Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 16 Յուլիս

**16 Յուլիս**, տարուան 197-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 198-րդ) օրն է

* Տարուան աւարտին կը մնայ 168 օր

Ժան-Պաթիսթ Քամիլ Քորոյ
## Դէպքեր

* 622՝ իսլամական օրացոյցի սկիզբը
* 1661՝ Շուէտի մէջ կը թողարկուի Եւրոպայի առաջին թղթադրամները
* 1979՝ Իրաքի պաշտօնանկ արուած նախագահ Ահմետ Հասան ալ Պաքրին կը փոխարինէ Սատտամ Հուսէյնը

Ռոալտ Ամունտսըն
## Ծնունդներ

Ստորոգութիւն:16 Յուլիսի ծնածներ

* 1796՝ Ժան-Պաթիսթ Քամիլ Քորոյ (Jean-Baptiste-Camille Corot, մ.1875) ֆրանսացի նկարիչ
* 1872՝ Ռոալտ Ամունտսըն (Roald Amundsen, մ.1928) նորվեկիացի ճանապարհորդ, բնախոյզ

## Մահեր

Ստորոգութիւն:16 Յուլիսի մահացածներ

## Տօներ

* Ֆութպոլի աշխարհի ախոյեան դառնալու օր (Ուրուկուէյ)
* Կոյս Մարիամի օր (Իտալիա, Իրլանտա)

## Արտաքին յղումներ

* BBC՝ Այս Օրը (անգլերէն)

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ուիքիպահեստ նախագիծի **July 16** ստորոգութեան մէջ կրնաք գտնել յաւելեալ պատկերազարդում այս նիւթի վերաբերեալ։ |
# Հռոմէական թուանշաններ

**Հռովմէական թուանշաններ**՝ նշաններու համակարգ մըն է, որ կը գործածուէր Հին Հռոմի ատեն: Ներկայիս ունի խիստ սահմանափակ գործածութիւն:

## Նշանները

Թիւերը գրառելու համար կը կիրառուին լատինական այբուբենի որոշ տառերու տեսքով նշաններ, որոնք ունին իրենց արժէքները՝

Ժամացոյցներու թիւերը գրելու աւանդոյթ մըն է 4 թուանշանը IIII ձեւով գրելու
Պորիս Ելցինի ինքնագիրին տակ 10 Նոյեմբեր 1988: Ամիսը նշուած է հռոմէական նշաններով

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Նշան | I | V | X | L | C | D | M |
| Արժէքը | 1 | 5 | 10 | 50 | 100 | 500 | 1000 |
| Եունիքոտային կարգը | U+2160 | U+2164 | U+2169 | U+216C | U+216D | U+216E | U+216F |

## Թիւերու Համակարգը

Հռովմէական թիւերուն համակարգը ոչ դիրքային հաշուարկման համակարգ մըն է։ Թիւերը կը գրառուին նշաններու կրկնութեան միջոցով՝ III=3, XX=20 եւ այլն։ Եթէ փոքր արժէքով նշանը մեծէն ետք է, ապա անոր կը գումարուի, իսկ եթէ առաջ է, ապա՝ կը հանուի՝ VII=5+2=7, CM=-100+1000=900 եւ այլն։

Տասնային հաշուարկման համակարգէն հռոմէականի տարբերութիւններէն մէկն այն է, որ տասնային համակարգի մէջ թիւերու մեծացման զուգահեռ կ'աճի զանոնք արտայայտող թուանշաններու քանակը՝ միանիշէն դառնալով երկնիշ, եռանիշ եւ այլն, իսկ հռոմէական համակարգին մէջ այդպէս չէ։ Օրինակ՝ քառանիշ 2015 թիւը հռոմէական թուանշաններով գրելու ատեն անիկա կը ստանայ նոյնպէս քառանիշ MMXV տեսքը, իսկ ահա անկէ զգալիօրէն փոքր եռանիշ 847-ի հռոմէական DCCCXLVII գրառումը բաղկացած է ինը նիշերէն։
Եթէ տասնային համակարգին մէջ թիւի գրառման ատեն կը գրուէր տասնային կարգերն արտայայտող թիւերու (տասնաւորներ, հարիւրաւորներ, հազարաւորներ եւ այլն) միայն առաջին թուանշանները, ապա հռոմէականի պարագային անոնք կը գրուին ամբողջութեամբ, օրինակ՝

