Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Քորէա

| **Քորէա** |
| --- |
|  |

**Քորէա,** արեւելեան Ասիոյ մէջ գտնուող տարածաշրջան մը։

Կը ներառէ Քորէական թերակղզին, Ճեճու կղզին եւ ուրիշ փոքր կղզիներ։

1948 թուականէն սկսեալ Քորէան բաժնուած է երկու պետութեան՝ Հիւսիսային Քորէա եւ Հարաւային Քորէա։ Հիւսիսէն Քորէան սահմանակից է Ռուսիոյ եւ Չինաստանի, իսկ արեւելքէն՝ Ճափոնէն բաժնուած է Քորէական նեղուցով եւ Ճափոնական ծովով։

Քորէա հին ժամանակներուն ունեցած է երեք մեծ թագաւորութիւն՝ Կոկուրէօ, Պէքճէ եւ Սիլլա։ Այս երեքը միշտ կը պայքարէին իրարու դէմ։ Աւելի ուշ Սիլլան կը յաղթէ եւ կը միացնէ միւս երկուքը, եւ այդպիսով կը ստեղծուի «Միացեալ Սիլլա» պետութիւնը։ Բայց հիւսիսի մէջ կը ստեղծուի ուրիշ պետութիւն մը՝ Պոհայ։ Միացեալ Սիլլան վերջնականապէս կը քանդուի եւ Քորէա դարձեալ կը բաժնուի։

Ժ. դարուն Կոկուրէոյի ժառանգը՝ Կորիօն, կրկին կը միացնէ Քորէան։ Այս պետութեան անունէն է, որ յառաջացած է «Քորէա» անունը։ Կորիօն շատ զարգացած մշակոյթ ունէր, բայց ԺԳ. դարուն մոնկոլները կը յարձակին եւ երկիրը շատ կը տկարացնեն։ Վերջապէս Քորէան մոնկոլներու ենթակայ կը դառնայ։ Քանի մը տարի ետք, Կոնմին արքան կ'ապստամբի եւ վերջ կու տայ մոնկոլներու իշխանութեան։ Սակայն այս պայքարներէն ետք Կորիօն այլեւս տկարացած էր, եւ զօրահրամանատար ՏհէՃօ իշխանութիւնը առնելով՝ 1392-ին հիմնել կու տայ նոր թագաւորութիւն մը՝ Ճոճոսօն։

Ճոճոսօնի առաջին 200 տարին խաղաղ կ'անցնի: Այս օրերուն Սէճոն Մեծ արքան կը ստեղծէ քորէական այբուբենը՝ Հանկըլը։

ԺԹ. դարու վերջին, Քորէան կը դառնայ Ճափոնին գլխաւոր նպատակներէն մէկը։ Ճափոն-Չինաստան պատերազմէն ետք՝ 1910 թուականին Քորէա ամբողջութեամբ կը գրաւուի Ճափոնի կողմէ եւ կը մնայ անոր տիրապետութեան տակ մինչեւ Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմի վերջը։

1945-ին, Ճափոն պարտուելէ ետք, Խորհրդային Միութիւնը եւ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգները բաժնեցին Քորէան 38-րդ զուգահեռականով։ Հիւսիսը կ'անցնի ԽՍՀՄ-ի, իսկ հարաւը՝ ԱՄՆ-ի հսկողութեան տակ։ Շուտով այս բաժանումէն կը ձեւաւորուին երկու պետութիւններ՝ Հիւսիսային Քորիա եւ Հարաւային Քորիա։

## Ծանօթագրութիւններ
# 30 Յունիս

**30 Յունիս**, տարուան 181-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 182-րդ) օրն է

* Տարուայ աւարտին կը մնայ 184 օր

Ալպերթ Այնշթայն
Սերժ Սարգիսեան
## Դէպքեր

* 1894՝ բացուեցաւ Լոնտոնի «Թաուէր» (անգլերէն՝ Tower Bridge) բացովի կամուրջը
* 1905` Ալպերթ Այնշթայնը հրապարակեցաւ իր «Հարաբերականութեան Յատուկ Տեսութիւնը»
* 2008՝ «Մամմա Մի՛ա!» առաջին անգամ մեծ յաջողութեամբ կը ցուցադրուի Լոնտոն

Լիսա Քուտրոու
Անժելա Սարաֆեան
## Ծնունդներ

 30 Յունիսի ծնածներ

* 1922.Ժագ Իհմալեան (Jak Ihmalyan, Жак Ихмальян, մ.1978), նկարիչ
* 1954. Սերժ Սարգիսեան, Հայաստանի Հանրապետութեան նախագահ (2008-2013, 2013-ներկայ)
* 1963. Լիսա Քուտրոու (Lisa Valerie Kudrow), ամերիկացի դերասանուհի, հեղինակ
* 1983. Անժելա Սարաֆեան (Angela Sarafyan), ամերիկահայ դերասանուհի

## Մահեր

 30 Յունիսի մահացածներ

* 1966, Ճիւզեբէ Ֆարինա ինքնաշարժի մրցաշարքներու իտալացի վարորդ եւ Ֆորմիւլա 1-ի՝ պաշտօնական արձանագրութեամբ, համաշխարհային առաջին ախոյեան (1950)

## Տօներ

* Կաղապար:Country data Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետություն Քոնկոյի դեմոկրատական հանրապետութիւն (Պելճիքայէն, 1960)
* Դանիա Դանիա՝ Ալեքսանտրա արքայեադստեր օր
* Կաղապար:Country data Իսրայել Իսրայէլ՝ Նաւատորմի օր
# Յամրուկներ

