՝ զինուորի մը եւ իր սիրեցեալին մասին, ինչ որ ակնայայտ զուգահեռ մըն էր Քլարիի հետ Պոնափարթի ունեցած սեփական յարաբերութեան։

Օգոստոսին ան պաշտօն ստացաւ Տեղագրութեան Գրասենեակին (Bureau of Topography) մէջ, ուր կ'աշխատէր զինուորական ծրագիրներու վրայ։ Սեպտեմբեր 15-ին ան հեռացուեցաւ կանոնաւոր ծառայութեան մէջ գտնուող զօրավարներու ցուցակէն՝ Վանտէի արշաւանքին ծառայելէ հրաժարելուն պատճառով։ Ան փորձեց տեղափոխուիլ Կոստանդնուպոլիս՝ իր ծառայութիւնները առաջարկելու Սուլթան Սելիմ Գ․-ին։ Խնդրանքը ի վերջոյ ընդունուեցաւ, բայց ան երբեք չստանձնեց այդ պաշտօնը։

Հոկտեմբեր 3-ին Փարիզի արքայականները ապստամբութիւն յայտարարեցին Ազգային Պատուիրակութեան դէմ։ Փոլ Պարասը՝ Թերմիտորեան հակազդեցութեան առաջնորդներէն մէկը, գիտէր Թուլոնի մէջ Պոնափարթի զինուորական սխրանքներուն մասին եւ զինք նշանակեց Թուիլըրի պալատին (Tuileries Palace) մէջ Պատուիրակութիւնը պաշտպանող ուժերու փոխհրամանատար։ Պոնափարթ երեք տարի առաջ՝ 10 Օգոստոս 1792-ի ապստամբութեան ժամանակ, տեսած էր թագաւորի զուիցերիական պահակախումբի ջարդը հոն եւ հասկցած էր, որ հրետանին պիտի ըլլար պաշտպանութեան բանալին։ Ան հրամայեց երիտասարդ հեծելազօրի սպայ Ժոաքիմ Միւրային, որ թնդանօթներ գրաւէ, եւ Պոնափարթ զանոնք տեղակայեց կարեւոր դիրքերու վրայ։ 5 Հոկտեմբեր 1795-ին (Ֆրանսական հանրապետական օրացոյցով՝ 13 Վանտեմիեր, Դ․ տարի) ան կարտեչի (canister rounds) կրակ բացաւ ապստամբներուն վրայ (Թոմաս Քարլայլի կողմէ նկարագրուած որպէս «քարտեչի փչոց»): Ապստամբութեան ընթացքին մօտաւորապէս 300-էն 1400 ապստամբ մեռաւ։ Ապստամբութիւնը ճնշելու մէջ Պոնափարթի ունեցած դերը իրեն եւ իր ընտանիքին ապահովեց նոր կառավարութեան՝ Ֆրանսական Տիրեքթուարի (French Directory) հովանաւորութիւնը։ Հոկտեմբեր 26-ին ան բարձրացուեցաւ Ներքին Բանակի հրամանատարի աստիճանի, իսկ 1796-ի Յունուարին նշանակուեցաւ Իտալական Բանակի գլուխ։

Վանտեմիերի ապստամբութենէն քանի մը շաբաթ ետք, Պոնափարթ սիրային կապ հաստատեց Ժոզեֆին տը Պոհարնէի հետ, որ Պարասի նախկին սիրուհին էր։ Ժոզեֆին ծնած էր Փոքր Անթիլեան կղզիներու ֆրանսական գաղութներուն մէջ, եւ իր ընտանիքը ստրուկներ ունէր շաքարեղէգի տնկարկներու (պլանտացիաներու) մէջ։ Զոյգը ամուսնացաւ 9 Մարտ 1796-ին՝ քաղաքացիական արարողութեամբ։ Պոնափարթ սկսաւ սովորութեան համաձայն ինքզինք կոչել «Նափոլէոն Պոնափարթ»՝ փոխանակ իտալական «Նափոլէոնէ տի Պոնափարթ» ձեւը օգտագործելու։

### Իտալական առաջին արշաւանք

Պսակադրութենէն երկու օր ետք, Պոնափարթ ձգեց Փարիզը՝ Իտալական բանակի հրամանատարութիւնը ստանձնելու համար։ Ան յարձակողականի անցաւ՝ յուսալով պարտութեան մատնել Սարտինիոյ թագաւորութիւնը Փիեմոնթի մէջ, նախքան անոնց աւստրիացի դաշնակիցներուն միջամտելը։ Մոնթենոթէի արշաւանքի ընթացքին տարած շարք մը յաղթանակներով, ան երկու շաբթուան մէջ դուրս մղեց փիեմոնթցիները պատերազմէն։ Այնուհետեւ, ֆրանսացիները կեդրոնացան աւստրիացիներուն վրայ՝ պաշարելով Մանթուան։ Աւստրիացիները յարձակողականներ շղթայազերծեցին ֆրանսացիներուն դէմ՝ պաշարումը կոտրելու համար, սակայն Պոնափարթ ձախողեցուց օգնութեան հասնելու ամէն փորձ՝ յաղթելով Քասթիլիոնէի, Պասանոյի, Արքոլէի եւ Ռիվոլիի ճակատամարտերուն։ 1797 Յունուարին Ռիվոլիի մէջ ֆրանսացիներուն տարած յաղթանակը յանգեցուց Իտալիոյ մէջ աւստրիական դիրքերու փլուզման։ Ռիվոլիի մէջ Աւստրիան կորսնցուց իր զինուորներուն 43%-ը՝ սպաննուած, վիրաւոր կամ գերի իյնալով։

Ֆրանսական ուժերը այնուհետեւ ներխուժեցին Հապսպուրկեան տան սրտի հողերը։ Հարաւային Գերմանիոյ մէջ ֆրանսական ուժերը պարտութեան մատնուած էին Թեշենի դուքս՝ Կարլոս արխիտուքսին (Աւագ դուքս) կողմէ 1796-ին, բայց Կարլոս ետ քաշեց իր ուժերը Վիեննան պաշտպանելու համար՝ լսելով Պոնափարթի յարձակման մասին։ Իրենց առաջին բախման ժամանակ, Պոնափարթ ետ մղեց Կարլոսը եւ խորացաւ աւստրիական տարածքներուն մէջ՝ 1797 Մարտին յաղթելով Թարվիզի ճակատամարտին։ Սարսափած ֆրանսական յառաջխաղացումէն, որ հասած էր մինչեւ Լէոպէն (Վիեննայէն մօտ 100 քմ հեռաւորութեան վրայ), աւստրիացիները հաշտութիւն խնդրեցին։ Լէոպէնի նախնական հաշտութիւնը, որ ստորագրուեցաւ Ապրիլ 18-ին, Ֆրանսայի հսկողութեան տակ ձգեց Հիւսիսային Իտալիոյ մեծ մասն ու Նետերլանտները (Ցած երկիրները) եւ խոստացաւ Աւստրիոյ հետ բաժնել Վենետիկի հանրապետութիւնը։ Պոնափարթ քալեց դէպի Վենետիկ եւ պարտադրեց անոր անձնատուութիւնը՝ վերջ դնելով Վենետիկի 1100-ամեայ անկախութեան։ Ան արտօնեց ֆրանսացիներուն կողոպտել գանձերը, ինչպէս՝ Սուրբ Մարկոսի ձիերը։

Այս իտալական արշաւանքին ընթացքին, Պոնափարթի բանակը գերեվարեց 150,000 գերի, գրաւեց 540 թնդանօթ եւ 170 դրօշակ։ Ֆրանսական բանակը մղեց 67 բախում եւ յաղթեց 18 մեծ դաշտային ճակատամարտերու՝ շնորհիւ հրետանիի գերազանց արհեստագիտութեան եւ Պոնափարթի մարտավարութեան։ Պոնափարթ արշաւանքի ընթացքին Իտալիայէն կորզեց մօտաւորապէս 45 միլիոն ֆրանսական լիվր (փաունտ), եւս 12 միլիոն լիվր՝ թանկարժէք մետաղներով ու գոհարներով, եւ աւելի քան 300 գեղանկար ու քանդակ։

Արշաւանքի ընթացքին Պոնափարթ հետզհետէ աւելի ազդեցիկ դարձաւ ֆրանսական քաղաքականութեան մէջ։ Ան հիմնեց երկու թերթ՝ մէկը իր բանակի զօրքերուն համար, իսկ միւսը՝ Ֆրանսայի մէջ տարածելու համար։ Ռոյալիստները (միապետականները) կը յարձակէին իր վրայ Իտալիան կողոպտելուն համար եւ կը զգուշացնէին, որ ան կրնայ բռնապետ դառնալ։ Պոնափարթ Փարիզ ուղարկեց զօրավար Շարլ-Փիեռ Օժերոն՝ աջակցելու պետական հարուածին, որ Սեպտեմբեր 4-ին օրէնսդիր խորհուրդներէն մաքրեց ռոյալիստները (18 Ֆրիւքթիտորի յեղաշրջումը)։ Ասիկա Պարասին եւ իր հանրապետական դաշնակիցներուն ձգեց դարձեալ հսկողութեան գլուխ, բայց աւելի կախեալ՝ Պոնափարթէն, որ Աւստրիոյ հետ հաշտութեան պայմանները վերջնականացուց Քամփօ Ֆորմիոյի դաշնագրով։ Պոնափարթ Փարիզ վերադարձաւ 5 Դեկտեմբեր 1797-ին որպէս հերոս։ Ան հանդիպեցաւ Շարլ Մորիս տը Թալէյրանին՝ Ֆրանսայի արտաքին գործոց նախարարին, եւ ստանձնեց Անգլիական բանակի հրամանատարութիւնը՝ Բրիտանիոյ ծրագրուած ներխուժման համար։

## Ֆրանսայի կառավարիչ

### 18 Պրիւմեր

Պոնափարթի անգիտութեամբ, Տիրեքթորիան (Գործադիր կոմիտէն) իրեն հրամաններ ուղարկած էր՝ իր բանակով Եգիպտոսէն վերադառնալու համար, որպէսզի կանխէր Ֆրանսայի վրայ հաւանական ներխուժում մը, բայց այս նամակները երբեք տեղ չհասան։ Երբ ան Հոկտեմբերին հասաւ Փարիզ, Ֆրանսայի կացութիւնը բարելաւուած էր շարք մը յաղթանակներով։ Հանրապետութիւնը, սակայն, սնանկացած էր, իսկ անարդիւնաւէտ Տիրեքթորիան ժողովրդականութիւն չէր վայելեր։ Հակառակ Եգիպտոսի մէջ կրած ձախողութիւններուն, Պոնափարթ հերոսի նման դիմաւորուեցաւ։ Տիրեքթորիան քննարկեց Պոնափարթի դասալքութեան հարցը, բայց չափազանց տկար էր զայն պատժելու համար։

Պոնափարթ դաշինք կնքեց Թալէյրանի, ինչպէս նաեւ Հինգհարիւրի խորհուրդի ու Տիրեքթորիայի առաջատար անդամներուն՝ Լիւսիէն Պոնափարթի, Էմանուէլ Ժոզէֆ Սիէյէսի, Ռոժէ Տիւքոյի եւ Ժոզէֆ Ֆուշէի հետ՝ կառավարութիւնը տապալելու նպատակով։ 9 Նոյեմբեր 1799-ին (յեղափոխական օրացոյցով՝ 18 Պրիւմեր), դաւադիրները պետական հարուած մը շղթայազերծեցին, իսկ յաջորդ օրը՝ սուիններով զինուած նռնակաձիգներու (grenadiers) աջակցութեամբ, ստիպեցին Հինգհարիւրի խորհուրդին լուծարել Տիրեքթորիան եւ Պոնափարթը, Սիէյէսն ու Տիւքոն նշանակել որպէս ժամանակաւոր հիւպատոսներ։