* 3694=3000+600+90+4=MMMDCXCIV, MMM=3000, DC=600, XC=90, IV=4

Լատինագիր գրուածքներուն մէջ թիւերը տարբերակելու համար երբեմն անոնք վարէն եւ վերէն կը գծանշուին:

## Կիրառութիւններ

* Ողիմպիական խաղերու կարգաթիւերու համար, օրինակ՝ Ռիօ տէ Ժանէրոյի XXXI ողիմպիական խաղեր
* Ազատութեան արձանի վրայ բռնուած գիրքին 1776 թուականը գրուած է MDCCLXXVI:
* Ռուսական մշակոյթին մաս կը կազմէ ամսուան կարգահամարը հռոմէական նիշերով գրելու:

## Տես նաեւ

* Արաբական Թիւեր

## Արտաքին յղումներ

* Հռովմէական Նշաններու Փոխարկում (անգլերէն)

\* Հռովմէական Նշաններու Փոխարկում (ֆրանսերէն)

* www.chiffresromains.fr Archived 2018-04-02 at the Wayback Machine. (ֆրանսերէն)

## Ծանօթագրութիւններ
# 1821 թուական

**1821 թուական**, ոչ նահանջ տարի, 19րդ դարու 21րդ տարին

## Դէպքեր

* 21 Մարտ՝ 1821-ի սկիզբ Յունաստանի Յեղափոխութեան: Յոյն ապստամբները կը գրաւեն Քալավրիթա աւանը (Պեղոպոնեզ)։
* 23 Մարտ՝ 1821-ի Յունաստանի Յեղափոխութիւն: Քալամաթա քաղաքին ազատագրում (Պեղոպոնեզ)։
* 25 Մարտ՝ 1821-ի Յունաստանի Յեղափոխութեան ծագման աւանդական թուական։ Պաշտօնապէս ճանչցուած իբրեւ օսմանեան կայսրութեան դէմ Յունաստանի ապստամբութեան ծագման օր։
* 27 Մարտ՝ 1821․ Յոյները կը յաղթեն օսմանցիներուն Քարիթենա կռիւին (Պեղոպոնեզ)։
* 3 Ապրիլ՝ 1821․ Սփեցես կզղիին բնակիչները կ՛ապստամբին։
* 10 Ապրիլ՝ 1821․ Յոյներու ապստամբութեան դէմ օսմանցիները կը հակադարձեն։ Կախաղանով մահապատիժի կ՛ենթարկեն․ Պոլսոյ մէջ Տիեզերական Պատրիարք՝ Ղրիղորիոս Ե․ եւ յաջորդաաբար՝ Նիքոմիտիոյ Աթանասիոս, Եփեսոսի Տիոնիսիոս եւ Աղիալուի Էվղենիոս առաջնորդները։ Էգէական Ծովուն արեւելեան կողմը գտնուող Փսարա կղզին ապստամբութեան դրօշ կը բարձրացնէ։
* 24 Յունիս՝ օսմանցիները Կրետէ կղզիին մայրաքաղաք Իրաքլիոյի բնակչութեան ջարդը կը ձեռնարկեն
* 28 Յուլիս՝ 1821․ Փերուն իր անկախութիւնը կը յայտարարէ։
* 15 Սեպտեմբեր՝ 1821․ Կուաթեմալա, Էլ Սալվատոր, Հոնտուրաս, Նիքարակուա եւ Քոսթա Րիքա երկիրները կը ձերբազատուին Սպանիոյ լուծէն եւ իրենց անկախութիւնը կը հռչակեն։
* 27 Սեպտեմբեր՝ 1821․ Մեքսիքօն իր անկախութիւնը կը հռչակէ։

