# Իտալերէն

| **Իտալերէն**  |
| --- |
| Իտալերէն փաստաթուղթի նմուշ |
| Տեսակ | Բնական |
| Ենթադաս | Italo-Romance? և հարավեվրոպական լեզուներ? |
| Երկիրներ |  Իտալիա,  Սան Մարինո,  Զուիցերիա և  Վատիկան |
| Խօսողներու քանակ | 64 800 000 մարդ (2019) |
| Վերահսկող կազմակերպութիւն | Ակադեմիա դելա Կրուսկա? |
| ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի լեզուի կարգավիճակ | անվտանգ |
| Դասակարգում | * Հնդեւրոպական
	+ Ռոմանական
		- Իտալերէն
 |
| Գիրերու համակարգ | Իտալերեն այբուբեն? և Italian Braille? |
| IETF | it |
| ԳՕՍՏ 7.75–97 | ита 235 |
| ISO 639-1 | it |
| ISO 639-2 | ita |
| ISO 639-3 | ita |
| Italian language Ուիքիպահեստին մէջ |

**Իտալերէնը** (իտալ.՝ Italiano `[իթալեանօ]`) կը պատկանի Հնդեւրոպական լեզուներու ընտանիքի ռոմանական լեզուներու արեւմտաիտալական լեզուախումբին։
Իտալերէն կը խօսին աշխարհի վրայ 61 միլիոն մարդ։ Իտալերէնը պետական լեզուն է Իտալիոյ, Զուիցերիոյ, Սան Մարինոյի, Սլովենիոյ, Վատիկանի եւ Իսթրիա կոմսութեան մէջ (Խրուաթիա)։
Ըստ աշխարհի լեզուներու դասակարգման՝ իտալերէնը 21-րդն է։

## Այբուբենը Եւ Գիրը

Թէեւ իտալերէնի այբուբենը ունի 21 տառ՝ 16 բաղաձայն եւ 5 ձայնաւոր, սակայն կը ցուցադրուի 26 տառ, որոնցմէ վերջին 5-ը կ'օգտագործուին արտասահմանեան ծագում ունեցող բառերուն մէջ եւ չեն պատկանիր իտալերէն լեզուի այբուբենին։

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| **Տառ** | **Արտասանութիւն** | **Իտալերէն անուանում** | **Հայերէն անուանում** |
| **A a** | {a} | a | ա |
| **B b** | {b} | bi | պի |
| **C c** | {k} {tʃ} | ci | չի |
| **D d** | {d} | di | տի |
| **E e** | {e} | e | է |
| **F f** | {f} | effe | էֆֆէ |
| **G g** | {g} {dj} | gi | ճի |
| **H h** | չ'արտասանուիր | acca | ակկա |
| **I i** | {i} | i | ի |
| **L l** | {l} | elle | էլլէ |
| **M m** | {m} | emme | էմմէ |
| **N n** | {n} | enne | էննէ |
| **O o** | {o} | o | օ |
| **P p** | {p} | pi | փի |
| **Q q** | միայն {**qu**] տառակապակցութեան պարագային {ku} | cu | քու |
| **R r** | {r} | erre | էռռէ |
| **S s** | {s} {z} | esse | էսսէ |
| **T t** | {t} | ti | թի |
| **U u** | {u} | u | ու |
| **V v** | {v} | vi | վի |
| **Z z** | {dz} {ts} | zeta | ձետա |
| **Միայն օտար ծագումով բառերու պարագային** |  |
| **W w** | {v} | doppia vi | տոփփիա վի |
| **X x** | {ks} | ics | իքս |
| **Y y** | {i} {j} | i greca | ի կրեքա |
| **K k** | {k} | kappa | քափփա |
| **J j** | {j} | i lunga | ի լունկա |

## Հնչիւնները

Գրեք ձեռքով իտալական դպրոցում
### Ձայնաւորները

Իտալերէն լեզուին մէջ ձայնավորները 5 հատ են՝

| Տառ | Արտասանությիւն | Հայերէն արտասանութիւն |
| --- | --- | --- |
| **a** | {a} | ա |
| **e** | {e} | է |
| **i** | {i} | ի |
| **o** | {o} | օ |
| **u** | {u} | ու |