### Ֆրանսական Հիւպատոսութիւն

13 Դեկտեմբերին, Պոնափարթ հրապարակեց Ութերորդ տարուան սահմանադրութիւնը, որուն համաձայն՝ երեք հիւպատոսներ կը նշանակուէին 10 տարուան ժամկէտով։ Իրական իշխանութիւնը կը պատկանէր Պոնափարթին՝ որպէս առաջին հիւպատոս, իսկ անոր նախընտրած թեկնածուները՝ Քամպասերեսն ու Շարլ-Ֆրանսուա Լըպրէօնը, նշանակուեցան երկրորդ եւ երրորդ հիւպատոսներ, որոնք ունէին միայն խորհրդատուական դեր։ Սահմանադրութիւնը նաեւ կը հաստատէր Օրէնսդիր մարմին եւ Տրիպունատ (Ժողովրդապետութիւն), որոնք կ'ընտրուէին անուղղակիօրէն ընտրուած թեկնածուներէ, ինչպէս նաեւ Ծերակոյտ եւ Պետական Խորհուրդ, որոնք գործնականապէս կ'առաջադրուէին գործադիր իշխանութեան կողմէ։ Սահմանադրութիւնը հաստատուեցաւ 7 Փետրուար 1800-ի հանրաքուէով։ Պաշտօնական արդիւնքներով կէսէ աւելի՝ երեք միլիոն մարդ թեր քուէարկած էր, իսկ 1,562 հոգի՝ դէմ: Լիւսիէն, սակայն, կրկնապատկած էր «Այո» քուէներուն թիւը՝ սուտ տպաւորութիւն ստեղծելու համար, թէ քուէարկելու իրաւունք ունեցողներուն մեծամասնութիւնը հաւանութիւն տուած էր սահմանադրութեան։

Պատմաբանները տարբեր կերպերով նկարագրած են Պոնափարթի վարչակարգը. որպէս «հանրաքուէով բռնատիրութիւն», «դարաշրջանի ոգիով քօղարկուած բացարձակապետական կառավարում» եւ «մեղմ բռնապետութիւն»։ Տեղական եւ շրջանային վարչակարգը բարեփոխուեցաւ, որպէսզի իշխանութիւնը կեդրոնանայ կեդրոնական կառավարութեան մէջ, գրաքննութիւն մտցուեցաւ, եւ ընդդիմադիր թերթերուն մեծ մասը փակուեցան՝ այլախոհութիւնը ճնշելու համար։ Ռոյալիստներու (միապետականներու) եւ շրջանային ապստամբութիւնները զսպուեցան երկու ճամբով՝ համաներում շնորհելով անոնց, որոնք վար կը դնէին իրենց զէնքերը, եւ դաժանօրէն ճնշելով անոնք, որոնք կը շարունակէին դիմադրել։ Պոնափարթ նաեւ բարելաւեց պետութեան ֆինանսները՝ ապահովելով վարկեր՝ մասնաւոր սեփականութիւնը պաշտպանելու խոստումով, բարձրացնելով ծխախոտի, ոգելից ըմպելիքներու եւ աղի տուրքերը, ինչպէս նաեւ հարկեր գանձելով Ֆրանսայի արբանեակ հանրապետութիւններէն։

Պոնափարթ կը հաւատար, թէ իր վարչակարգը ապահովելու լաւագոյն միջոցը յաղթական խաղաղութիւնն էր։ 1800 Մայիսին ան իր բանակը առաջնորդեց Զուիցերիական Ալպերու վրայով դէպի Իտալիա՝ նպատակ ունենալով անակնկալի բերել աւստրիական բանակները, որոնք վերստին գրաւած էին թերակղզին այն ատեն, երբ Պոնափարթ տակաւին Եգիպտոս կը գտնուէր։ Ալպերու վրայով դժուարին անցումէ մը ետք, ֆրանսացիները գրաւեցին Միլանը 2 Յունիսին։ Ֆրանսացիները 14 Յունիսին Մարենկոյի ճակատամարտին ընդհարեցան Միքայէլ ֆոն Մելասի հրամանատարութեան տակ գտնուող աւստրիական բանակին հետ։ Աւստրիացիները դաշտ իջուցած էին մօտաւորապէս 30,000 զինուոր, մինչ Պոնափարթ կը հրամայէր 24,000 զօրքի։ Աւստրիացիներուն նախնական յարձակումը անակնկալի բերաւ ֆրանսացիները, որոնք աստիճանաբար ետ մղուեցան։ Կէսօրէ ետք, սակայն, ֆրանսացի զօրավար Լուի Տեզէի հրամանատարութեան տակ գտնուող ամբողջական զօրաբաժին մը հասաւ ճակատամարտի դաշտ եւ շրջեց մարտի ելքը։ Աւստրիական բանակը փախուստի դիմեց՝ 14,000 զոհ (վիրաւոր կամ մեռեալ) ձգելով ետին։ Յաջորդ օրը, աւստրիացիները զինադադար կնքեցին եւ համաձայնեցան լքել Հիւսիսային Իտալիան։

Երբ Աւստրիոյ հետ խաղաղութեան բանակցութիւնները առկախուեցան, Պոնափարթ Նոյեմբերին վերսկսաւ ռազմական գործողութիւնները։ Զօրավար Ժան Վիքթոր Մարի Մորոյի հրամանատարութեան տակ գտնուող ֆրանսական բանակը անցաւ Պաւարիոյ ընդմէջէն եւ Դեկտեմբերին Հոհենլինտենի ճակատամարտին ջախջախիչ յաղթանակ տարաւ աւստրիացիներուն վրայ։ Աւստրիացիները անձնատուր եղան եւ 1801 Փետրուարին կնքեցին Լիւնեվիլի դաշնագիրը։ Դաշնագիրը վերահաստատեց եւ ընդլայնեց Քամփօ Ֆորմիոյի մէջ ֆրանսացիներուն նախապէս ձեռք բերած նուաճումները։ 26 Յունուար 1802-ին, Լիոնի խորհրդաժողովէն ետք, Նափոլէոն հռչակուեցաւ Իտալական Հանրապետութեան նախագահ։

Մարենկոյի մէջ Պոնափարթի յաղթանակը մեծցուց անոր ժողովրդականութիւնն ու քաղաքական հեղինակութիւնը։ Սակայն, ան տակաւին կը դիմագրաւէր ռոյալիստներու դաւադրութիւնները եւ կը վախնար ժաքոպէնականներու ազդեցութենէն, յատկապէս բանակին մէջ։ Սպանութեան քանի մը փորձերու ծրագիրներ, որոնց կարգին 1800 Հոկտեմբերին «Դաշոյններու դաւադրութիւնը» եւ երկու ամիս ետք Սեն-Նիքեզ փողոցի դաւադրութիւնը, իրեն առիթ տուին ձերբակալելու մօտ 100 կասկածեալ ժաքոպէնականներ ու ռոյալիստներ, որոնցմէ ոմանք գնդակահարուեցան, իսկ շատ ուրիշներ արտաքսուեցան դէպի պատժիչ գաղութներ։

### Ժամանակաւոր խաղաղութիւն Եւրոպայի մէջ

Մէկ դարաշրջան տեւած պատերազմէ ետք, Ֆրանսան եւ Բրիտանիան 1802 Մարտին ստորագրեցին Ամիենի դաշնագիրը՝ վերջ տալով Յեղափոխական պատերազմներուն։ Դաշնագրին համաձայն՝ Բրիտանիան համաձայնեցաւ քաշուիլ այն գաղութներուն մեծ մասէն, որոնք վերջերս գրաւած էր Ֆրանսայէն ու անոր դաշնակիցներէն, իսկ Ֆրանսան համաձայնեցաւ պարպել Նէափոլը։ Ապրիլին, Պոնափարթ հրապարակայնօրէն տօնեց խաղաղութիւնն ու Պիոս Է. Պապին հետ իր վիճայարոյց 1801 թուականի Համաձայնագիրը (Concordat), որուն զօրութեամբ Պապը կը ճանչնար Պոնափարթի վարչակարգը, իսկ վարչակարգը կը ճանչնար կաթոլիկութիւնը որպէս Ֆրանսայի մեծամասնութեան կրօնք։ Ազգային հաշտեցման ուղղութեամբ յաջորդ քայլով (որ ծանօթ է որպէս «ձուլում»` fusion), Պոնափարթ համաներում շնորհեց գաղթականներուն (émigrés) մեծ մասին, որոնք կը փափաքէին վերադառնալ Ֆրանսա։

Եւրոպայի մէջ տիրող խաղաղութեան եւ տնտեսութեան վերականգնման զուգընթաց՝ Պոնափարթ հետզհետէ աւելի ժողովրդական դարձաւ թէ՛ երկրին մէջ եւ թէ՛ արտասահման։ 1802 Մայիսին, Պետական Խորհուրդը առաջարկեց նոր հանրաքուէ մը՝ ֆրանսացի ժողովուրդին հարցնելով, թէ արդեօք կը փափաքի՞ն «Նափոլէոն Պոնափարթը» դարձնել ցմահ հիւպատոս։ (Ասիկա առաջին անգամն էր, որ անոր անունը պաշտօնապէս կ'օգտագործուէր վարչակարգին կողմէ)։ Մօտաւորապէս 3.6 միլիոն մարդ քուէարկեց «Այո», իսկ 8,374 հոգի՝ «Ոչ»։ Քուէարկելու իրաւունք ունեցող ֆրանսացիներուն 40%-էն 60%-ը մասնակցեցաւ քուէարկութեան, որ յեղափոխութենէն ի վեր հանրաքուէի մը համար արձանագրուած ամենաբարձր մասնակցութիւնն էր։

Ֆրանսան Ամիենի դաշնագրով ետ ստացած էր իր անդրծովեան գաղութները, բայց չէր կրնար հսկել զանոնք բոլորը։ Ֆրանսայի Ազգային Կոնուենտը (Պատգամաւորական ժողովը) 1794 Փետրուարին քուէարկած էր ստրկութիւնը ջնջելու օրինագիծին թեր, սակայն 1800 Մայիսին Պոնափարթ վերստին մտցուց զայն ետ ստացուած բոլոր գաղութներուն մէջ, բացի Սեն-Տոմինկէն (Saint-Domingue) եւ Կուատելուփէն (Guadeloupe), որոնք կը գտնուէին ապստամբ զօրավարներու հսկողութեան տակ։ Անթուան Ռիշփանսի հրամանատարութեամբ ֆրանսական ռազմական արշաւախումբը վերահաստատեց հսկողութիւնը Կուատելուփի վրայ, եւ ստրկութիւնը հոն վերստին մտցուեցաւ Յուլիս 16-ին։

Սեն-Տոմինկը գաղութներուն մէջ ամենաշահաբերն էր. շաքարի, սուրճի եւ լեղակի (indigo) հիմնական աղբիւր մը, բայց անիկա կը գտնուէր նախկին ստրուկ Թուսէն Լուվերթիւրի (Toussaint Louverture) հսկողութեան տակ։ Պոնափարթ իր փեսային՝ զօրավար Շարլ Լըքլերքի հրամանատարութեամբ Սեն-Տոմինկի արշաւախումբը ուղարկեց գաղութը ետ գրաւելու համար, եւ անոնք 1802 Փետրուարին 29,000 հոգիով ափ ելան հոն։ Թէեւ Թուսէնը գերի բռնուեցաւ եւ Յուլիսին Ֆրանսա ուղարկուեցաւ, արշաւանքը ի վերջոյ ձախողեցաւ հիւանդութիւններու բարձր տոկոսին եւ ապստամբներու հրամանատար Ժան-Ժաք Տեսալինի դէմ կրած շարք մը պարտութիւններու պատճառով։ 1803 Մայիսին, Պոնափարթ ընդունեց պարտութիւնը, եւ ֆրանսական վերջին 8,000 զօրքերը լքեցին կղզին։ Նախկին ստրուկները 1804-ին հռչակեցին Հայիթիի անկախ հանրապետութիւնը։

Քանի որ 1803-ին Բրիտանիոյ հետ պատերազմը դարձեալ կը սպառնար, Պոնափարթ անդրադարձաւ, որ Լուիզիանայի իր ամերիկեան գաղութը դժուար պիտի ըլլայ պաշտպանել։ Դրամական միջոցներու կարիք ունենալով՝ ան համաձայնեցաւ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներուն վաճառել Լուիզիանան (Լուիզիանայի գնումը), ինչ որ կրկնապատկեց վերջինիս տարածքը։ Գինը 15 միլիոն տոլար էր։ Բրիտանիոյ հետ խաղաղութիւնը անկայուն էր։ Բրիտանիան չպարպեց Մալթան, ինչպէս խոստացած էր, եւ բողոքեց Պոնափարթի կողմէ Փիեմոնթի կցման ու անոր Միջնորդութեան ակտին (Փետրուար 19) դէմ, որ կը հաստատէր Զուիցերիական Համադաշնակցութիւնը։ Այս տարածքներէն ոչ մէկը ներառուած էր Ամիենի դաշնագրին մէջ, բայց անոնք չափազանց սրեցին լարուածութիւնը, ինչպէս նաեւ Պոնափարթի կողմէ Հոլանտայի գրաւումն ու Հնդկաստանի մէջ անոր ակնայայտ յաւակնութիւնները։ Այս վէճը իր գագաթնակէտին հասաւ 1803 Մայիսին՝ Բրիտանիոյ կողմէ պատերազմի յայտարարութեամբ։ Պոնափարթ պատասխանեց վերստին հաւաքելով Պուլոնի (Boulogne) ներխուժման ճամբարը եւ հրամայելով Ֆրանսայի ու անոր ենթակայ տարածքներուն մէջ գտնուող 18-էն 60 տարեկան ամէն բրիտանացի տղամարդ ձերբակալել որպէս ռազմագերի։