## Ծնունդներ

 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1821 ծնունդներ

* Անյայտ օրով՝
* Յովհաննէս Քեաթիպեան (նաեւ՝ Մարգար Յովհաննէս, մ.1882), հասարակական գործիչ
* Նիկողոս Զօրայեան (մ.1859), հայ տնտեսագէտ

## Մահեր

 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1821 մահեր

* 5 Մայիս՝ 1821․ Նափոլէոն Ա․ Կայսրը կը մահանայ աքսորի մէջ, Ատլանտեան Ովկիանոսի Ս․ Հելլեն կղզիին մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ
# Էքուատոր

| Բնակավայր |
| --- |
| Էքուատոր |
| սպ.՝ República del Ecuador |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Դրօշակ | Զինանշան |
|  |  |

« Allah,Vətən və Azadlıq " և Duw, Mamwlad a Rhyddid |
|  |
| Երկիր |  Էքուատոր |
| Ներքին բաժանում | Ազուայ, Պոլիվար, Քանյար, Քարչի, Չիմպորազօ, Քոթոփախի, Էլ Օրօ, Էսմերալտաս, Կալափակոս, Կուայաս, Իմպապուրա, Լոխա, Մանապի, Մորոնա- Սանթիակօ, Նափօ, Օրելիանա, Փասթազա, Փիչինիչա, Սանթա Էլենա, Սանթա Տոմինկօ Տը Լոս Թսաչիլաս, Սուքումպիոս, Թունկուրահուա, Զամորա Չինչիփէ և Լոս Ռիօ |
| Էքուատորի նախագահը | Տանիէլ Նոպոա |
| Օրէնսդրական մարմին | Ազգային ժողով (Էքուատոր) |
| Հիմնադրուած է՝ | 16 Փետրուար 1840 |
| Տարածութիւն |
257 204,27 քմ² |
| Պաշտօնական լեզու | Սպաներէն, Քիչուա և Շուար |
| Բնակչութիւն | 16 938 986 մարդ (2022) |
| Ժամային գօտի | UTC-5, UTC−06:00, Pacific/Galapagos? և America/Guayaquil? |
| Շրջագայութեան պետ-համարագիր | EC |
| Անուանուած է | Հասարակած |
| Պաշտօնական կայքէջ | presidencia.gob.ec և cancilleria.gob.ec |
|  |

**Էքուատոր** (սպ.՝ *Ecuador*), պաշտօնապէս՝ Էքուատորի Հանրապետութիւն: Կը գտնուի Հարաւային Ամերիկայի հիւսիսարեւմտեան հատուածին մէջ։

Հիւսիսէն սահմանակից է Քոլոմպիոյ, հարաւէն՝ Փերուի, իսկ արեւմուտքէն՝ Խաղաղական Ովկիանոսին։

Երկիրին անուանումը (*Ecuador*) կը նշանակէ «հաւասարագիծ», որովհետեւ երկիրին տարածքէն կ'անցնի Էքուատորի գիծը։

Մայրաքաղաքը՝ Քիթօն է, իսկ ամէնէն մեծ քաղաքը՝ Գուայաքիլը։

Պաշտօնական լեզուն սպաներէնն է։

Վարչակարգը հանրապետական է։

### Պատմութիւն

Էքուատորը հինէն ի վեր բնակուած է բնիկ ժողովուրդներով, որոնցմէ են՝ Քարանները, Շուարները, Քիթօները եւ այլ ցեղախումբեր։

ԺԹ. դարուն տարածութիւնը դարձած է Ինքայի կայսրութեան մէկ մասը։

1530-ական թուականներուն սպանացի գաղութարարները կը գրաւեն շրջանը եւ կը միացնեն Նոր Կրենաթայի ծովակցութեան։