### Բաղաձայնները

Իտալերէն լեզուին մէջ բաղաձայնները թիւով 16 են՝

**B**, **C**, **D**, **F**, **G**, **H**, **L**, **M**, **N**, **P**, **Q**, **R**, **S**, **T**, **V**, **Z**.

**C** տառը՝ **a**, **o**, **u** ձայնաւորներէն եւ բաղաձայններէն առաջ կ'արտասանուի {**k**}(**կ**)։

Օրինակ՝

**ca**ne {քանէ} (**շուն**),

**co**lore {քոլորէ} (**գոյն**),

**cu**ore {քուորէ} (**սիրտ**),

**cl**amore {քլամորէ} (**աղմուկ**, **աղաղակ**),

**cr**udele {քրուտելէ} (**դաժան**)։

**C** տառը՝ **i**, **e** ձայնաւորներէն առաջ կ'արտասանուի {**tʃ**} (**չ**)։

Օրինակ՝

**ci**elo {չիելօ} (**երկինք**),

dol**ce** {տոլչէ} (**քաղցր**),

**ce**na {չենա} (**ընթրիք**),

fa**ci**le {ֆաչիլէ} (**հեշտ**),

**ci**nema {չինեմա} (**շարժապատկեր**)։

**G** տառը՝ **a**, **o**, **u** ձայնաւորներէն եւ բաղաձայններէն առաջ կ'արտասանուի {**g**}(**կ**)։

Օրինակ՝

**ga**tto {կաթթօ} (**կատու**),

**go**la {կոլա} (**կոկորդ**),

**gu**sto {կուսթօ} (**համ**),

**gr**eco {կրեքօ} (**յոյն**),

**gr**igio {կրիճիօ} (մոխրագոյն)։

**G** տառը՝ **e**, **i** ձայնաւորներէն առաջ կ'արտասանուի {**dj**}(**ճ**)։

Օրինակ՝

**ge**lato {ճելաթօ} (**պաղպաղակ**),

**gi**orno {ճիորնօ} (**օր**),

**gi**allo {ճիալլօ} (**դեղին**),

**ge**nte {ճենթէ} (**ժողովուրդ**, **մարդիկ**)։

**GN** տառակապակցութիւնը կ'արտասանուի {**նի**}։

Օրինակ՝

**gn**omo {նիոմօ} (**գաճաճ**),

a**gn**ello {անիելլօ} (**գառ**),

o**gn**i {օնիի} (**իւրաքանչիւր**),

so**gn**o {սոնիօ} (**քուն**)։

**GLI** տառակապակցութիւնը կ'արտասանուի {**լի**}։

Օրինակ՝

fi**gli**o {ֆիլիօ} (**որդի**),

vo**gli**a {վոլիա} (**ցանկութիւն**),

a**gli**o {ալիօ} (**սխտոր**),

bi**gli**etto {բիլիեթթօ} (**տոմս**)։

Իտալերէնին մէջ **H** տառը չունի հնչիւն, երբ **h** տառը կը գրուի **c** կամ **g** տառէն ետք, որուն կը յաջորդէ **e** կամ **i** ձայնաւորը ապա **c** կամ **g** տառը կ'արտասանուի {**ք**}, {**կ**}։

Օրինակ՝

**chi**lo {քիլօ} (**քիլօկրամ**),

**ghi**accio {կիաչչիօ} (**սառոյց**)։

**H** տառը կ'օգտագործուի նաեւ **avere** - ունենալ օժանդակ բայի ներկայ ժամանակի մէջ խոնարհուած որոշ դէմքերու մէջ։

**h**o {օ} **ես ունիմ**,

**h**ai {այ} **դուն ունիս**,

**h**a {ա} **ան ունի**,

**h**anno {աննօ} **մենք ունինք**։

**SC** տառակապակցութիւնը **a**, **o**, **u** ձայնաւորներէն առաջ կ'արտասանուի {**սք**}։

Օրինակ՝

**sca**la {սքալա} (**աստիճան**),

**scu**ola {սքուոլա} (**դպրոց**),

**sco**po {սքոփօ} (**նպատակ**)։

**SC** տառակապակցութիւնը **e**, **i** ձայնաւորներէն առաջ կ'արտասանուի {**շ**}։

Օրինակ՝

**sce**gliere {շելիերէ} (**ընտրել**),

**sci**enza {շենցա} (**գիտութիւն**)։

**S** տառը երբ կը գտնուի երկու ձայնաւորներու միջեւ կ'արտասանուի {**զ**}, սակայն երբ երկու ձայնաւորներու միջեւ կը գրուի երկու **SS** կ'արտասանուի {**ս**}։