## Ֆրանսական Կայսրութիւն

1804 Փետրուարին, Պոնափարթի ոստիկանութիւնը շարք մը ձերբակալութիւններ կատարեց՝ կապուած ռոյալիստներու (միապետականներու) դաւադրութեան մը հետ, որուն նպատակն էր զայն առեւանգել կամ սպաննել, եւ որուն մէջ ներգրաւուած էին բրիտանական կառավարութիւնը, Մորոն եւ Պուրպոնեան տան անանուն իշխան մը։ Իր արտաքին գործոց նախարար Թալէյրանի խորհուրդով՝ Նափոլէոն հրամայեց առեւանգել Էնկիէնի դուքսը (Duke of Enghien)՝ խախտելով Պատենի (Baden) ինքնիշխանութիւնը։ Դուքսը արագօրէն մահապատժի ենթարկուեցաւ գաղտնի ռազմական դատավարութենէ մը ետք, թէեւ չկար որեւէ փաստ, որ ան խառնուած էր դաւադրութեան մէջ։ Էնկիէնի առեւանգումն ու մահապատիժը կատաղեցուցին ռոյալիստներն ու միապետները ամբողջ Եւրոպայի մէջ եւ Ռուսիոյ կողմէ պաշտօնական բողոքի արժանացան։

Ռոյալիստներու դաւադրութենէն ետք, Պոնափարթի կողմնակիցները համոզեցին զայն Հիւպատոսութիւնը վերածել միապետութեան։ Անոնք կը պնդէին, որ ժառանգորդի մը ներկայութիւնը պիտի օգնէ ապահովելու վարչակարգի կայունութիւնը՝ անոր մահուան պարագային։ Նմանապէս, անոնք կը հաւատային, որ միապետութիւնը Նափոլէոնը աւելի ընդունելի պիտի դարձնէ սահմանադրական միապետականներուն համար եւ Ֆրանսան պիտի դնէ նոյն մակարդակի վրայ եւրոպական միւս միապետութիւններուն հետ։ Մայիս 18-ին ծերակոյտը Նափոլէոնը հռչակեց Ֆրանսացիներու Կայսր եւ հաստատեց նոր սահմանադրութիւն մը։ Յաջորդ օրը, Նափոլէոն իր 18 յառաջատար զօրավարները նշանակեց Կայսրութեան Մարշալներ։

Ժառանգական կայսրութիւնը հաստատուեցաւ Յունիսին տեղի ունեցած հանրաքուէով։ Պաշտօնական արդիւնքները ցոյց տուին, որ 3.5 միլիոն մարդ քուէարկած էր «Այո», իսկ 2,569 հոգի՝ «Ոչ»։ Սակայն «Այո» քուէներուն թիւը կեղծօրէն ուռճացուած էր 300,000-էն մինչեւ 500,000 քուէով։ Մասնակցութիւնը, որ 35% էր, աւելի ցած էր, քան նախորդ հանրաքուէի ցուցանիշը։ Բրիտանիան, Ռուսիան, Շուէտը եւ Օսմանեան կայսրութիւնը մերժեցին ճանչնալ Նափոլէոնի տիտղոսը։ Աւստրիան, սակայն, ճանչցաւ Նափոլէոնը որպէս Ֆրանսացիներու Կայսր՝ փոխադարձաբար Ֆրանսայի կողմէ Ֆրանցիս Ա.-ը որպէս Աւստրիոյ Կայսր ճանչնալու պայմանով։

Նափոլէոնի թագադրութիւնը, Պիոս Է. Պապին մասնակցութեամբ, տեղի ունեցաւ Փարիզի Աստուածամօր տաճարին (Notre Dame de Paris) մէջ՝ 2 Դեկտեմբեր 1804-ին։ Պապին կողմէ օծուելէ ետք, Նափոլէոն ինքն իրեն թագադրեց Շարլըմանի (Կարլոս Մեծ) թագի կրկնօրինակով։ Այնուհետեւ ան թագադրեց Ժոզէֆինը, որ ֆրանսական պատմութեան մէջ դարձաւ երկրորդ կինը՝ Մարի տը Մետիչիէն ետք, որ թագադրուեցաւ ու օծուեցաւ։ Ապա ան երդում տուաւ պաշտպանել հանրապետութեան տարածքը, յարգել Համաձայնագիրը (Concordat), պաշտամունքի ազատութիւնը, քաղաքական ու քաղաքացիական ազատութիւններն ու պետականացուած հողերու վաճառքը, օրէնքով սահմանուածէն զատ ուրիշ որեւէ հարկ չպարտադրել, պահպանել Պատուոյ Լեգէոնի (Legion of Honour) շքանշանը եւ կառավարել ի շահ ֆրանսացի ժողովուրդի բարօրութեան ու փառքին։

17 Մարտ 1805-ին, Նափոլէոն ինքզինք հռչակեց Իտալիոյ Թագաւոր եւ Միլանի տաճարին մէջ թագադրուեցաւ Լոմպարտիոյ Երկաթէ Թագով։ Աւստրիան ասիկա նկատեց իբրեւ սադրանք՝ Իտալիոյ մէջ ունեցած իր սեփական տարածքային շահերուն պատճառով։ Երբ Նափոլէոն Ժենովան (Genoa) եւ Լիկուրիան (Liguria) կցեց իր կայսրութեան, Աւստրիան պաշտօնապէս բողոքեց Լիւնեվիլի դաշնագրի այս խախտման դէմ։

### Երրորդ դաշնակցութեան պատերազմ

1805 Սեպտեմբերին Շուէտը, Ռուսիան, Աւստրիան, Նէափոլը եւ Օսմանեան կայսրութիւնը միացած էին Բրիտանիոյ՝ Ֆրանսայի դէմ ուղղուած դաշնակցութեան մէջ։ 1803-ին եւ 1804-ին Նափոլէոն Պուլոնի (Boulogne) շուրջ զօրք հաւաքած էր Բրիտանիա ներխուժելու համար։ Անոնք երբեք չներխուժեցին, բայց այդ ուժը կազմեց Նափոլէոնի Մեծ Բանակին (Grande Armée) կորիզը, որ ստեղծուեցաւ 1805 Օգոստոսին։ Սկիզբը, ֆրանսական այս բանակը ունէր մօտ 200,000 մարդ՝ կազմակերպուած եօթը զօրաբանակներու (corps), հրետանիի ու հեծելազօրի պահեստային ուժերու եւ ընտրանի կայսերական պահակագունդի (Imperial Guard)։ Մինչեւ 1805 Օգոստոս, Մեծ Բանակը աճած էր՝ հասնելով 350,000 հոգինոց ուժի, որ լաւապէս զինուած էր, մարզուած եւ կ'առաջնորդուէր հմուտ սպաներու կողմէ։

Ներխուժումը դիւրացնելու համար, Նափոլէոն ծրագրած էր Թագաւորական նաւատորմը Լամանշի նեղուցէն (English Channel) հեռու հրապուրել՝ շեղողական յարձակում մը գործելով բրիտանական Արեւմտեան Հնդկաստանի (West Indies) վրայ։ Սակայն, ծրագիրը ձախողեցաւ 1805 Յուլիսին Ֆինիսթերէ հրուանդանի ճակատամարտին բրիտանացիներու տարած յաղթանակէն ետք։ Ֆրանսացի ծովակալ Փիեռ-Շարլ Վիլնէօվը նահանջեց դէպի Քատիս՝ փոխանակ Մանշի նեղուցին վրայ յարձակելու համար միանալու Պրեսթի (Brest) ֆրանսական ծովային ուժերուն։ Ցամաքային թշնամիներու կողմէ հաւանական ներխուժման դիմագրաւելով՝ Նափոլէոն հրաժարեցաւ Անգլիա ներխուժելու իր ծրագիրէն եւ նպատակադրեց ջախջախել Հարաւային Գերմանիոյ մէջ մեկուսացած աւստրիական բանակները, նախքան անոնց ռուս դաշնակիցին մեծ ուժերով տեղ հասնիլը։ Սեպտեմբեր 25-ին, 200,000 ֆրանսական զօրքեր սկսան անցնիլ Հռենոսը՝ 260 քմ (160 մղոն) երկարութեամբ ռազմաճակատով։

Աւստրիացի հրամանատար Կարլ Մաք ֆոն Լայպերիխը աւստրիական բանակին մեծ մասը հաւաքած էր Սուաբիոյ (Swabia) Ուլմ ամրոցին մէջ։ Նափոլէոնի բանակը, սակայն, արագօրէն շարժեցաւ եւ շրջանցեց աւստրիական դիրքերը։ Քանի մը փոքր ընդհարումներէ ետք, որոնք իրենց գագաթնակէտին հասան Ուլմի ճակատամարտով, Մաքը անձնատուր եղաւ։ Ֆրանսական 2,000 զոհերու (կորուստներու) դիմաց, Նափոլէոն իր բանակին արագ քայլարշաւին շնորհիւ գերեվարեց 60,000 աւստրիացի զինուոր։ Ֆրանսացիներուն համար ցամաքի վրայ տարած այս տպաւորիչ յաղթանակը մթագնեցաւ այն վճռական յաղթանակով, որ Թագաւորական նաւատորմը տարաւ Թրաֆալկարի ճակատամարտին՝ Հոկտեմբեր 21-ին։ Թրաֆալկարէն ետք, Թագաւորական նաւատորմը այլեւս երբեք լուրջ մարտահրաւէր չստացաւ Նափոլէոնի նաւատորմին կողմէ։

Ֆրանսական ուժերը Նոյեմբերին գրաւեցին Վիեննան՝ ձեռք ձգելով 100,000 հրացան (musket), 540 թնդանօթ եւ Դանուբի վրայ գտնուող անվնաս կամուրջները։ Նափոլէոն այնուհետեւ իր բանակը ուղարկեց հիւսիս՝ դաշնակիցներուն հետապնդելու համար։ Ռուսիոյ Ալեքսանտր Ա. կայսրն ու Ֆրանցիս Ա.-ը որոշեցին ճակատամարտի բռնուիլ Նափոլէոնի հետ՝ հակառակ իրենց որոշ ստորադասներու վերապահումներուն։ 2 Դեկտեմբերին տեղի ունեցած Աուսթերլիցի ճակատամարտին, Նափոլէոն իր բանակը տեղակայեց Փրացենի (Pratzen) բարձունքներուն ստորոտը։ Ան հրամայեց իր աջ թեւին կեղծ նահանջ կատարել՝ դրդելով դաշնակիցները ցած իջնել բարձունքներէն՝ հետապնդման նպատակով։ Ֆրանսական կեդրոնն ու ձախ թեւը այնուհետեւ գրաւեցին բարձունքները եւ դաշնակիցները առան երկկողմանի շրջափակման (աքցանաձեւ հարուածի) մէջ։ Հազարաւոր ռուս զինուորներ փախուստի դիմեցին սառած լիճի մը վրայով՝ թակարդէն խուսափելու համար, եւ անոնցմէ 100-էն մինչեւ 2,000 հոգի խեղդուեցաւ։ Դաշնակից ուժերուն մօտաւորապէս մէկ երրորդը սպաննուեցաւ, գերի բռնուեցաւ կամ վիրաւորուեցաւ։

Աուսթերլիցի մեծ ձախողութիւնը (աղէտը) ստիպեց Աւստրիոյ հաշտութիւն խնդրել։ Յաջորդող Փրեսպուրկի դաշնագրով, որ ստորագրուեցաւ Դեկտեմբեր 26-ին, Աւստրիան դուրս եկաւ դաշնակցութենէն, զգալի տարածքներ կորսնցուց յանուն Իտալական Թագաւորութեան ու Պաւարիոյ, եւ ստիպուեցաւ վճարել 40 միլիոն ֆրանքի պատերազմական տուգանք։ Ալեքսանտրի բանակին թոյլատրուեցաւ ապահով կերպով վերադառնալ Ռուսիա։ Նափոլէոն յետագային ըսած է. «Աուսթերլիցի ճակատամարտը իմ մղած բոլոր կռիւներուն ամենափառաւորն է»։ Ֆրենք ՄաքԼինը կ'ենթադրէ, որ Նափոլէոն այնքան յաջողակ էր Աուսթերլիցի մէջ, որ կորսնցուց կապը իրականութեան հետ, եւ այն, ինչ նախապէս Ֆրանսայի արտաքին քաղաքականութիւնն էր, դարձաւ «անձնական նափոլէոնեան քաղաքականութիւն»։ Վինսենթ Քրոնինը չի համաձայնիր ասոր՝ նշելով, որ Նափոլէոն չափազանց յաւակնոտ չէր իր անձին համար, այլ «ան կը մարմնաւորէր երեսուն միլիոն ֆրանսացիներու յաւակնութիւնները»։