Էքուատոր իր անկախութիւնը հռչակած է 1822-ին եւ ժամանակաւոր կերպով միացած է Սիմոն Պոլիվարի ստեղծած Մեծ Քոլումպիա պետութեան։

1830-ին, անիկա կը դառնայ անկախ հանրապետութիւն։

### Բնութիւն եւ աշխարհագրութիւն

Էքուատոր ունի լեռնային շրջաններ, անտառներ եւ արեւմտեան ափամերձ դաշտավայրեր։

### Տնտեսութիւն

Էքուատորի տնտեսութեան հիմնական ոլորտներն են՝ նաւթը, գիւղատնտեսութիւնը (պանան, սուրճ, քաքաօ, ծաղիկներ), ձկնորսութիւնը եւ զբօսաշրջութիւնը։

Երկիրը աշխարհի գլխաւոր պանան արտադրողներէն մէկն է։

### Բնակչութիւն եւ մշակոյթ

Էքուատորի բնակչութիւնը շուրջ 18 միլիոն է։ Մեծամասնութիւնը՝ սպանացի եւ բնիկ ցեղերու խառնածին ժառանգորդներ։ Բնիկ ժողովուրդները, ինչպէս Քուիչուաներն ու Շուարները, կը պահպանեն իրենց լեզուներն ու աւանդութիւնները։

Քրիստոնէութիւնը, մասնաւորաբար կաթոլիկ հաւատքը, գերիշխող է։

Մշակոյթը հարուստ է երաժշտութեամբ, պարը, ժողովրդական արհեստներու եւ գունաւոր տարազներու միջոցով կը ներկայացնէ երկիրը։

Էքուատորեան խոհանոցին յատուկ են կորեկով եւ գետնախնձորով ճաշատեսակները, ինչպէս նաեւ ծովամթերքը։

## Պատկերասրահ

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Ծանօթագրութիւններ
# 1831 թուական

**1831 թուական**, ոչ նահանջ տարի, 19րդ դարու 31րդ տարին

## Դէպքեր

## Ծնունդներ

 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1831 ծնունդներ

* + Անյայտ օրով՝
		- Յարութիւն Սվաճեան (մ.1874), խմբագիր
		- Յակոբ Գազազեան (մ.1891), տնօրէն եւ երեսփոխան

## Մահեր

 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1831 մահերՀոկտեմբեր

#### Հոկտեմբեր

* 9 Հոկտեմբեր․ Իոանիս Քափոտիսթրիաս․յունազգի դիւանագէտ, բժիշկ եւ կոմս

* + Անյայտ օրով՝
		- Յարութիւն Արարատեան (ծն.1774), գրող

## Ծանօթագրութիւններ
# 1903 թուական

**1903 թուական**, ոչ նահանջ տարի, 20րդ դարու երրորդ տարին է

## Դէպքեր

## Ծնունդներ

* 8 Յունուար՝ Ազնիւ Պետրոսեան, կենսաբանական գիտութիւններու տոքթէօր եւ ՀԽՍՀ մանրէաբանութեան հիմնադիրներէն (մահ՝1971)
* Յունուար 19՝ Լեւոն Արիսեան (սպ.1938), պետական գործիչ
* Փետրուար 13՝ Ժորժ Սիմենոն (ֆրանսերէն՝ Georges Simenon, մ.1989),Պելճիքացի գրող
* Ապրիլ 10՝ Վազգէն Անդրէասեան (ֆրանսերէն՝ Vazken Andréassian, մ.1995), ֆրանսահայ ճարտարագէտ
* Մայիս 8՝ Ֆեռնան Քոնթանտէն (ֆրանսերէն՝ Fernand Joseph Désiré Contandin, մ.1971), ֆրանսացի դերասան
* Մայիս 19՝ Վահրամ Ալազան (Գարբուզեան, մ.1966), բանաստեղծ

