Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Տիվալի

**Տիվալի,** հինտուներու ամէնէն ծանօթ տօներէն մէկը:

Հնդկաստանի մէջ ամէն տարի լոյսեր կը վառեն բոլոր տուներուն մէջ` բախտ բերելու համար: Ասիկա կը պատահի հոկտեմբեր կամ նոյեմբեր ամիսներուն, Տիվալիին՝ լոյսերու տօնին:

Այս տօնակատարութիւնը կ'ոգեկոչէ հինտու աւանդութեան միջադէպերէն մէկը. Ռամա իշխանին (Վիշնու աստուածը) Հնդկաստան վերադարձը: Ան գացած էր իր կինը` Լաքշիմին փնտռելու: Ան առեւանգուած եւ բանտարկուած էր Սրի Լանքա (Սէյլան) կղզիին վրայ: Այս առիթով, ըստ աւանդութեան, Ռամայի ենթակաները բազմաթիւ լամբերով լուսաւորած են իրենց քաղաքին փողոցները:

Ըստ Հնդկաստանի շրջաններուն, Տիվալին կրնայ նշել (կամ ոչ) նոր տարուան սկիզբը:

## Ծանօթագրութիւններ
# Ծովահէնները

Ծովահէններու խումբ, ԺԲ. դար
**Ծովահէնները** նաւեր գրաւող եւ կողոպուտի նպատակով ծովուն բացերը բռնի գործողութիւններ կատարող աւազակախումբեր են։

## Պատմութիւն

Ծովահէնները յայտնուած են առաջին նաւերուն հետ, 11,000 տարիներ առաջ:

Ամբողջ պատմութեան ընթացքին, ծովահէնները նաւերուն վրայ յարձակած են բոլոր ծովերուն մէջ, տարբեր ցամաքամասերու ջուրերուն մէջ:

Հին յոյներուն եւ հռոմէացիներուն ժամանակաշրջանին, Միջերկրական ծովը ծովահէններով լեցուն էր: Ապրանքներով լեցուն նաւերը յաճախ ծովահէններուն թիրախը կ'ըլլային: Օրինակի համար, որոնք կը գողնան հիւսիսային Ափրիկէէն դէպի Հռոմ ուղղուող ցորենի բերքը: Ք. Ա. 75 թուականին, անոնք նոյնիսկ կ'առեւանգեն պատանի Յուլիոս կայսրը: Անոնք վեց ամիս զայն բանտարկուած կը պահեն կղզիի մը վրայ:

ԺԶ. եւ ԺԷ. դարերը ծովահէններուն ամէնէն բարգաւաճ շրջանն էին: Քարայիպի եւ Անթիյներու կղզիներու շրջանը (Ամերիկա) անոնց նախասիրած «խաղավայրը» կը հանդիսանար:

Եւրոպացիները տակաւին նոր գտած էին Ամերիկան: Քրայիպի շրջանին մէջ անգլիական, սպանական եւ ֆրանսական նաւերը մեծ քանակով ոսկի եւ արծաթ կը փոխադրէին: Այս նաւերուն վրայ յարձակելով` ծովահէնները մեծ հարստութիւններ ձեռք կը ձգեն:

Այդ ժամանակաշրջանին Կրիայի կղզին (այժմ Հայիթիի մէջ) ծովահէններու «մայրաքաղաքն» էր:

## Հետաքրքրական տեղեկութիւններ

* Հին յունարէն լեզուով ծովահէնները կը կոչէին «փէյրաթէս», որ կը նշանակէ` «ան, որ իր բախտը կը փորձէ»:

* Կային նաւաստիներ, որոնք ղրկուած կ'ըլլային թագաւորի մը կողմէ` յարձակելու ուրիշ երկիրներու նաւերուն վրայ: Այս նաւաստիները ստիպուած էին իրենց աւարը թագաւորին յանձնելու: Անոնք իրաւունք ունէին այս յարձակումները կատարելու միայն պատերազմի ժամանակ: Այս նաւաստիներէն շատեր հետագային ծովահէն կը դառնան` նախընտրելով իրենց գրաւած գանձերը իրենց պահել:
* Գոյութիւն ունէին նաեւ կին ծովահէններ: Անոնք կը հագուէին տղամարդոց նման, կը կռուէին եւ շատ կը խմէին: Անոնք տղամարդոց նման դաժան էին: ԺԹ. դարուն կին ծովահէն մըն էր Շինկ Շիհ, որ կը դառնայ Չինաստանի ծովու ծովահէններուն հետը: Ան կ'իշխէր 80.000 մարդոց եւ 1800 նաւերու վրայ:

## Ծանօթագրութիւններ

## Տե՛ս նաեւ

* Ծովահէնութիւնը հնադարեան Միջերկրականին մէջ
# Քաքաօ

**Քաքաոյի** ծառը կը բուսնի արեւադարձային շրջաններու մէջ եւ կ'արտադրէ մեծ պտուղներ:

Իւրաքանչիւր պտուղի մէջ գոյութիւն ունին տասնեակ մը քաքաոյի հատիկներ: Այդ մեծ պտուղները պէտք է բանալ` մէջէն հանելու համար հատիկները, որոնք կը չորցուին արեւուն տակ կամ փայտով վառող կրակի մը վրայ: Այս ձեւով է, որ անոնք չորնալով տուրմին սրճագոյն գոյնը կը ստանան:

## Պատրաստութիւն

Սկզբնական բոլոր գործողութիւնները տեղի կ'ունենան բնիկ երկիրին մէջ, ուր կը բուսնի քաքաոյի ծառը (ինչպէս Քոթ տ՛Իվուար, Ղանա, Պրազիլ կամ Քոլումպիա):