## Միջինարեւելեան դաշինքներ

Նափոլէոն կը շարունակէր փայփայել Միջին Արեւելքի մէջ ֆրանսական ներկայութիւն հաստատելու վեհ ծրագիրը, որպէսզի ճնշում գործադրէր Բրիտանիոյ եւ Ռուսիոյ վրայ՝ թերեւս դաշինք կազմելով Օսմանեան կայսրութեան հետ։ 1806 Փետրուարին, Օսմանեան կայսր Սելիմ Գ.-ը Նափոլէոնը ճանչցաւ որպէս կայսր։ Ան նաեւ ընտրեց Ֆրանսայի հետ դաշնակցելու ուղին՝ Ֆրանսան անուանելով «մեր անկեղծ ու բնական դաշնակիցը»։ Այդ որոշումը Օսմանեան կայսրութիւնը ներքաշեց Ռուսիոյ եւ Բրիտանիոյ դէմ կործանարար պատերազմի մը մէջ։ Ֆրանս-պարսկական դաշինք կնքուեցաւ Նափոլէոնի եւ Ֆաթհ-Ալի Շահ Ղաջարի Պարսկական կայսրութեան միջեւ։ Անիկա փլուզուեցաւ 1807-ին, երբ Ֆրանսան ու Ռուսիան անսպասելի դաշինք մը կազմեցին։ Ի վերջոյ, Նափոլէոն Միջին Արեւելքի մէջ ոչ մէկ արդիւնաւէտ դաշինք կրցաւ ստեղծել։

### Չորրորդ դաշնակցութեան պատերազմ եւ Թիլզիթ

Աուսթերլիցէն ետք, Նափոլէոն մեծցուց իր քաղաքական իշխանութիւնը Եւրոպայի մէջ։ 1806-ին ան գահընկեց ըրաւ Նէափոլի Պուրպոն թագաւորը եւ գահ բարձրացուց իր մեծ եղբայրը՝ Ժոզէֆը։ Այնուհետեւ ան իր կրտսեր եղբայրը՝ Լուին, դարձուց Հոլանտայի թագաւոր։ Յուլիս 12-ին ան հիմնեց Հռենոսեան Համադաշնակցութիւնը (Confederation of the Rhine)՝ գերմանական պետութիւններու միաւորում մը, որ պէտք է ծառայէր որպէս պահպանական գօտի (buffer zone) Ֆրանսայի եւ Կեդրոնական Եւրոպայի միջեւ։ Այս համադաշնակցութեան ստեղծումը վերջ դրաւ Սրբազան Հռոմէական Կայսրութեան։

Նափոլէոնի աճող ազդեցութիւնը Գերմանիոյ մէջ վտանգեց Պրուսիոյ՝ որպէս մեծ տէրութեան կարգավիճակը, եւ ի պատասխան՝ Ֆրիտրիխ Վիլհելմ Գ.-ը որոշեց պատերազմիլ Ֆրանսայի դէմ։ Պրուսիան եւ Ռուսիան ստորագրեցին ռազմական դաշինք մը՝ ստեղծելով չորրորդ դաշնակցութիւնը Ֆրանսայի դէմ։ Պրուսիան, սակայն, մարտավարական մեծ սխալ գործեց՝ պատերազմ յայտարարելով այն ատեն, երբ ֆրանսական զօրքերը տակաւին Հարաւային Գերմանիա կը գտնուէին, եւ ամիսներ առաջ, քան ռուսական բաւարար զօրքերը կրնային հասնիլ ռազմաճակատ։ Նափոլէոն 180000 զինուորով ներխուժեց Պրուսիա՝ արագօրէն յառաջանալով Զաալէ (Saale) գետի աջ ափով։ Իմանալով պրուսական բանակի գտնուած վայրը՝ ֆրանսացիները թեքուեցան դէպի արեւմուտք՝ այդպիսով պրուսացիները կտրելով Պերլինէն եւ դանդաղօրէն մօտեցող ռուսերէն։ 14 Հոկտեմբերին մղուած Ենայի եւ Աուերշթետի զոյգ ճակատամարտերուն ֆրանսացիները համոզիչ պարտութեան մատնեցին պրուսացիներուն եւ ծանր կորուստներ պատճառեցին անոնց։ Քանի մը գլխաւոր հրամանատարներու սպաննուելէն կամ անգործունեայ դառնալէն ետք, պրուս թագաւորը անկարող գտնուեցաւ արդիւնաւէտօրէն ղեկավարել բանակը, որ արագօրէն կազմալուծուեցաւ։

Յաջորդ ամսուան ընթացքին, ֆրանսացիները գերի վերցուցին 140,000 զինուոր եւ աւելի քան 2,000 թնդանօթ։ Հակառակ իրենց ջախջախիչ պարտութեան, պրուսացիները մերժեցին բանակցիլ ֆրանսացիներուն հետ, մինչեւ որ ռուսերը հնարաւորութիւն ունենային կռիւի մէջ մտնելու։ Իր յաղթանակէն ետք, Նափոլէոն պարտադրեց Մայրցամաքային համակարգի (Continental System) առաջին տարրերը՝ 1806 Նոյեմբերին հրապարակուած Պերլինի հրամանագիրով։ Մայրցամաքային համակարգը, որ կ'արգիլէր եւրոպական երկիրներուն առեւտուր ընել Բրիտանիոյ հետ, լայնօրէն խախտուեցաւ անոր ամբողջ կառավարման ընթացքին։ Յաջորդ քանի մը ամիսներուն, Նափոլէոն Լեհաստանի վրայով քալեց դէպի յառաջացող ռուսական բանակները եւ 1807 Փետրուարին արիւնալի ու անորոշ ելքով (ստատուս քուոյով) աւարտած Էյլաուի ճակատամարտը մղեց։ Երկու կողմերու հանգիստի եւ ուժերու համախմբման շրջանէ մը ետք, պատերազմը վերսկսաւ Յունիսին՝ Հայլսպերկի նախնական բախումով, որ կրկին անորոշ եղաւ։

Յունիս 14-ին Նափոլէոն ջախջախիչ յաղթանակ տարաւ ռուսերուն դէմ Ֆրիտլանտի ճակատամարտին՝ պատճառելով կորուստներ, որոնք կը կազմէին ռուսական բանակի մօտ 30%-ը։ Անոնց պարտութեան չափը համոզեց ռուսերը խաղաղութիւն կնքել ֆրանսացիներուն հետ։ Երկու կայսրերը խաղաղութեան բանակցութիւնները սկսան Յունիս 25-ին Թիլզիթ քաղաքին մէջ՝ Նեման (Niemen) գետի մէջտեղը լողացող լաստի մը վրայ տեղի ունեցած հանդիպման ընթացքին, գետ մը, որ կը բաժնէր ֆրանսական եւ ռուսական զօրքերն ու անոնց ազդեցութեան համապատասխան ոլորտները։ Նափոլէոն Ալեքսանտրին համեմատաբար մեղմ պայմաններ առաջարկեց՝ պահանջելով, որ Ռուսիան միանայ Մայրցամաքային համակարգին, դուրս բերէ իր ուժերը Վալախիայէն ու Մոլտովայէն եւ Յոնիական կղզիները յանձնէ Ֆրանսայի։ Ի հակադրութիւն ասոր, Պրուսիոյ հանդէպ չափազանց խիստ վարուեցան։ Անիկա կորսնցուց իր տարածքին եւ բնակչութեան կէսը եւ ենթարկուեցաւ երկամեայ բռնագրաւման (օքուփասիոն), որ իրեն արժեց մօտ 1.4 միլիառ ֆրանք։ Նախկին պրուսական տարածքէն Նափոլէոն ստեղծեց Վեսթֆալիոյ Թագաւորութիւնը, որ կը կառավարուէր իր կրտսեր եղբօր՝ Ժերոմի կողմէ, եւ Վարշաւայի Դքսութիւնը։ Թիւլզիթի մէջ Պրուսիոյ ենթարկուած նուաստացուցիչ վերաբերմունքը այդ երկրին մէջ տեւական թշնամանք յառաջացուց Ֆրանսայի դէմ։ Դաշնագիրը ժողովրդականութիւն չէր վայելեր նաեւ Ռուսիոյ մէջ՝ ճնշում գործադրելով Ալեքսանտրի վրայ՝ վերջ տալու Ֆրանսայի հետ դաշինքին։ Այդուհանդերձ, Թիլզիթի դաշնագիրը Նափոլէոնին պատերազմէն դադար մը տուաւ եւ թոյլ տուաւ վերադառնալ Ֆրանսա, որ ան չէր տեսած աւելի քան 300 օր։

### Թերակղզիի պատերազմ եւ Էրֆուրթ

Թիլզիթէն ետք, Նափոլէոն իր ուշադրութիւնը դարձուց Փորթուգալի վրայ, որ կը վարանէր խստօրէն կիրարկել իր աւանդական դաշնակիցին՝ Բրիտանիոյ դէմ ուղղուած շրջափակումը։ 17 Հոկտեմբեր 1807-ին, զօրավար Ժան-Անտոշ Ժիւնոյի հրամանատարութեամբ 24,000 ֆրանսացի զինուորներ, Սպանիոյ համաձայնութեամբ, անցան Փիրենէյները եւ ուղղուեցան դէպի Փորթուգալ՝ շրջափակումը պարտադրելու համար։ Ժիւնօ Նոյեմբերին գրաւեց Լիզպոնը. փորթուգալական արքայական ընտանիքը արդէն իսկ փորթուգալական նաւատորմով փախած էր Պրազիլ։

1808 Մարտին պալատական յեղաշրջում մը յանգեցուց Սպանիոյ Քարլոս Դ. թագաւորի հրաժարականին՝ ի նպաստ իր որդիին՝ Ֆերնանտօ Է.-ի։ Յաջորդ ամիս, Նափոլէոն Քարլոսն ու Ֆերնանտօն կանչեց Պայոն (Bayonne), ուր Մայիսին ստիպեց երկուքին ալ հրաժարիլ սպանական գահի նկատմամբ իրենց պահանջներէն։ Նափոլէոն այնուհետեւ իր եղբայրը՝ Ժոզէֆը, դարձուց Սպանիոյ թագաւոր։ Այդ ատեն արդէն թերակղզիին մէջ տեղակայուած էին 120,000 ֆրանսացի զինուորներ, եւ սպանացիներուն մօտ լայնածաւալ ընդդիմութիւն կար բռնագրաւման ու սպանական Պուրպոններու տապալման դէմ։ Մայիս 2-ին Մատրիտի մէջ ֆրանսացիներու դէմ ապստամբութիւն բռնկեցաւ, որ յաջորդող շաբաթներուն տարածուեցաւ ամբողջ Սպանիոյ մէջ։ Ֆրանսական դաժան ճնշումներուն դիմաց՝ ապստամբութիւնը վերածուեցաւ տեւական հակամարտութեան։ Ժոզէֆ մեկնեցաւ Մատրիտ, ուր Յուլիս 24-ին հռչակուեցաւ Սպանիոյ թագաւոր։ Սակայն, Պայլենի (Bailén) ճակատամարտին սպանական կանոնաւոր ուժերու կողմէ ֆրանսացիներու կրած պարտութեան լուրէն ետք, Ժոզէֆ քանի մը օր անց փախաւ Մատրիտէն։ Յաջորդ ամիս բրիտանական ուժ մը ցամաք հանուեցաւ Փորթուգալի մէջ, եւ Օգոստոս 21-ին անոնք Վիմիերոյի (Vimiero) ճակատամարտին պարտութեան մատնեցին ֆրանսացիներուն։ Սինթրայի համաձայնագիրով (Convention of Cintra) ֆրանսացիները պարպեցին Փորթուգալը։