* Յունիս 6
**Արամ Խաչատրեան**
ռուս.՝ Арам Ильич Хачатурян
մ.1978
հայ խորհրդային երաժշտահան
* Յունիս 25՝ Ճորճ Օրուէլ (անգլերէն՝ George Orwell, բուն անունով՝ Էրիք Արթուր Պլեր, մ.1950), անգլիացի գրող
* Օգոստոս 1՝ Գուրգէն Մահարի (Աճէմեան, մ.1969), բանաստեղծ, արձակագիր
* Օգոստոս 3՝ Շահան Շահնուր (մ.1969), արձակագիր եւ հրապարակախօս
* Սեպտեմբեր 7՝ Ջերգիզ Ժամհարեան (մ.1984), խորհրդային հայ բեմադրիչ
* Նոյեմբեր 15՝ Հենրի (Յարութիւն) Գաբրիէլեան (մ.1981), խորհրդային հայ փիլիսոփայ
* Անստոյգ ամսաթիւով՝
	+ ­Քու­լիս (­Քի­րիա­քոս) Ա­լե­փիս (յուն․՝ Κούλης Αλέπης, մ.1986), յոյն բանաստեղծ, թարգմանիչ, նկարիչ

## Մահեր

* Մայիս 8՝ Փոլ Կօկէն (ֆրանսերէն՝ Paul Gauguin, ծն.1848), ֆրանսացի նկարիչ, քանդակագործ

## Ծանօթագրութիւններ
# 1914 թուական

**1914 թուական**, ոչ նահանջ տարի, 20րդ դարու 14րդ տարին է

## Դէպքեր

* 26 Յունուար․ կը ստորագրուի ռուս-թրքական համաձայնագիրը, որ հայկական բարենորոգումներուն կը վերաբերի
* 2 Օգոստոս․ Պոլսոյ մէջ կը ստորագրուի Գերմանիա-Թուրքիա համաձայնութիւնը․ մէկ օր առաջ Գերմանիա պատերազմ յայտարարած է Ռուսիոյ դէմ
* 4 Նոյեմբեր․ Ռուսիա պատերազմ կը յայտարարէ Թուրքիոյ դէմ
* 21 Նոյեմբեր․ Օսմանեան Կայսրութեան տարածքին քրիստոնիայ թշնամիներուն դէմ «Սրբազան Պատերազմ» (ճիհատ) կը յայտարարուի
* Դեկտեմբեր․ Սարիղամիշի ռուս-թրքական ճակատում

## Ծնունդներ

 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1914 ծնունդներ

* Մարտ 24՝ Սիմոն Սիմոնեան (մ.1986), գրագէտ
* Յունիս 26՝ Հերմինէ Ասատուր , դաշնակահարուհի
* Մայիս 16՝ Յովհաննէս Յակոբեան (մ.1990), ճարտարապետ
* Հոկտեմբեր 4՝ Պարոյր Մասիկեան (մ.1989), արձակագիր, թատերագիր եւ երաժիշտ
* բանաստեղծներ՝
	+ Ապրիլ 14՝ Համօ Սահեան (Հմայակ Գրիգորեան, մ.1993)
	+ Ապրիլ 27՝ Յովհաննէս Շիրազ (Օննիկ Կարապետեան, մ.1984)
* Անստոյգ ամսաթիւով՝
	+ Մուշեղ Իշխան (Ճենտերեճեան, մ.1990, Պէյրութ), բանաստեղծ, արձակագիր
	+ Մաթիլտ Մանուքեան (թրք.՝ Matild Manukyan, մ.2001, Իսթանպուլ), Թուրքիոյ մէջ գործարար կին մը

## Մահեր

 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1914 մահեր

* Փետրուար 1՝ Յարութիւն Շամշինեան (ծն.1856), նկարիչ
* Յունիս 10՝ Երուանդ Ոսկան (ծն.1855), քանդակագործ
* Սեպտեմբեր 27՝ Նիկոլ Դուման (Նիկողայոս Տէր Յովհաննէսեան, ծն.1867), ազատագրութեան մարտիկ

## Ծանօթագրութիւններ