Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1979 թուական

**1979 թուական**, ոչ նահանջ տարի, 20րդ դարու 79րդ տարին է

## Դէպքեր

### Անստոյգ ամսաթիւով՝

* Ապու Մինա կը յայտարարուի Եունեսքոյի Համաշխարհային ժառանգութեան Յուշարձան

Էրըն Փոլ
Պէյ Տունա
Փոլ Ֆարաճեան․ նկար՝ 23 Մարտ 1953
Յակոբ Մարթաեան
## Ծնունդներ

 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1979 ծնունդներ

The Game
ծն.29 Նոյեմբեր
#### Փետրվար

* 1 Փետրուար **Աշոտ Մկրտչեան** հայ մոնտաժող

#### Ապրիլ

* 12 Ապրիլ **Յարութ Բալեան** Harout Balyan ամէրիկահայ երգիչ, երգահան եւ պրոդիւսէր

#### Մայիս

* 14 Մայիս **Օլգա Այվազեան** հայ երգչուհի եւ երգահան

#### Յունիս

* 26 Յունիս **Միսթըր Հատսըն** Mr Hudson պրիթանացի երգիչ

#### Յուլիս

* 01 Յուլիս **Փաթրիք Պապումեան** Patrik Babumian գերմանացի ծանրաբարձ

#### Օգոստոս

* 27 Օգոստոս **Էրըն Փոլ Սթըրթէվընթ** Aaron Paul Sturtevant ամերիկացի դերասան

#### Սեպտեմբեր

* 02 Սեպտեմբեր **Ճոնաթան Քայթ** Jonattan Kite ամերիկացի դերասան

#### Հոկտեմբեր

* 11 Հոկտեմբեր **Պէյ Տունա** Bae Doona 배두나 հարաւային քորեացի դերասանուհի եւ նկարիչ
* 12 Հոկտեմբեր **Նի Եո** Ne-Yo (Շաֆէր Չիմէր Սմիթ) R&B երգիչ, երգահան

#### Նոյեմբեր

* 29 Նոյեմբեր **The Game** Ճէյսըն Թերըլ Թէյլըր ամերիկացի րէփըր

## Մահեր

 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1979 մահեր

* 8 Յունուար․ Փոլ Ֆարաճեան (ծն․1910, Հաճըն) լուսանկարիչ

#### Անստոյգ օրով

* **Յակոբ Մարթայեան** (ծն.1895, Կ.Պոլիս) բանաստեղծ
* **Յարութ Կոստանդեան** (ծն.1909, Պարսկաստան) հայ գրող
* **Արամ Շաւարշ** (ծն.1917, Կ.Պոլիս)

## Արտաքին յղումներ

* 1979-ը Պատմութեան մէջ(անգլերէն)

\* Աշխարհի Պատմութեան Ժամանակագրութիւն 1979(անգլերէն)
# Մրջիւններ

**Մրջիւնները,** կը պատկանին միջատներու ընտանիքին:

Մրջիւնները աշխարհի վրայ յայտնուած են 120 միլիոն տարի առաջ:

Անոնք մարդոցմէ մէկ միլիոն անգամ աւելի փոքր են, ակայն անոնց թիւը մարդոց թիւէն շատ աւելի է:

Աշխարհի վրայ գոյութիւն ունի 1 միլիոն միլիառ մրջիւն: Անոնց հաւաքական ընդհանուր ծանրութիւնը շատ աւելին է, քան` ամբողջ մարդկութեան ծանրութիւնը:

Գոյութիւն ունին 14,095 մրջիւններու տարբեր տեսակներ: 10-ը մրջիւնէն 9-ը կը մնան բոյնին մէջ: Իսկ 10-էն 2-ը չեն աշխատիր:

## Խումբեր

Շատ փոքր, խաղաղասէր եւ ջերմասէր են, տեսակներուն թիւն ու քանակը արեւադարձային երկիրներուն մէջ աւելի շատ է, քան բարեխառն գօտիին մէջ։

Աշխատող մրջիւններէն իւրաքանչիւրը իրեն յատուկ պաշտօնը ունի բոյնին մէջ:

**Զինուորները** կը հսկեն թրթուրներուն. իսկ «երեխայ» մրջիւններով կը զբաղին **ստնտու մրջիւնները** եւ թագուհին:

**Հետախոյզ մրջիւնները** ուտելիք կը փնտռեն. անոնք տերեւները կամ ծաղիկներուն թերթերը կը կտրտեն եւ սունկեր կը մշակեն:

**Հնձողները** այդ բոլոր ուտելիքները մրջնոց կը բերեն: Անոնք կրնան իրենց ծանրութենէն 50 անգամ աւելի ծանրութիւն շալկել:

**Թագուհին** բոլոր մրջիւններուն մայրն է: Սակայն անոր պաշտօնը միայն հաւկիթները ածելն է: Մրջիւններուն մօտ պետ չկայ: Իւրաքանչիւրը գիտէ` ի՛նչ պէտք է ընէ իր քովի մրջիւնին նայելով:

Բոլոր մրջիւնները քոյր-եղբայր են եւ իրարու շատ կ'օգնեն:

Մրջիւնները գրեթէ իրենց գլխուն ետեւը կրնան տեսնել: Անոնց տեսողութեան անկիւնը կը հասնի մինչեւ 300 աստիճանի: Բայց, հակառակ ասոր, անոնց տեսողութիւնը տկար է: Անոնք իրարու հետ կը հաղորդակցին եւ կ'ուղղուին իրենց մարմինին մէջ արտադրուած նիւթի մը շնորհիւ: Միւս մրջիւնները կրնան այդ նիւթին հոտը առնել իրենց շօշափուկներով:

## Մրջիւնները՝ վիրաբուժներ

Գերմանիոյ Վըրցպուրկ (Wrzburg) համալսարանի վարքագծային կենսոլորտագէտեր յայտնաբերած են, որ մրջիւնները վիրաբուժական միջամտութիւններ կը կատարեն իրենց բունակից վիրաւոր ընկերներուն վրայ` ցոյց տալով խնամքի մակարդակ մը, որ նախապէս կը նկատուէր բացառապէս մարդ արարածի մենաշնորհը:

Այս յայտնագործութիւնը կը կեդրոնանայ Ֆլորիտայի ատաղձագործ մրջիւններու վրայ, որոնք, հակամանրէային գեղձերէ զուրկ, կը դիմեն մեքենագիտական գործողութիւններու՝ խնամելու իրենց վիրաւոր ընկերները: Այս մրջիւնները կա՛մ կը մաքրեն վէրքերը, կա՛մ կ'անդամահատեն անդամները` ցուցադրելով վնասուածքները գնահատելու եւ գործողութեան լաւագոյն ընթացքը որոշելու իրենց կարողութիւնը:

Այս մէկը բառացիօրէն միակ դէպքն է, ուր կենդանական աշխարհին մէջ տեղի կ'ունենայ անհատի մը բարդ եւ համակարգուած անդամահատումը իր տեսակի այլ անդամին կողմէ:

## Պատկերասրահ

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Ծանօթագրութիւններ
# Եգիպտական բուրգեր

Եգիպտական բուրգեր
**Եգիպտական բուրգեր**, վաղեմի որմնադիր կառոյցներ Եգիպտոսի մէջ։ Յայտնի է առնուազն 118 «Եգիպտական» բուրգ։

## Նկարագրութիւն

Քուշ թագաւորութեան շրջանին կառուցուած է շուրջ 80 բուրգ, որոնք կը գտնուին ժամանակակից Սուտանի տարածքին։ Ժամանակակից Եգիպտոսի մէջ գտնուող բուրգերու մեծ մասը կառուցուած են Հին եւ Միջին թագաւորութիւններու շրջանին՝ որպէս Փարաւոններու եւ անոնց ամուսիններու դամբարան։

Ամենահին եգիպտական բուրգերը կը գտնուին Մեմփիս քաղաքի հիւսիս-արեւմտեան կողմը՝ Սակկարայի մէջ։ Չնայած Սակկարայի մէջ յայտնաբերուած է առնուազն մէկ աստիճանաձեւ բուրգանման կառոյց (Առաջին դինաստիայի ժամանակաշրջանին թուագրուող)՝ Մաստաբա 3808-ը, հնագիտական մնացորդներն ու արձանագրութիւնները կը յուշեն, որ այս ժամանակաշրջանին թուագրուող այլ նմանատիպ կառոյցներ եւս կրնան գոյութիւն ունենալ։ Յայտնի ամենահին եգիպտական բուրգը Ջոսերու բուրգն է, որ կառուցուած է շուրջ մ.թ.ա. 2630-2610 թուականներուն՝ Երրորդ դինաստայի ժամանակաշրջանին։ Այս բուրգը եւ անոր շրջակայքի համալիրը, ընդհանուր առմամբ, կը համարուին աշխարհի ամենահին մոնումենտալ կառոյցները, որոնք կառուցուած են ճշգրիտ կտրուած որմնաքարէ։