Պայլենի եւ Վիմիերոյի պարտութիւնները համոզեցին Նափոլէոնը, որ ինք պէտք է ստանձնէ Իպերական արշաւանքի հրամանատարութիւնը։ Սպանիա մեկնելէ առաջ ան փորձեց ամրապնդել դաշինքը Ռուսիոյ հետ եւ Ալեքսանտրէն խոստում ստանալ, որ Ռուսիան պատերազմ կը յայտարարէ Աւստրիոյ դէմ, եթէ վերջինս յարձակի Ֆրանսայի վրայ։ 1808 Հոկտեմբերին Էրֆուրթի վեհաժողովին (Congress of Erfurt) Նափոլէոն եւ Ալեքսանտր համաձայնութեան եկան, որ կը ճանչնար Ֆինլանտիոյ ռուսական նուաճումը եւ կոչ կ'ընէր Բրիտանիոյ՝ դադրեցնել իր պատերազմը Ֆրանսայի դէմ։ Սակայն, Ալեքսանտր չկրցաւ յստակ պարտաւորութիւն ստանձնել Աւստրիոյ դէմ պատերազմելու գծով։

Նոյեմբեր 6-ին Նափոլէոն Վիթորիայի (Vitoria) մէջ էր եւ ստանձնեց ֆրանսական առաջնորդութեամբ գործող 240,000 զօրքերու հրամանատարութիւնը։ Անգլօ-սպանական ուժերու դէմ տարած շարք մը յաղթանակներէ ետք, անոնք Դեկտեմբեր 4-ին վերագրաւեցին Մատրիտը։ Նափոլէոն այնուհետեւ հետապնդեց նահանջող բրիտանական բանակը, որ ի վերջոյ հեռացուեցաւ (տարհանուեցաւ) Քորունիայէն (Corunna) 1809 Յունուարին։ Ան Յունուար 17-ին մեկնեցաւ Ֆրանսա՝ հրամանատարութիւնը ձգելով Ժոզէֆին։ Նափոլէոն 1808-ի արշաւանքէն ետք այլեւս երբեք չվերադարձաւ Սպանիա։ Ապրիլին բրիտանացիները թերակղզի ուղարկեցին մէկ այլ բանակ՝ Արթիւր Ուելսլիի՝ ապագայ Վելինկթընի դուքսի առաջնորդութեամբ։ Բրիտանական, փորթուգալական եւ սպանական զօրքերը երկարատեւ հակամարտութիւններու շարքի մը մէջ ներքաշեցին ֆրանսացիները, մինչդեռ դաժան պարտիզանական (կերիլային) պատերազմը համակեց սպանական գիւղական վայրերու մեծ մասը․ հակամարտութիւն մը, որուն ընթացքին երկու կողմերն ալ վայրագութիւններ գործեցին։ Նափոլէոն յետագային Թերակղզիի արշաւանքը անուանեց «այն անյաջող պատերազմը, [որ] կործանեց զիս»։ Անիկա 1808-էն մինչեւ 1812 թուական կապեց ֆրանսական առաջնորդութեամբ գործող շուրջ 300,000 զօրք։ Մինչեւ 1814 թուական, ֆրանսացիները դուրս մղուեցան թերակղզիէն՝ արշաւանքի ընթացքին ունենալով աւելի քան 150,000 զոհ։

### Հինգերորդ Դաշնակցութեան Պատերազմը

Սպանիոյ Պուրպոններու գահընկեցութիւնը Աւստրիոյ մէջ տագնապ յառաջացուց Նափոլէոնի նկրտումներուն նկատմամբ, մինչ միւս կողմէ՝ Թերակղզիի պատերազմին մէջ (Սպանիոյ եւ Փորթուգալի մէջ) Ֆրանսայի ռազմական դժուարութիւնները քաջալերեցին Աւստրիան պատերազմի սկսելու։ 10 Ապրիլ 1809-ի վաղ առաւօտեան, աւստրիական բանակը անցաւ Ին գետը եւ ներխուժեց Պաւարիա։ Աւստրիական յառաջխաղացքը անկազմակերպ էր, եւ անոնք չկրցան յաղթել պաւարական բանակին՝ նախքան ֆրանսացիներուն իրենց ուժերը կեդրոնացնելը։ Նափոլէոն Փարիզէն ժամանեց 17 Ապրիլին՝ ֆրանսական արշաւանքը ղեկավարելու համար։ Յաջորդող Էքմիւլի ճակատամարտին ան թեթեւակիօրէն վիրաւորուեցաւ կրունկէն, բայց աւստրիացիները ստիպուեցան նահանջել Դանուբ գետի վրայով։ Ֆրանսացիները գրաւեցին Վիեննան 13 Մայիսին, սակայն բնակչութեան մեծ մասը փախած էր, իսկ նահանջող բանակը կործանած էր գետին վրայ գտնուող բոլոր չորս կամուրջները։

21 Մայիսին, ֆրանսացիները փորձեցին անցնիլ Դանուբը, որ պատճառ դարձաւ Ասփերն-Էսլինկի ճակատամարտին։ Երկու կողմերն ալ իրարու պատճառեցին մօտաւորապէս 23,000 զոհ ու վիրաւոր, եւ ֆրանսացիները ստիպուեցան ետ քաշուիլ։ Ճակատամարտը եւրոպական մայրաքաղաքներուն մէջ ներկայացուեցաւ իբրեւ Նափոլէոնի պարտութիւն եւ վնասեց անոր անպարտելիութեան համբաւին։ Վեց շաբաթուան պատրաստութիւններէ ետք, Նափոլէոն դարձեալ փորձեց անցնիլ Դանուբը։ Յաջորդող Վակրամի ճակատամարտին (5–6 Յուլիս) աւստրիացիները ստիպուեցան նահանջել, բայց ֆրանսացիներն ու աւստրիացիները հաւասարապէս կրեցին 37,000-էն 39,000 սպանուածի, վիրաւորի կամ գերիի կորուստ։ Ֆրանսացիները հասան նահանջող աւստրիացիներուն Ցնայմի ճակատամարտին՝ 10 Յուլիսին, եւ վերջիններս զինադադար ստորագրեցին 12 Յուլիսին։ Օգոստոսին, բրիտանական ուժ մը ցամաք հանուեցաւ Հոլանտա, բայց կորսնցուց 4,000 մարդ՝ գլխաւորաբար հիւանդութիւններու պատճառով, նախքան Դեկտեմբերին ետ քաշուիլը։

Շէօնպրունի դաշնագիրը, Հոկտեմբեր 1809-ին, խիստ էր Աւստրիոյ համար, որ կորսնցուց զգալի տարածքներ եւ աւելի քան երեք միլիոն հպատակ։ Ֆրանսան ստացաւ Քարինթիան, Քարնիոլան եւ Ադրիատիկի Թրիեսթ ու Ֆիումէ (Ռիյեքա) նաւահանգիստները. 1795-ի երրորդ բաժանումով Աւստրիոյ կողմէ կցուած Լեհաստանի այն մասը, որ այն ատեն ծանօթ էր իբրեւ Արեւմտեան Կալիցիա, տրուեցաւ լեհական հսկողութեան տակ գտնուող Վարշաւայի դքսութեան, իսկ նախկին Զալցպուրկի արքեպիսկոպոսութեան տարածքը անցաւ Պաւարիոյ։ Աւստրիայէն պահանջուեցաւ վճարել 200 միլիոն ֆրանքի տուգանք, իսկ անոր բանակը կրճատուեցաւ մինչեւ 150,000 մարդու։

### Կայսրութեան ամրապնդումը

Ժոզեֆինի հետ Նափոլէոնի ամուսնութիւնը զաւակ չէր պարգեւած, եւ ան որոշեց ապահովել հարստութեանշարունակականութիւնը ու ամրապնդել անոր դիրքը Եւրոպայի մէջ՝ ռազմավարական ամուսնութիւն մը կնքելով եւրոպական գլխաւոր արքայական տուներէն մէկուն հետ։ 1809 Նոյեմբերին ան յայտարարեց Ժոզեֆինէն բաժնուելու իր որոշման մասին, եւ ամուսնութիւնը չեղեալ յայտարարուեցաւ 1810 Յունուարին։ Նափոլէոն արդէն իսկ բանակցութիւններ սկսած էր Ալեքսանտր ցարի քրոջ՝ Աննայի հետ ամուսնութեան համար, սակայն ցարը պատասխանած էր, թէ ան դեռ չափազանց պզտիկ է։ Ապա Նափոլէոն դիմեց Աւստրիոյ, եւ արագօրէն համաձայնութիւն ձեռք բերուեցաւ Աւստրիոյ կայսեր դստեր՝ Մարի Լուիզի հետ ամուսնութեան շուրջ։ Ամուսնութիւնը պաշտօնականացաւ քաղաքացիական արարողութեամբ՝ 1 Ապրիլին, իսկ յաջորդ օրը կրօնական պսակադրութիւնը տեղի ունեցաւ Լուվրի մէջ։ Մարի Լուիզի հետ ամուսնութիւնը լայնօրէն դիտուեցաւ իբրեւ ֆրանսական քաղաքականութեան շրջադարձ՝ դէպի Աւստրիոյ հետ աւելի սերտ կապեր եւ հեռացում Ռուսաստանի հետ արդէն իսկ լարուած յարաբերութիւններէն։ 20 Մարտ 1811-ին, Մարի Լուիզ ծնունդ տուաւ օրինական ժառանգորդին՝ Ֆրանսուա Շարլ Ժոզեֆ Նափոլէոնին, որ տիտղոսուեցաւ Հռոմի թագաւոր։

Պապական պետութիւններու (Մայիս 1809, Փետրուար 1810), Հոլանտայի (Յուլիս 1810) եւ Վեստֆալիոյ հիւսիսային ափամերձ շրջաններու (Օգոստոս 1810) կցումով՝ բուն Ֆրանսան է՛լ աւելի ընդարձակեց իր տարածքը։ Նափոլէոն այժմ, ուղղակի կամ անուղղակի կերպով՝ իր արբանեակ թագաւորութիւններու միջոցով, կը կառավարէր եւրոպական բնակչութեան մօտաւորապէս 40 տոկոսը։

### Ներխուժումը Ռուսաստան

Ալեքսանտր ցարը Վարշաւայի մեծ դքսութեան ստեղծումը, Նափոլէոնի ամուսնական դաշինքը Աւստրիոյ հետ եւ ֆրանսացի մարշալ Ժան-Պաթիսթ Ժիւլ Պերնատոթի ընտրութիւնը Շուէտի թագաժառանգ՝ կը դիտէր իբրեւ Ռուսաստանը շրջափակելու (սանձելու) փորձեր։ 1810 Դեկտեմբերին Նափոլէոն կցեց Օլտենպուրկի դքսութիւնը, ինչ որ Ալեքսանտր վիրաւորանք համարեց, քանի որ իր հօրեղբայրը այնտեղի դուքսն էր։ Ալեքսանտր պատասխանեց՝ թոյլատրելով չէզոք նաւերու մուտքը ռուսական նաւահանգիստներ եւ արգիլելով ֆրանսական ներածումներուն մեծ մասը։ Ռուսաստանը կը վախնար, որ Նափոլէոն մտադիր է վերականգնել Լեհաստանի թագաւորութիւնը, մինչդեռ Նափոլէոն կը կասկածէր, որ Ռուսաստանը Բրիտանիոյ հետ դաշինք կը փնտռէ Ֆրանսայի դէմ։

1811-ի վերջաւորութեան Նափոլէոն սկսաւ ծրագրել ներխուժումը Ռուսաստան։ 1812 Փետրուարին ստորագրուած ֆրանս-պրուսական դաշինքը ստիպեց Պրուսիոյ 20,000 զինուոր տրամադրել ներխուժման համար, իսկ Մարտին Աւստրիան համաձայնեցաւ տրամադրել 30,000 մարդ։ Նափոլէոնի բազմազգ «Մեծ բանակը» (Grande Armée) բաղկացած էր շուրջ 450,000 առաջնագիծի զինուորներէ, որոնցմէ մօտաւորապէս մէկ երրորդը միայն ֆրանսախօս էր։ Նափոլէոն այս ներխուժումը կոչեց «Լեհական երկրորդ պատերազմ», սակայն հրաժարեցաւ երաշխաւորել անկախ Լեհաստանի մը գոյութիւնը՝ վախնալով իր աւստրիացի եւ պրուսիացի դաշնակիցները օտարացնելէ։

24 Յունիսին Նափոլէոնի զօրքերը սկսան անցնիլ Նեման գետը դէպի ռուսական Լիթուանիա՝ նպատակ ունենալով ռուսերը հրապուրել մէկ կամ երկու վճռական ճակատամարտերու մէջ։ Ռուսերը նահանջեցին 320 քիլոմեթր դէպի արեւելք՝ մինչեւ Դուինա (Դուինսկ) գետը, եւ կիրարկեցին «այրած երկրի» քաղաքականութիւնը, ինչ որ ֆրանսացիներուն համար հետզհետէ աւելի դժուարացուց սնունդ հայթայթելը իրենց եւ իրենց ձիերուն համար։ 18 Օգոստոսին Նափոլէոն գրաւեց Սմոլենսքը՝ կորսնցնելով իր մարդոցմէ 20,000-ը, բայց ռուսերը կրցան կանոնաւոր կերպով նահանջել։