Այս չորցուած հատիկները կ'արտածուին եւ կը ղրկուին երկիրներ, ուր անոնք կը խորովուին: Սուրճին նման, այս քաքաոյի հատիկներն ալ կը տաքցուին, ապա բացօթեայ կը դրուին, որպէսզի անոնց ջուրը ամբողջովին շոգիանայ: Այս ձեւով կարելի կ'ըլլայ ստանալ քաքաոյի փոշի, խմոր կամ կարագ: Ասիկա հիմնական նիւթն է, որ կը գործածուի տուրմ պատրաստելու համար:

## Պատմութիւն

Մայեաները, ազդէքները, էնքաները այս գործով կը զբաղէին ԺԵ. դարուն: Այդ ժամանակաշրջանին քաքաոն կը գործածուէր հեղուկ վիճակին մէջ: Անով կը պատրաստուէր քսօքօաթլ կոչուած խմիչք մը: քաքաոյի հատիկները կը գործածուէին նոյնիսկ իբրեւ դրամ:

Յաջորդ դարու սկիզբը, երբ սպանացի նուաճողները կը հասնին հարաւային Ամերիկա, անոնք կը ծանօթանան կարմիր, կանաչ կամ դեղին պտուղներով այս տարօրինակ ծառին: Անոնք իրենց հետ այդ հատիկները Եւրոպա կը տանին, երբ կը վերադառնան իրենց արշաւանքներէն: Ժամանակի ընթացքին քաքաոյի ծառը կը սկսի մշակուիլ ցամաքամասին հարաւային շրջանները, ապա ան Ափրիկէ կ'անցնի շնորհիւ փորթուկալցիներուն, եւ Ասիոյ շնորհիւ`հոլանտացիներուն:

## Ծանօթագրութիւններ
# Կօշիկ

Հիւսիսային Եւրոպայի թանգարանի մը մէջ ցուցադրուած շարք մը կօշիկներ, ներառեալ՝ 1700-1960-ականներու ձեւերը
**Կօշիկը** հազարաւոր տարիներու պատմութիւն ունեցող մշակութային երեւոյթ մըն է։ Անիկա ոտքի պաշտպանութեան եւ յարմարութեան համար նախատեսուած հագուստի իր մըն է։

Աւանդական կօշիկները կը պատրաստուէին կաշիէ, փայտէ կամ կտաւէ, բայց ժամանակակից արտադրութեան մէջ աւելի եւս կը գործածուին «քաուչուկ»ը, «փլասթիք»ը եւ «նաւթածին» նիւթեր։

Ներկայիս, կօշիկի արդիւնաբերութիւնը աշխարհի մէջ կը հասնի տարեկան մօտաւորապէս 200 միլիառ տոլարի։ Սակայն, ըստ ուսումնասիրութիւններու, արտադրուած կօշիկներուն մօտաւորապէս 90%-ը վերջաւորութեան կը նետուի աղբանոց, որովհետեւ անոնց նիւթերը դժուար են բաժնել կամ վերամշակել։

## Պատմութիւն

Հնագիտական պեղումները կը վկայեն, որ ամէնէն հին կօշիկները պատրաստուած են մօտաւորապէս 9000 տարի առաջ։

Ամերիկայի Արիզոնա նահանգին մէջ գտածոյ մը կը փաստէ, որ հին ժողովուրդները գործածած են բուսական թելերէ պատրաստուած «սանտալ»ներ։

Միջնադարուն կօշիկները կը սկսին տարբերիլ ըստ դասակարգի։ Բարձր խաւի մարդիկ կը հագնէին թանկարժէք կաշիէ կամ մետաքսով ծածկուած կօշիկներ, իսկ աշխատաւորները կը բաւարարուէին պարզ փայտէ կամ հաստ կաշիէ կօշիկներով։

Մարզական կօշիկներ
ԺԶ.-ԺԷ. դարերուն բարձրակրունկ կօշիկները յառաջացած են նախ իբրեւ արական հագուստի մաս, սակայն հետագային կը դառնան կանացի նորաձեւութեան մաս։

Ժամանակակից կօշիկները կարելի է բաժնել քանի մը խումբերու․

* **Ամէնօրեայ կօշիկներ** – «սանտալներ», «սնիքըրներ», պարզ կաշիէ կօշիկներ։
* **Մասնագիտական կօշիկներ** – մարզական կօշիկներ (ոտնագնդակի, կողովագնդակի, վազքի), լեռնագնացութեան կամ ձմեռնային մարզերու մաշիկներ։
* **Անվտանգութեան կօշիկներ** – պողպատեայ քիթերով կամ հակասայթաքող յատակով կօշիկներ։
* **Նորաձեւութեան կօշիկներ** – բարձրակրունկներ, թանկարժէք նիւթերէ պատրաստուած կօշիկներ։

Կօշիկի արտադրութիւնը այսօր համաշխարհային տնտեսական ճիւղ մըն է, որուն մէջ ներգրաւուած են միլիոնաւոր աշխատողներ։ Չինաստան, Հնդկաստան եւ Վիեթնամ կը գտնուին աշխարհի մեծագոյն արտադրողներու շարքին։

Միաժամանակ, մեծ մտահոգութիւն գոյութիւն ունի բնապահպանական հարցերու շուրջ։

Կօշիկներու մեծամասնութիւնը պատրաստուած է նիւթերու համադրութենէ (կաշի, ռետին, սոսինձ, ձեւակերտ), որոնք դժուար են բաժնել եւ վերամշակել։ Ահա թէ ինչու մեծ մասը կը վերջանայ աղբավայրերու մէջ։ Այս խնդիրը յառաջացուցած է նորարարութիւններ՝ կենսաքայքայուող նիւթերու եւ վերամշակման աւելի արդիւնաւոր ձեւերու մշակման ուղղութեամբ։

## Ծանօթագրութիւններ