Ամենայայտնի եգիպտական բուրգերը կը գտնուին Ճիզայի մէջ՝ Գահիրէի արուարձանի մէջ։ Գիզայի բուրգերէն որոշները կը համարուին կառուցուած ամենախոշոր կառոյցներէն։ Քէոփսի բուրգը ամենամեծ եգիպտական բուրգն է եւ Հին աշխարհի եօթ հրաշալիքներէն վերջինն է, որ դեռ գոյութիւն ունի՝ չնայած մնացած հրաշալիքներէն աւելի քան 2000 տարով աւելի հին է։

## Ծանօթագրութիւններ
# Մինի Մաուս

| Մինի Մաուս
անգլերէն՝ Minnie Mouse |
| --- |
|  |
| Ծննդեան անուն | անգլերէն՝ Minerva Mouse |
| Նաեւ յայտնի է իբրեւ | Emily Cratchit |
| Մասնագիտութիւն | handyman |
| Ամուսին | Միքի Մաուս |
| Ծնողներ |
հայր՝ Marcus Mouse?, մայր՝ Mrs. Mouse? |
| Կայքէջ | mickey.disney.com/…​(անգլերէն) |

Մինի Մաուս (Մինի Մկնիկ) (անգլերէն՝ *Minnie Mouse*), մարդակերպ մկնիկ մը, որ ստեղծուած է 1928-ին, Ուոլթ Տիզնիի կողմէ։ Կերպարին ամբողջական անունը Միներվա Մաուս է (Minerva Mouse), սակայն անիկա հազուադէպօրէն կ'օգտագործուի։ Մինին Միքի Մաուսին սիրուհին է Տէյզի Տաքին ամէնէն մօտիկ ընկերուհին։

Առաջին անգամ Մինի Մաուսը յայտնուած է 1928-ին, «Խելագար ինքնաթիռը» շարժապատկերին մէջ։

Մինիին նոյնպէս առաջին անգամ հնչիւնաւորած է նոյնինքն Տիզնիին ձայնը: Իր յայտնուելուն պահէն ի վեր Մինին արտացոլած է այն ժամանակուան երիտասարդական մշակոյթին միտումները, մասնաւորապէս, կարմիր գոյնին հանդէպ սէրը: 1940-ական թուականներուն Մինիին հանդերձանքը վերանայուած է եւ անոր գլխարկը փոխարինուած է գլուխին վրայ վարդակապով, նոյնիսկ անոր կօշիկին վրայ յայտնուած են պզտիկ վարդակապեր: Մինիին աչքերն ալ աւելի արտայայտիչ դարձած են: Ամբողջ քառասնական եւ յիսունական թուականներուն անոր տեսքը պահպանողական էր: Առօրեայ կեանքին մէջ Մինի կը կրէ առանց թեւերու կարմիր զգեստ մը ճերմակ սիսեռանախշով եւ դեղին կօշիկներով: Մինին կրած է նաեւ բազմաթիւ լողազգեստներ, սակայն աւելի տարածուած եւ նրբագեղ կը նկատուի անոր կարմիր՝ առանձնացուած շրջազգեստով լողազգեստը եւ կարմիր երիզը՝ ճերմակ սիսեռանախշով: Նորաձեւութեան համաշխարհային տուները իրենց հաւաքածոներուն մէջ բազմիցս ներառած են Մինիի հագուստէն մասեր, մասնաւորապէս՝ երիզներն ու սիսեռանախշը: Միքիի ականջներով պատրաստուած գլխազարդերը նոյնպէս նորաձեւութեան մաս կազմած են:

## Ծանօթագրութիւններ
# 17 Յուլիս

**17 Յուլիս**, տարուան 198-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 199-րդ) օրն է

* Տարուան աւարտին կը մնայ 167 օր

## Դէպքեր

* 1944՝
	+ Սան Ֆրանսիսքոյի ծոցին մէջ նաւերէն բեռնաթափուող զինամթերքի պայթյունէն կը զոհուի 320 մարդ
	+ Մոսքուայի փողոցներով կը տարուէ հիսունեոթ հազար գերմանացի գերիներու խումբը
* 1955՝ Տիզնիլընտին բացումը Քելիֆորնիոյ մէջ
* 2007՝ Սան Փաուլոյի օդակայանին մէջ՝ ինքնաթիռի արկածի հետեւանքով, կը զոհուի 199 մարդ։