Ռուսերը, դաշտային մարշալ Միխայիլ Քութուզովի հրամանատարութեամբ, դիրքեր գրաւեցին Պորոտինոյի մէջ՝ Մոսկուայէն դուրս, 7 Սեպտեմբերին։ Ճակատամարտը պատճառեց 44,000 ռուս եւ 35,000 ֆրանսացի սպանուած, վիրաւոր կամ գերի՝ դառնալով մինչ այդ Եւրոպայի մէջ տեղի ունեցած ամենաարիւնալի պատերազմական օրերէն մէկը։ Ռուսերը գիշերուան ընթացքին ետ քաշուեցան, եւ Նափոլէոն աւելի ուշ յայտարարեց. «Իմ բոլոր ճակատամարտերէն ամենասարսափելին Մոսկուայի առջեւ տեղի ունեցածն էր։ Ֆրանսացիները իրենց արժանի ցուցաբերեցին յաղթանակի, իսկ ռուսերը՝ անպարտելի ըլլալու»։

Ռուսերը նահանջեցին դէպի Թարութինօ, իսկ Նափոլէոն Մոսկուա մտաւ 14 Սեպտեմբերին։ Յաջորդ երեկոյեան, քաղաքը հրդեհուեցաւ նահանգապետ Ֆէոտոր Ռոսթոփչինի հրամանով։ Սեն Փեթերսպուրկի մէջ գտնուող Ալեքսանտրը հրաժարեցաւ խաղաղութեան բանակցութիւններ վարելէ, եւ վեց շաբաթ ետք Նափոլէոնի բանակը լքեց Մոսկուան։ Մալոյարոսլաւեցը գրաւելէ ետք (ուր կորսնցուց 4,000-էն 10,000 մարդ), Նափոլէոն նահանջեց դէպի Սմոլենսք։ Ֆրանսացիները կը յարձակուէին կազակներու ու գիւղացիներու կողմէ եւ կը տառապէին սաստիկ ցուրտէն, հիւանդութիւններէն ու սնունդի եւ ջուրի պակասէն։ Շուրջ 40,000-էն 50,000 զինուորներ հասան Սմոլենսք 9 Նոյեմբերին. երեք շաբթուան մէջ կորուստը մօտաւորապէս 60,000 էր։ Նափոլէոն նաեւ տեղեկացաւ, որ Փարիզի մէջ զօրավար Քլոտ Ֆրանսուա տը Մալէի կողմէ կազմակերպուած պետական հարուածի փորձը հազիւ թէ ձախողած էր։

Սմոլենսքէն Նափոլէոնի բանակը ուղղուեցաւ դէպի Վիլնիւս, ուր կար 20,000 հոգինոց ֆրանսական կայազօր մը։ Նոյեմբերի վերջաւորութեան, ռուսական ուժերու կողմէ բոլոր կողմերէն յարձակման ենթարկուելով, «Մեծ բանակին» յաջողեցաւ անցնիլ Պերեզինա գետը լողացող կամուրջներով (պոնտոններով)՝ -40 °C (-40 °F) ջերմաստիճանի պայմաններուն մէջ։ 5 Դեկտեմբերին, Վիլնիւս հասնելէ քիչ առաջ, Նափոլէոն լքեց իր քայքայուող բանակը եւ մեկնեցաւ Փարիզ։ Յաջորդող շաբաթներուն «Մեծ բանակի» փլատակները՝ մօտ 75,000 զինուոր, անցան Նեմանը դէպի դաշնակից տարածքներ։ Ռուսական ռազմական կորուստները այս արշաւանքին ընթացքին հասան մինչեւ 300,000-ի, իսկ երկու կողմերու ընդհանուր ռազմական զոհերու թիւը կազմեց մինչեւ մէկ միլիոն մարդ։

### Վեցերորդ Դաշնակցութեան Պատերազմը

1812–13 թուականներու ձմրան ընթացքին, ֆրանսացիները, ռուսերու կողմէ հալածուած, ետ քաշուեցան Լեհաստանի եւ Պրուսիոյ մեծ մասէն, մինչդեռ երկու կողմերն ալ կը վերականգնէին իրենց ուժերը։ Շուէտ եւ Պրուսիա պատերազմ յայտարարեցին Ֆրանսայի դէմ 1813 Մարտին։ Ապրիլին Նափոլէոն ստանձնեց 200,000 հոգինոց բանակի մը հրամանատարութիւնը եւ յաղթեց դաշնակիցներուն Լիւցենի ու Պաուցենի ճակատամարտերուն մէջ։ Բրիտանիան պաշտօնապէս միացաւ դաշնակցութեան Յունիսին, իսկ Օգոստոսին անոնց հետեւեցաւ Աւստրիան, սակայն դաշնակիցները դարձեալ պարտութիւն կրեցին Օգոստոսին տեղի ունեցած Տրեզտենի ճակատամարտին մէջ։ Այսուհանդերձ, դաշնակցութիւնը հետզհետէ աւելի մեծ առաւելութիւն կը ստանար հետեւակի, հեծելազօրի, պահեստային ուժերու եւ սպառազինութեան գետնի վրայ։ Նափոլէոնեան պատերազմներու այս ամենամեծ ճակատամարտին՝ Լայփցիկի ճակատամարտին (19 Հոկտեմբեր), դաշնակիցները տարին վճռական յաղթանակ։ Թէեւ դաշնակիցներու կորուստները կը կազմէին 54,000 մարդ, ֆրանսացիները կորսնցուցին 38,000 սպանուած ու վիրաւոր, եւ 15,000 գերի։ Դէպի Հռենոս ֆրանսական նահանջի ընթացքին եւս մինչեւ 50,000 մարդ կորսուեցաւ մահուան, հիւանդութիւններու եւ դասալքութեան պատճառով։

Ֆրանքֆորթի առաջարկները խաղաղութեան պայմաններ էին, որոնք դաշնակիցները ներկայացուցին 1813 Նոյեմբերին, որոնց համաձայն՝ Նափոլէոն պիտի մնար կայսր, բայց Ֆրանսան պիտի սահմանափակուէր իր «բնական սահմաններով»։ Այս մէկը կը նշանակէր, որ Ֆրանսան պիտի պահպանէր վերահսկողութիւնը Պելճիքայի, Սաւոյի եւ Հռենոսի արեւմտեան ափի նկատմամբ, սակայն պիտի հեռանար Սպանիայէն, Հոլանտայէն, Իտալիայէն եւ Գերմանիայէն։ Նափոլէոն չընդունեց պայմանները, եւ դաշնակիցները 1 Յունուար 1814-ին անցան Հռենոսը՝ մտնելով ֆրանսական տարածք։ Ուելինկթընի բրիտանական ուժերը արդէն իսկ անցած էին Փիրենէյները՝ մուտք գործելով հարաւ-արեւմտեան Ֆրանսա։ Հիւսիս-արեւելեան Ֆրանսայի մէջ Նափոլէոն առաջնորդեց շուրջ 70,000 զինուոր՝ դաշնակիցներու 200,000-անոց բանակին դէմ։ Լա Ռոթիերի ճակատամարտին կրած պարտութենէն ետք, ֆրանսացիները Փետրուարին տարին շարք մը յաղթանակներ, որոնք դաշնակիցներուն ստիպեցին խաղաղութիւն առաջարկել՝ Ֆրանսայի 1791 թուականի սահմաններու հիման վրայ։ Սակայն Նափոլէոն որոշեց շարունակել պայքարը։

Մարտին տեղի ունեցած շարք մը ճակատամարտերէ ետք, դաշնակիցները ստիպեցին Նափոլէոնին նահանջել Արսի-սիւր-Օպի ճակատամարտին մէջ (20–21 Մարտ)։ Ապա դաշնակիցները շարժեցան դէպի Փարիզ, որուն պաշտպանութիւնը կը գտնուէր Ժոզեֆ Պոնափարթի հրամանատարութեան տակ։ 29 Մարտին դաշնակիցներու 200,000-անոց բանակը սկսաւ յարձակումը Պելվիլի եւ Մոնմարթրի բարձունքներուն վրայ։ Կայսրուհի Մարի Լուիզը նոյն իրիկունը իր որդիին՝ Հռոմի թագաւորին հետ փախաւ Փարիզէն։ Մայրաքաղաքը պաշտպանելու համար ունենալով ընդամէնը 38,000-անոց բանակ՝ Ժոզեֆը լիազօրեց ֆրանսացի մարշալ Օկիւսթ տը Մարմոնին անձնատուր ըլլալ 31 Մարտին։ Յաջորդ օրը դաշնակիցները Շարլ Մորիս տը Թալէյրան-Փերեկորը ճանչցան իբրեւ ժամանակաւոր կառավարութեան ղեկավար։ 2 Ապրիլին Ֆրանսայի Սենատը ընդունեց «Կայսեր գահընկէցութեան աքթը» (Acte de déchéance de l'Empereur), որով Նափոլէոնը յայտարարուեցաւ գահընկեց։ Այդ միջոցին, Նափոլէոն կը գտնուէր Ֆոնթենպլոյի մէջ՝ 40,000-էն 60,000-անոց բանակով։ Ան կը մտածէր դէպի Փարիզ քալելու մասին, սակայն 4 Ապրիլին իր աւագ հրամանատարները համոզեցին զինք հրաժարիլ գահէն՝ յօգուտ իր որդիին, իսկ Մարի Լուիզը պիտի ըլլար խնամակալ (ռեժան)։ Սակայն Ալեքսանտր ցարը պահանջեց անվերապահ հրաժարական, եւ Նափոլէոն ակամայ տեղի տուաւ 6 Ապրիլին։

20 Ապրիլին «Հին Կվարդիայի» զինուորներուն ուղղուած իր հրաժեշտի խօսքին մէջ Նափոլէոնը ըսաւ. «Իմ Հին Կվարդիայի՛ զինուորներ, եկած եմ ձեզի հրաժեշտ տալու։ Քսան տարի դուք հաւատարմօրէն ուղեկցեցաք ինծի պատուի ու փառքի ճամբաներուն վրայ։ ...Ձեզի պէս մարդոցմով մեր դատը կորսուած չէր, բայց պատերազմը անվերջ պիտի երկարէր, եւ ատիկա պիտի ըլլար քաղաքացիական պատերազմ։ ...Այսպիսով, ես մեր շահերը կը զոհաբերեմ յանուն մեր հայրենիքի շահերուն։ ...Մի՛ ողբաք իմ ճակատագիրս. եթէ ես համաձայնած եմ ապրիլ, ապա միայն մեր փառքին ծառայելու համար։ Ես կը փափաքիմ գրել այն մեծագործութիւններուն պատմութիւնը, որոնք մենք միասին կատարեցինք։ Մնաք բարո՛վ, զաւակնե՛րս»։

### Աքսոր դէպի Էլպա

11 Ապրիլ 1814-ի Ֆոնթենպլոյի դաշնագիրով դաշնակիցները Նափոլէոնը աքսորեցին Միջերկրական ծովուն մէջ գտնուող, 12,000 բնակիչ ունեցող եւ Թոսքանայի ափէն 10 քմ (6 մղոն) հեռու գտնուող Էլպա կղզին, ուր զինք հռչակեցին ինքնիշխան կառավարիչ։ Յաջորդ գիշեր Նափոլէոն փորձեց անձնասպանութիւն գործել այն թոյնով, որ իր քով կը պահէր Մոսկուայի նահանջի ընթացքին ռուսերու կողմէ գրեթէ գերի բռնուելէն ի վեր։ Սակայն թոյնին ազդեցութիւնը ժամանակի ընթացքին տկարացած էր, եւ ան ողջ մնաց՝ աքսորուելու համար, մինչդեռ իր կինն ու որդին ապաստանեցան Աւստրիա։ Ան կղզի փոխադրուեցաւ բրիտանական «HMS Undaunted» նաւով եւ ցամաք ելաւ Փորթոֆերայիոյ մէջ՝ 4 Մայիսին։ Էլպայի վրայ անցուցած առաջին քանի մը ամիսներուն ան մշակեց վարչական բարեփոխումներու, ճամբաներու ու շէնքերու շինարարութեան, ինչպէս նաեւ կղզիի հանքերու եւ գիւղատնտեսութեան բարելաւման ծրագիրներ, սակայն արդիւնքները սահմանափակ եղան դրամական միջոցներու չգոյութեան պատճառով։ Երբ Նափոլէոն տեղեկացաւ, որ Ժոզեֆինը մահացած է Ֆրանսայի մէջ 29 Մայիսին, ան հոգեպէս կոտրեցաւ եւ երկու օր փակուեցաւ իր սենեակին մէջ։