Օրինակ՝

c**asa** {քազա} (**տուն**),

c**osa** {քոզա} (**ինչ**)։

p**assa**re {փասսարէ} (**անցնել**),

b**assa**re {պասսարէ} (**իջեցնել**)։

**S** տառը հետեւեալ բաղաձայններէն առաջ **b**, **d**, **g**, **l**, **m**, **n**, **r**, **v** նոյնպէս կ'արտասանուի {**զ**}։

Օրինակ՝

sdegno {զտենիօ} (**զայրոյթ**),

snello {զնելլօ} (**բարակ**),

svago {զվակօ} (**զուարճանք**)։

## Քերականութիւնը

Իտալերէն լեզուն ունի 2 սեռ՝ արական եւ իգական, 2 յօդ՝ անորոշ եւ որոշեալ, 15 ժամանակաձեւ՝ սահմանական եղանակ 8 ( indicativo ), ստորադասական եղանակ 4 ( congiuntivo ), պայմանական եղանակ 2 ( condizionale ), հրամայական եղանակ 1 ( imperativo )։

## Անկատար Ներկայ / Presente Indicativo

Անկատար ներկայ (սահմանական ներկայ) ժամանակը ցոյց կու տայ խօսելու ժամանակ կատարուող գործողութիւնը։

Իտալերէն լեզուին մէջ բայերը կը բաժնուին 3 խումբի.-

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| I խումբ | որոնք ունին - **are** վերջաւորութիւն | parl**are** - խօսիլ |
| II խումբ | որոնք ունին - **ere** վերջաւորութիւն | cred**ere** - հաւատալ |
| III խումբ | որոնք ունին - **ire** վերջաւորութիւն | sent**ire** - լսել, զգալ |

Սահմանական ներկայ ժամանակը կանոնաւոր բայերու պարագային կը կազմուի աւելցնելով բայի արմատին հետեւեալ վերջաւորութիւնները՝

| **ARE** | **ERE** | **IRE** |
| --- | --- | --- |
| PARL**ARE** | CRED**ERE** | SENT**IRE** |
| parl**o** - կը խօսիմ | cred**o** - կը հաւատամ | sent**o** - կը լսեմ |
| parl**i** - կը խօսիս | cred**i** - կը հաւատաս | sent**i** - կը լսես |
| parl**a** - կը խօսի | cred**e** - կը հաւատայ | sent**e** - կը լսէ |
| parl**iamo** - կը խօսինք | cred**iamo** - կը հաւատանք | sent**iamo** - կը լսենք |
| parl**ate** - կը խօսիք | cred**ete** - կը հաւատաք | sent**ite** - կը լսէք |
| parl**ano** - կը խօսին | cred**ono** - կը հաւատան | sent**ono** - կը լսեն |

## Սահմանական Անցեալ Passato Prossimo

Սահմանական անցեալ ժամանակը ցոյց կու տայ ներկայ ժամանակակէտէ մը առաջ կատարուած, աւարտած գործողութիւն։
Կը կազմուի **avere** կամ **essere** օժանդակ բայի ներկայ ձեւով եւ վաղակատար դերբայով ( parl - **ato**, cred - **uto**, sent - **ito**)։

## Անկատար Անցեալ / Imperfetto

Անկատար անցեալ ժամանակը ցոյց կու տայ անցեալ ժամանակի մէջ կատարուող, ընթացքի մէջ եղող գործողութիւն մը։

## Ապակատար Ներկայ Futuro semplice

Ապակատար ներկայ (սահմանական ապառնի) ժամանակը ցոյց կու տայ խօսելու պահէն ետք կատարուելիք գործողութիւն մը։

## Բառապաշարը

### Հանրայայտ Ասացուածքները

**" Una buona mamma vale cento maestre "** - Լաւ մայրը հարիւր ուսուցիչ կ'արժէ։

**" Prima i denti, poi i parenti "** - Սկիզբը դուն եւ քու ընտանիքդ, այնուհետեւ բարեկամներդ։

## Տես Նաեւ

* Պաշտօնական Լեզուներու Ցանկ
* Լեզուաընտանիքներու Ցանկ
* Լեզուներու Ցանկեր

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

* Բոլոր Ուիքիփետիաներու ցանկը եւ վիճակագրական տուեալները՝ անգլերէնով։
* GeoNames
* Ethnologue

Կաղապար:Եւրամիութեան պաշտօնական լեզուներ