Համօ Սահեան
## Ծնունդներ

Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:17 Յուլիսի ծնածներ

* 1954՝ Ելենա Թոնունց (օրիորդական՝ Քոքալեւսքայեայ, ռուս.՝ Елена Константиновна Кокалевская), ռուս բեմավար, դերասանուհի
* 1975՝ Արարատ Ամադեան հայ երգիչ
* 1987՝ Տիգրան Համասեան դաշնակահար

## Մահեր

Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:17 Յուլիսի մահացածներ

* 1993՝ Համօ Սահեան (ծն․1914), արեւելահայ բանաստեղծ

## Տօներ

* Արդարադատութեան համաշխարհային օր
* Կաղապար:Country data Ֆինլանդիա Ֆինլանտա՝ Սահմանադրութեան օր
# Ուզպեքիստան

| **Ուզպեքիստան** |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ուզբեկստանի դրոշ? | Զինանշանը |
|   |   |

 |
|  |
| Կը ներառնէ | Թաշքենդ, Կարակալպակստան?, Անդիժանի մարզ?, Բուխարայի մարզ?, Fergana Region?, Jizzakh Region?, Նամանգանի մարզ?, Navoiy Region?, Կաշկադարյայի մարզ?, Սամարղանդի շրջան?, Սիրդարիայի մարզ?, Սուրխանդարյայի մարզ?, Տաշքենդի շրջան? և Խորեզմի մարզ? |
| Պետական լեզու | Ուզպեքերէն |
| Մայրաքաղաք | Թաշքենդ |
| Օրէնսդիր մարմին | Oliy Majlis? |
| Երկրի ղեկավար | Շավկաթ Միրզիյոև? |
| Կառավարութեան ղեկավար | Աբդուլա Արիպով? |
| Ազգաբնակչութիւն | 34 915 100 մարդ (2021) |
| Օրհներգ | National Anthem of Uzbekistan? |
| Հիմնադրուած է | 1991 թ. |
| Արժոյթ | `Ուզբեկական սում?` |
| Ազգային տօն | Նոռուզ? |
| Ժամային համակարգ | UTC+5?, Asia/Samarkand? և Asia/Tashkent? |
| Հեռաձայնային համակարգ | +998 |
| Համացանցի յղում | .uz? |
| Մարդկային ներուժի զարգացման թիւ | 0,727 |
| gov.uz/en​(անգլերէն) |

**Ուզպեքիստան**, պետութիւն Միջին Ասիոյ կեդրոնական մասին մէջ։ Հիւսիսէն եւ հիւսիս-արեւելքէն սահմանակից է Ղազախստանի, հիւսիս-արեւելքէն՝ Ղազախստանի, արեւմուտքէն՝ Թիւրքմենստանի՝ հարաւէն՝ Տաճիկիստանի ու Աֆղանստանի։ Մայրաքաղաքը Թաշքենտն է։ Պետական լեզուն՝ ուզպեքերէնն է։ Ուզպեքիստանի բնակչութեան (շուրջ 37.535.605) մեծ մասը ուզպեքներ են։ Կան նաեւ տաճիկներ, քազախներ, խրխզներ, թուրքմեններ, ռուսեր, ուքրանացիներ, հայեր, վրացիներ, յոյներ, ազերիներ եւ թուրքեր։ Մահմետականներ՝ 88%, քրիստոնեաներ՝ 10%։

## Ծանօթագրութիւններ
# Մայրաքաղաք

Հայաստանի մայրաքաղաք Երեւանը
**Մայրաքաղաքը** այն քաղաքն է, ուր հաստատուած կ'ըլլան երկիրը կառավարող հաստատութիւնները:

Հոն կը գտնուին երկիրին գլխաւոր գերատեսչութիւնները:

Յաճախ մայրաքաղաքը երկիրին ամէնէն մեծաթիւ բնակչութիւն ունեցող քաղաքը կ'ըլլայ: Երկիրին գլխաւոր գործունէութիւնները հոն կը տարուին, մեծ վաճառատուները, մարզադաշտերը, թատերասրահները, դպրոցները եւ հաստատութիւնները:

Երբեմն, պատմութեան ընթացքին, երկիրի մը մայրաքաղաքը կրնայ փոխուիլ: Ինչպէս պատահած է Պրազիլի մէջ, որուն մայրաքաղաքը մինչեւ 1960 Ռիօ տը Ժաներօն էր: Այժմ Պրազիլի մայրաքաղաքը Պրազիլին է, քաղաք մը, որ յատկապէս իբրեւ մայրաքաղաք շինուած է:

Ուրիշ պարագաներու, երկիրի մը գլխաւոր գործունէութիւնները մայրաքաղաքին մէջ չեն գտնուիր, սակայն` ուրիշ քաղաքի մը մէջ, որ երկիրին «տնտեսական մայրաքաղաքն» է: Այս ձեւով, օրինակի համար, Փղոսկրեան Ափունքի մայրաքաղաքը Եամուսքրոն է, սակայն անոր «տնտեսական մայրաքաղաքը» Ապիճանն է:

Ֆրանսայի մայրաքաղաք Փարիզը
Մայրաքաղաքը անպայման երկիրին ամէնէն մեծ, կամ ամէնէն ծանօթ քաղաքը չէ: Օրինակի համար, Սիտնի Աւստրալիոյ ամէնէն շատ բնակիչ ունեցող քաղաքն է, սակայն երկիրին մայրաքաղաքը Քանպերան է:

Կուաթեմալայի մէջ երկիրը եւ մայրաքաղաքը նոյն անունը ունին: Նոյնն է պարագան` Սինկափուրի, Ճիպութիի, Լուքսամպուրկի, եւ այլն:

– Ովկիանիոյ մէջ գտնուող Փալաօս կղզիներուն մայրաքաղաքը Մելեքէօք միայն 400 բնակիչ ունի:

– Մինչ Ճափոնի մայրաքաղաք Թոքիօ ունի 38 միլիոն բնակիչ: Ան աշխարհի ամէնէն մեծաթիւ բնակչութիւն ունեցող քաղաքն է:

## Ծանօթագրութիւններ
# Քոնֆուսիուս

| Քոնֆուսիուս
չին.՝ 孔夫子 |
| --- |
|  |
| Ծննդեան անուն | չին.՝ 孔丘 |
| Ծնած է | ՔԱ551 |
| Ծննդավայր | Ցյուֆու, Լու |
| Մահացած է | ՔԱ479 |
| Մահուան վայր | Si River, Լու |
| Քաղաքացիութիւն | Լու |
| Մայրենի լեզու | Historical Chinese? |
| Կրօնք | Կոնֆուցիականություն? |
| Երկեր/Գլխաւոր գործ | Analects? |
| Մասնագիտութիւն | փիլիսոփայ, ուսուցիչ և գրագէտ |
| Ամուսին | 亓官氏? |
| Ծնողներ |
հայր՝ Շուլիան Հե?, մայր՝ Յան Ժենժայ? |
| Երեխաներ | Կոնգ Լի? և 孔姣? |

**Քոնֆուսիուս** (չին.՝ 孔夫子ՔԱ551, Ցյուֆու, Լու - ՔԱ479, Si River, Լու), չինացի մտաւորական, ուսուցիչ, խմբագիր, քաղաքական գործիչ եւ փիլիսոփայ։ Ազնուութիւնը, արդարութիւնը, պարկեշտութիւնը, ներողամտութիւնը շուրջիններուն հանդէպ, Քոնֆիսուս այս գաղափարները կը քարոզէր, որպէսզի ընկերային կարգը յարգուի, եւ երկիրները լաւ կառավարուին։

## Կենսագրութիւն

Կ'ենթադրուի, թէ Քոնֆիսուս ապրած է Լու իշխանապետութեան մէջ, Ք. Ա. 551-էն 479-ի միջեւ: Քոնֆուսիուս երեք տարեկանին իր հայրը կը կորսնցնէ: Ամբողջ ընտանիքը առանց դրամի կը մնայ: Կարենալ ապրելու համար Քոնֆուսիուս 17 տարեկանին ուսուցիչ կը դառնայ եւ կ՛աշխատի Լու իշխանապետութեան վարչութեան մէջ:

53 տարեկանին Քոնֆուսիուս կը դառնայ Լուի դուքսին արդարութեան նախարարը: Սակայն յուսախաբ իր տիրոջ կեցուածքներէն` ան կ՛որոշէ հեռանալ եւ շրջիլ` համերաշխ կերպով ապրելու եւ իր բարոյական սկզբունքները ուսուցանելու համար: Ան իր երկիրը կը վերադառնայ տասնչորս տարի ետք, եւ հոն է, որ իր հետեւորդները իր ուսուցումը եւ միտքերը արձանագրեցին «Խօսակցութիւններ» գիրքին մէջ:

## Ծանօթագրութիւններ