Նափոլէոն կը հասկնար, որ Ֆրանսայի Լուի ԺԸ. թագաւորը ժողովրդականութիւն չունէր։ Գիտակցելով, որ իր կինն ու որդին չեն միանար իրեն աքսորի մէջ, զրկուած ըլլալով Ֆոնթենպլոյի դաշնագիրով իրեն երաշխաւորուած նպաստէն, եւ տեղեակ ըլլալով այն լուրերուն, թէ զինք պատրաստ կը տեսնեն արտաքսելու Ատլանտեան ովկիանոսի հեռաւոր կղզի մը՝ Նափոլէոն 26 Փետրուար 1815-ին «Inconstant» պրիկ (երկկայմ նաւ) նաւով փախաւ Էլպայէն՝ շուրջ 1,000 մարդոցմով եւ եօթը նաւերէ բաղկացած փոքր նաւատորմիղով մը։

### Հարիւր Օրեր

1 Մարտ 1815-ին Նափոլէոն եւ իր հետեւորդները ցամաք ելան բուն Ֆրանսայի Կոլֆ-Ժուանի ափին եւ Ալպերու ստորոտներով ուղղուեցան դէպի Կրենոպլ՝ անցնելով այն ճամբով, որ այսօր ծանօթ է իբրեւ «Նափոլէոնի երթուղի»։ 7 Մարտին, Կրենոպլի հարաւը, 5-րդ գունդը կտրեց անոր ճամբան։ Նափոլէոն մինակը մօտեցաւ գումարտակին եւ պոռաց անոնց․ «Հո՛ս եմ։ Սպաննեցէ՛ք ձեր Կայսրը, եթէ կը փափաքիք»։ Զինուորները պատասխանեցին․ «Կեցցէ՛ Կայսրը» (Vive l'empereur!) եւ միացան Նափոլէոնի մարդոց։ 14 Մարտին Կայսրութեան մարշալ Միշել Նէյը, որ շաբաթներ առաջ պարծեցած էր, թէ Նափոլէոնը երկաթէ վանդակի մէջ պիտի բերէ Փարիզ, 6,000-անոց բանակով միացաւ Նափոլէոնին։

13 Մարտին Վիեննայի վեհաժողովի մեծ տէրութիւնները Նափոլէոնը յայտարարեցին օրէնքէ դուրս։ Չորս օր ետք, Մեծն Բրիտանիան, Ռուսաստանը, Աւստրիան եւ Պրուսիան իւրաքանչիւրը յանձն առին 150,000-ական մարդ դաշտ հանել՝ անոր իշխանութեան վերջ տալու համար։ Սակայն Լուի ԺԸ.-ը, անդրադառնալով, որ չունի բաւարար չափով վստահելի զօրք Նափոլէոնին դիմագրաւելու համար, 20 Մարտի կանուխ ժամերուն Փարիզէն փախաւ Պելճիքա։ Նափոլէոն նոյն իրիկունը մուտք գործեց Փարիզ։ Ան նշանակեց կառավարութիւն եւ ներկայացուց սահմանադրական փոփոխութիւններ, որոնք Մայիսին հանրաքուէով վաւերացուեցան։ Նոյն ամսուն, նաեւ անուղղակի կերպով ընտրուեցաւ Ներկայացուցիչներու պալատը՝ գոյքային խիստ սահմանափակ ընտրական իրաւունքի հիման վրայ։ Նափոլէոնի առաջնահերթութիւնն էր բանակ ստեղծել դաշնակցութեան դիմագրաւելու համար, սակայն օրէնքը թոյլ չէր տար զօրակոչ յայտարարել, եւ ան կրցաւ հաւաքել ընդամէնը մօտ 300,000 մարդ, որոնց մեծ մասը անփորձ նորակոչիկներ եւ ազգային գվարդիականներ էին։

12 Յունիսին Նափոլէոն շուրջ 124,000-անոց բանակը, որ ծանօթ էր իբրեւ «Հիւսիսային բանակ», առաջնորդեց դէպի Պելճիքա՝ նպատակ ունենալով պատնէշ ստեղծել Ուելինկթընի 112,000-անոց բրիտանական, գերմանական ու հոլանտական զօրքերու եւ Կեպհարտ Լեպերեխտ ֆոն Պլիւխերի 130,000-անոց պրուսական ու սաքսոնական ուժերուն միջեւ։ Լինիի եւ Քաթր Պրայի ճակատամարտերէն ետք, Նափոլէոն 18 Յունիսին դիմագրաւեց Ուելինկթընը Վոթերլոյի ճակատամարտին մէջ։ Ուելինկթընի բանակը դիմակայեց ֆրանսացիներու յաջորդական յարձակումներուն, մինչեւ որ կէսօրէ ետք, ուշ ժամերուն, Պլիւխերի պրուսացիները մեծ ուժերով հասան Նափոլէոնի աջ թեւը։ Դաշնակից ուժերը ճեղքեցին Նափոլէոնի պաշտպանական գիծերը՝ պատճառելով ջախջախիչ պարտութիւն։

Նափոլէոն վերադարձաւ Փարիզ եւ տեսաւ, որ օրէնսդիր մարմինը շրջուած է իրեն դէմ։ Անդրադառնալով, որ իր դիրքերը անպաշտպանելի են, ան 22 Յունիսին հրաժարեցաւ գահէն՝ յօգուտ իր որդիին։ Երեք օր ետք ան լքեց Փարիզը եւ հաստատուեցաւ Ժոզեֆինի նախկին պալատին մէջ՝ Շաթօ տը Մալմեզոն։ 28 Յունիսին պրուսական բանակը արդէն Սանլիսի մէջ էր՝ Փարիզէն դէպի հիւսիս։ Երբ Նափոլէոն լսեց, որ պրուսական զօրքերը հրաման ստացած են զինք ողջ կամ մեռած բռնելու, ան փախաւ Ռոշֆոր (Շարանթ-Մարիթիմ)՝ մտածելով Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ փախչելու մասին։ Սակայն, երբ տեսաւ, որ բրիտանական նաւերը շրջափակած են նաւահանգիստը, ան 15 Յուլիս 1815-ին անձնատուր եղաւ Ֆրետերիք Լուիս Մէյթլենտին՝ բրիտանական «HMS Bellerophon» նաւուն վրայ։

## Աքսոր Սուրբ Հեղինէ Կղզիին Վրայ

Նափոլէոնը պահուեցաւ բրիտանական հսկողութեան տակ եւ փոխադրուեցաւ Ատլանտեան ովկիանոսին մէջ գտնուող Սուրբ Հեղինէ կղզին, որ կը գտնուի Ափրիկէի արեւմտեան ափէն 1,870 քմ (1,010 ծովային մղոն) հեռաւորութեան վրայ։ Նափոլէոն եւ իր 27 հետեւորդները Ժէյմսթաուն հասան 1815-ի Հոկտեմբերին՝ «HMS Northumberland» ռազմական նաւով։ Բանտարկեալը կը հսկուէր 2,100 զինուորներէ բաղկացած զօրագունդի մը կողմէ, մինչդեռ 10 նաւերէ կազմուած նաւատորմիղ մը շարունակ կը հսկէր ջուրերը՝ փախուստը կանխելու համար։ Յաջորդող տարիներուն փախուստի ծրագիրներու մասին լուրեր պտտեցան, բայց որեւէ լուրջ փորձ երբեք չեղաւ։

Նափոլէոն երկու ամիս մնաց Պրայըրզի տաղաւարի մը մէջ, նախքան Լոնկուուտ Հաուս փոխադրուիլը, որ 40 սենեակնոց փայտաշէն տուն (պանկալօ) մըն էր։ Տան դիրքն ու ներսի կողմը խոնաւ էին, քամոտ, առնէտներով լեցուն եւ առողջութեան համար վնասակար։ «Տը Թայմզ» թերթը հրատարակեց յօդուածներ, որոնք կ'ակնարկէին, թէ բրիտանական կառավարութիւնը կը ջանար արագացնել անոր մահը։ Նափոլէոն յաճախ կը դժգոհէր իր ապրելու պայմաններէն կղզիի կառավարիչ Հատսըն Լոուին ուղղուած նամակներուն մէջ, մինչդեռ իր սպասաւորները կը տրտնջային «պաղառութենէ, հարբուխէ, խոնաւ գետիններէ եւ վատ մատակարարումներէ»։

Նափոլէոն կը պնդէր կայսերական արարողակարգի պահպանման վրայ։ Երբ ան ճաշկերոյթ կը կազմակերպէր, տղամարդոցմէ կ'ակնկալուէր զինուորական տարազ հագնիլ, իսկ «կիները [կը ներկայանային] երեկոյեան զգեստներով եւ գոհարեղէններով։ Ասիկա իր գերութեան պայմաններուն բացայայտ հերքումն էր»։ Ան պաշտօնապէս կ'ընդունէր այցելուներ, կը կարդար եւ կը թելադրէր իր յուշերն ու ռազմական արշաւանքներու վերաբերեալ մեկնաբանութիւնները։ Ան քանի մը ամիս անգլերէն սորվեցաւ կոմս Էմանուէլ տը Լաս Քազի մօտ, բայց հրաժարեցաւ, որովհետեւ լեզուներու մէջ թոյլ էր։

Նափոլէոն լուրեր կը տարածէր իրեն հանդէպ եղած վատ վերաբերմունքին մասին՝ յուսալով, որ հանրային կարծիքը պիտի ստիպէ դաշնակիցներուն չեղարկել Սուրբ Հեղինէի իր աքսորը։ Կառավարութեան հրահանգներով՝ Լոու կրճատեց Նափոլէոնի ծախսերը, հրաժարեցաւ զինք ճանչնալ որպէս նախկին կայսր եւ ստիպեց անոր աջակիցներուն ստորագրել երաշխիք մը, որ անոնք անոր հետ պիտի մնան անորոշ ժամանակով։ Նափոլէոնի հանդէպ վերաբերմունքի մասին պատմութիւնները 1817-ի Մարտին յանգեցուցին բանավէճի մը Բրիտանական Խորհրդարանին մէջ, ուր Հոլանտի 3-րդ պարոն Հենրի Վասալ-Ֆոքսը հանրային քննութիւն կատարելու կոչ ըրաւ։

1817-ի կէսերուն Նափոլէոնի առողջական վիճակը վատթարացաւ։ Իր բժիշկը՝ Պերի Օ'Միրան, ախտաճանաչեց քրոնիկական լեարդաբորբ եւ զգուշացուց Լոուին, որ Նափոլէոն կրնայ մեռնիլ վատ կլիմայի եւ շարժումի պակասի պատճառով։ Լոու կարծեց, որ Օ'Միրան կը չափազանցէր եւ 1818-ի Յուլիսին հեռացուց զինք պաշտօնէն։ 1818-ի Նոյեմբերին դաշնակիցները յայտարարեցին, որ Նափոլէոն ցմահ պիտի մնայ բանտարկեալ Սուրբ Հեղինէ կղզիին վրայ։ Երբ ան իմացաւ այս լուրը, ընկճուեցաւ եւ աւելի մեկուսացաւ՝ երկար ժամանակ անցընելով իր սենեակներուն մէջ, ինչ որ աւելի քայքայեց իր առողջութիւնը։ Իր շրջապատէն շատեր լքեցին Սուրբ Հեղինէն, ներառեալ Լաս Քազը՝ 1816-ի Դեկտեմբերին, զօրավար Կասփար Կուրկօն՝ 1818-ի Մարտին, եւ Ալպին տը Մոնթոլոնը, որ հաւանաբար Նափոլէոնի սիրուհին էր՝ 1819-ի Յուլիսին։ 1819-ի Սեպտեմբերին երկու քահանայ եւ բժիշկ Ֆրանսուա Քարլօ Անթոմարքին միացան Նափոլէոնի շքախումբին։

## Մահ

Նափոլէոնի առողջական վիճակը շարունակեց վատթարանալ, եւ 1821-ի Մարտին ան անկողինին գամուեցաւ։ Ապրիլին ան երկու կտակ գրեց՝ յայտարարելով, թէ ինք սպաննուած է «անգլիական աւագանիին» կողմէ, որ Պուրպոնները պիտի տապալին, եւ իր որդին պիտի կառավարէ Ֆրանսան։ Ան իր հարստութիւնը կտակեց 97 հոգիի եւ խնդրեց, որ զինք թաղեն Սեն գետի ափին։ Մայիս 3-ին անոր տրուեցաւ վերջին օծման խորհուրդը, բայց հիւանդութեան պատճառով չկրցաւ հաղորդութիւն ստանալ։ Ան մահացաւ 1821-ի Մայիս 5-ին, 51 տարեկան հասակին։ Իր վերջին խօսքերը, որոնք տարբեր ձեւերով արձանագրուած են ներկաներուն կողմէ, եղած են կա՛մ *«France, l'armée, tête d'armée, Joséphine»* («Ֆրանսա, բանակը, բանակի գլուխը, Ժոզեֆին»), կա՛մ *«qui recule...à la tête d'armée»* («ով որ նահանջէ... բանակի գլուխը»), կամ ալ՝ «Ֆրանսա, որդիս, Բանակը»։

Անթոմարքին եւ բրիտանացիները գրեցին դիահերձման առանձին զեկոյցներ, որոնցմէ իւրաքանչիւրը կը յանգէր այն եզրակացութեան, որ Նափոլէոն մահացած էր ստամոքսի քաղցկեղի պատճառած ներքին արիւնահոսութենէն՝ նոյն հիւանդութենէն, որ սպաննած էր իր հօրը։ Աւելի ուշ շրջանի տեսութիւն մը, հիմնուած Նափոլէոնի մազերու նմուշներուն մէջ յայտնաբերուած մկնդեղի բարձր խտութեան վրայ, կը պնդէր, թէ Նափոլէոն մահացած է մկնդեղի թունաւորումէն։ Այնուամենայնիւ, հետագայ ուսումնասիրութիւնները բարձր խտութեամբ մկնդեղ գտան նաեւ Նափոլէոնի մանկութեան շրջանի, ինչպէս նաեւ իր որդիին եւ Ժոզեֆինի մազերու նմուշներուն մէջ։ Մկնդեղը 19-րդ դարուն լայնօրէն կը գործածուէր դեղերու եւ այնպիսի արտադրանքներու մէջ, ինչպիսիք են մազի քսուքները։ Ստամոքս-աղիքային համակարգի ախտաբաններու միջազգային խումբի մը կողմէ 2021-ին կատարուած ուսումնասիրութիւնը դարձեալ եզրակացուց, որ Նափոլէոն մահացած է ստամոքսի քաղցկեղէ։

Նափոլէոն թաղուեցաւ զինուորական պատիւներով՝ Կերանեումներու հովիտին մէջ։ Նափոլէոնի սիրտն ու աղիքները հեռացուեցան եւ կնքուեցան իր դագաղին մէջ։ Կ'ըսուի, թէ դիահերձման ժամանակ Նափոլէոնի առնանդամը հեռացուած է, ապա վաճառուած ու ցուցադրուած։ 1840-ին բրիտանական կառավարութիւնը թոյլ տուաւ Լուի Ֆիլիփ Ա․-ին Նափոլէոնի աճիւնները վերադարձնել Ֆրանսա։ Նափոլէոնի մարմինը արտաշիրիմուեցաւ (գերեզմանէն հանուեցաւ) եւ պարզուեցաւ, որ այն լաւ պահպանուած էր, քանի որ կնքուած էր չորս դագաղներու մէջ (երկուքը՝ մետաղեայ, երկուքը՝ մահոգանու փայտէ) եւ զետեղուած էր քարաշէն դամբարանի մը մէջ։ 15 Դեկտեմբեր 1840-ին Փարիզի մէջ տեղի ունեցաւ պետական յուղարկաւորութիւն, որուն ներկայ եղան 700,000-էն մինչեւ 1,000,000 սգակիրներ, որոնք շարուած էին դէպի Հաշմանդամներու տան մատուռը տանող սգոյ թափօրի երթուղիին երկայնքով։ Դագաղը աւելի ուշ տեղադրուեցաւ Սուրբ Ժերոմի մատրան գմբէթին տակ, ուր մնաց մինչեւ Լուի Վիսքոնթիի կողմէ նախագծուած Նափոլէոնի դամբարանին աւարտը։ 1861-ին՝ Նափոլէոն Գ․-ի գահակալութեան օրով, անոր աճիւնները ամփոփուեցան Հաշմանդամներու տան գմբէթին տակ գտնուող դամբարանի դամբարանախորշին մէջ գտնուող տապանաքարին մէջ։

## Նկարագիր

Փիթըր Կէյլ 1947-ին գրած է․ «Անհնար է, որ երկու պատմաբաններ, յատկապէս տարբեր դարաշրջաններու մէջ ապրող, որեւէ պատմական անձնաւորութիւն տեսնեն նոյն լոյսին տակ»։ Անվիճելի է, որ Նափոլէոն փառասէր էր, թէեւ մեկնաբանները համամիտ չեն այն հարցին մէջ, թէ արդեօք իր փառասիրութիւնը գլխաւորաբար իր սեփական իշխանութեան ու փառքին համար էր, թէ՞ Ֆրանսայի բարօրութեան։ Պատմաբանները համակարծիք են, որ Նափոլէոն յատկանշականօրէն խելացի էր, օժտուած՝ բացառիկ յիշողութեամբ, եւ հիանալի կազմակերպիչ մըն էր, որ կրնար արդիւնաւէտօրէն աշխատիլ երկար ժամեր։ Ճակատամարտի ժամանակ ան կրնար արագօրէն թելադրել բարդ հրամաններու շարք մը իր ստորադասներուն՝ մտքին մէջ պահելով, թէ գլխաւոր զօրամասերը ուր պէտք է գտնուէին ապագայ իւրաքանչիւր պահուն։

Ան ոգեշնչող առաջնորդ մըն էր, որ կրնար լաւագոյնը քաղել իր զինուորներէն ու ստորադասներէն։ Արթըր Ուելզլի՝ Վելինկթոնի 1-ին դուքսը, ըսած է, որ անոր ներկայութիւնը ռազմադաշտին վրայ համարժէք էր 40,000 զինուորի։ Ան կրնար հմայել մարդիկը, երբ անհրաժեշտ էր, բայց նաեւ կրնար հրապարակաւ նուաստացնել զանոնք, եւ յայտնի էր իր կատաղութեան պոռթկումներով, երբ իր ծրագիրները կը ձախողէին։ Պատմաբան Ֆրենք ՄաքԼին զինք կը նկատէ կնատեաց (միզոժին)՝ դաժանութեան գիծով մը, որ յաճախ կը դրսեւորէր կիներու, զաւակներու եւ անասուններու հանդէպ։

Բանավէճեր կան այն մասին, թէ արդեօք Նափոլէոն օտարական մըն էր, որ երբեք իրեն հարազատ չզգաց Ֆրանսայի մէջ կամ այլ մարդոց կողքին։ Իփոլիթ Թէն ըսած է, որ Նափոլէոն ուրիշները կը տեսնէր միայն որպէս գործիքներ եւ կտրուած էր հիացմունքի, համակրանքի կամ խղճահարութեան զգացումներէն։ Արթիւր Լեւի հակադարձած է, որ Նափոլէոն անկեղծօրէն կը սիրէր Ժոզեֆինը եւ յաճախ մարդկայնութիւն ու գթասրտութիւն կը տածէր իր թշնամիներուն կամ իրեն յուսախաբ ըրած անձերուն հանդէպ։ Ան ունէր միջին դասակարգի բնորոշ առաքինութիւններ եւ կը հասկնար հասարակ մարդը։

Պատմաբաններու կարծիքները կը բաժնուին այն հարցին շուրջ, թէ արդեօք Նափոլէոն հետեւողականօրէն անգութ էր, երբ իր իշխանութիւնը կը վտանգուէր, թէ՞ զարմանալիօրէն ներողամիտ՝ որոշ պարագաներու։ Անոնք, որոնք կը պնդեն անոր անգութ նկարագիրը, կը մատնանշեն այնպիսի դրուագներ, ինչպէս՝ Ֆրանսայի եւ նուաճուած տարածքներու մէջ ապստամբութիւններու բռնի ճնշումը, Էնկիենի դուքսի եւ իր իշխանութեան դէմ դաւադիրներու մահապատիժը, եւ 1799-ին Սուրիոյ մէջ թուրք ռազմագերիներու ջարդը։ Միւսները կը հակադարձեն՝ շեշտելով անոր մեղմ վերաբերմունքը անհաւատարիմ ստորադասներու հանդէպ, ինչպիսիք էին Պերնատոթը, Թալէյրանը եւ Ֆուշէն։

Շատ մը պատմաբաններ Նափոլէոնը կը տեսնեն որպէս գործնապաշտ եւ իրապաշտ անձնաւորութիւն, առնուազն իր կառավարման առաջին տարիներուն։ Ան չէր առաջնորդուեր գաղափարախօսութեամբ եւ կը քաջալերէր կարող մարդոց՝ անկախ անոնց քաղաքական եւ ընկերային ծագումէն, քանի դեռ անոնք հաւատարիմ էին։ Որպէս ռազմական գործի փորձագէտ՝ ան կը գնահատէր արհեստավարժութիւնը եւ մտիկ կ'ըննէր այլ բնագաւառներու մասնագէտներու խորհուրդները։ Այնուամենայնիւ, կայ ընդհանուր համաձայնութիւն մը, որ երբ ան արդէն կը տիրէր Եւրոպային, դարձաւ աւելի անհանդուրժող այլ տեսակէտներու հանդէպ եւ իր շուրջը հաւաքեց միայն «հլու հպատակներ» (ամէն ինչի «այո» ըսողներ)։ Իր կառավարման վերջաւորութեան ան կորսնցուց իր իրապաշտութիւնն ու փոխզիջումներու գնալու կարողութիւնը։

Որոշ պատմաբաններ կը խօսին Նափոլէոնի երկակի բնոյթին մասին՝ բանականապաշտ (ռացիոնալիստ) մը՝ ուժեղ վիպապաշտական (ռոմանթիք) գիծով։ Ան իրեն հետ Եգիպտոս տարաւ գիտնականներու, արուեստագէտներու եւ ճարտարագէտներու խումբ մը՝ երկրի մշակոյթն ու պատմութիւնը գիտականօրէն ուսումնասիրելու համար, բայց միեւնոյն ժամանակ տարուած էր վիպապաշտ «արեւելագիտութեամբ»։ «Ես լեցուն էի երազներով,— կը յայտնէր ան։— Ինձ կը տեսնէի կրօն մը հիմնադրելու, դէպի Ասիա քալելու, փիղի վրայ հեծած, գլխիս՝ չալմայ, իսկ ձեռքիս՝ նոր Ղուրան մը, որ ես պիտի շարադրէի իմ կարիքներուն համապատասխան»։

Նափոլէոն սնահաւատ էր։ Ան կը հաւատար նշաններուն (նախազգացումներուն), թուաբանութեան (նումերոլոգիային), ճակատագիրին եւ յաջողակ աստղերուն, եւ իր զօրավարներուն մասին միշտ կը հարցնէր․ «Ան բախտաւո՞ր է»։ Տուայըր կը նշէ, որ 1805–06 թուականներուն Աուսթերլիցի եւ Եենայի մէջ Նափոլէոնի տարած յաղթանակները զինք աւելիով համոզեցին իր ճակատագիրին եւ անպարտելիութեան մէջ։ «Ես այն ցեղէն եմ, որ կայսրութիւններ կը հիմնէ»,— օր մը պարծեցած է ան՝ ինքզինք նկատելով Հին Հռոմէացիներու ժառանգորդը։

Տարբեր հոգեբաններ փորձած են բացատրել Նափոլէոնի անձնաւորութիւնը։ Ալֆրետ Ատլերը կը յիշատակէ Նափոլէոնը՝ նկարագրելու համար «թերարժէքութեան բարդոյթը», երբ կարճահասակ մարդիկ կ'որդեգրեն չափազանց յարձակողական վարքագիծ՝ հասակի պակասը լրացնելու համար․ ասիկա ներշնչեց «Նափոլէոնի բարդոյթ» եզրոյթը։ Ատլերը, Էրիխ Ֆրոմը եւ Վիլհելմ Ռայխը անոր ջղային եռանդը կը վերագրեն սեռական խանգարման։ Հարոլտ Թ․ Փարքըր ենթադրած է, որ իր մեծ եղբօր հետ մրցակցութիւնը եւ Ֆրանսա փոխադրուած ատեն իրեն հանդէպ եղած ճնշումները պատճառ դարձած են, որ անոր մօտ զարգանայ թերարժէքութեան բարդոյթ մը, որ զինք դարձուցած է տիրակալ։

## Ծանօթագրութիւններ