**Յամրուկը կամ` Յամրագնացը** (անգլերէն՝ Sloths, Bradypus tridactylus, ֆրանսերէն՝ paresseux) քիչ շատ կապիկի կը նմանի, ոտքներուն ծայրը 3 հատ երկար մանգաղաձեւ ճիրաններ ունի, որոնցմով ծառերու ոստերու վրայէն կը կախուի:

Առջեւի եւ կողմնակի ակռաներ չունին, միայն վերի կզակին երկու կողմը 5ական, իսկ վարի կզակին վրայ 4ական կլոր աղօրիքներ ունի։

Յամրուկները Պրազիլի ծառերուն վրայ՝ ասոնց մեծ տերեւներովն ու պտուղներովը կ'ապրին, եւ գրեթէ երբեք անկէ վար չեն իջներ, երկայն ճերաններուն պատճառաւ հասարակ գետնի վրայ չեն կրնար քալել։

Դանդաղաշարժ եւ տխուր անասուններ են, ասոնց մտաւոր կարողութիւնն ալ շատ նուազ է, երբեմն-երբեմն ողբաձայն կը կռնչեն, եւ հաւանաբար ցօղէն զատ ուրիշ ջուր չեն խմեր։ Նոր բարդութեամբ Հեղգեղէ կ'անուանեն ոմանք այս անասունը, բայց ճիշդ չէ . վասն զի երէ՝ որսի անասուն է:

## Անուանումը

Դանդաղ, մեթոտական շարժումներն են, որ յամրուկին կու տան այս անունը։ Այդպէս է նաեւ պարագան այլ լեզուներով, օրինակ` ֆրանսերէնով paresseux, անգլերէնով sloth, որ բառացիօրէն կը նշանակէ «ծուլութիւն»։

## Յամրուկներուն յիշողութիւը

Յամրուկը աշխարհի ամենավատ յիշողութիւն ունեցող 10 անասուններուն կարգին է։

Զարմանալի չէ, որ յամրուկները հիանալի յիշողութիւն մը չունին: Հազուադէպ չէ, որ անոնք ունենան այնպիսի վատ տեսողական յիշողութիւն, որ իրենց ձեռքերը շփոթեն ծառի ճիւղերուն հետ, մէկ ձեռքով բռնեն միւսը, իյնան ծառէն ու սատկին: Աւելի վատը, որ կարճաժամկէտ յիշողութիւնը եւ մոռացկոտութիւնը այս արարածին հիմնական մարտահրաւէրներն են:

## Տե՛ս նաեւ

* Մուկեր
* Շուներ

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* Պատկերազարդ Բնական Պատմութիւն՝ Կենդանաբանութիւն, Հ. Գաբրիէլ Վ․  Մէնէվիշեան, Վիեննա, Մխիթարեան տպարան, 1897, էջ 95:
# Փանամա

| Բնակավայր |
| --- |
| Փանամա |
| սպ.՝ República de Panamá |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Դրօշակ | Զինանշան |
|  |  |

Pro Mundi Beneficio, Panama Surprises և Er Lles y Byd |
|  |
| Երկիր |  Փանամա |
| Ներքին բաժանում | Էմբերա-Ունաան, Կունա Եալա, Նկոպէ-Պուքլէ, Մատուկանտի, Ուարկանտի, Պոքաս տել Թորօ, Չիրիքի գաւառ, Քոքլէ գաւառ, Քոլոն, Տարիեն գաւառ, Հերերա գաւառ, Լոս Սանթոս գաւառ, Փանամա նահանգ, Վերակուաս և Արեւմտեան Փանամա |
| President of Panama? | José Raúl Mulino? |
| Օրէնսդրական մարմին | Փանամայի Ազգային Խորհրդարան |
| Հիմնադրուած է՝ | 1903 |
| Տարածութիւն |
74 177,3±0,1 քմ² ջրայինը 2,9 տոկոս |
| Պաշտօնական լեզու | Սպաներէն |
| Բնակչութիւն | 4 570 133 մարդ (2025) |
| Ժամային գօտի | UTC-5 և Ամերիկա/Փանամա |
| Շրջագայութեան պետ-համարագիր | PA |
| Պաշտօնական կայքէջ | visitpanama.com/?lang=en |
|  |

**Փանամա** (սպ.՝ Panamá) պաշտօնապէս՝ **Փանամայի Հանրապետութիւն** (República de Panamá), պետութիւն Կեդրոնական Ամերիկայի մէջ, Քարիպեան ծովուն եւ Խաղաղական Ովկիանոսին միջեւ։ Արեւմուտքէն սահմանակից է Քոսթա Ռիքային, իսկ Արեւելքէն՝ Քոլումպիային։

Փանամա քաղաքը
Փանաման պետութիւն մըն է Կեդրոնական Ամերիկայի ամէնէն նեղ (48 քմ) մասին՝ Փանամայի նեղուցին մէջ։ Ափերը ցած են, խաղաղական ովկիանոսեանը՝ խիստ մասնատուած։ Լեռնային է: Արեւմուտքը կը գտնուի Քորտիլիերա տէ Վերակուա լեռնաշղթան, որուն ամէնէն բարձր գագաթը (3475 մ) Չիրիքի գործող հրաբուխն է։ Քարիպեան ծովափով կ'երկարին Քորտիլիերա Տէ Սան Պլաս եւ Սեռանիա Տել Տարիէն լեռնաշղթաները, որոնց միջեւ կը տարածուին միջլեռնային դաշտավայրերը։

Երկրաշարժի գօտի կը համարուի, ուր երկրաշարժները յաճախակի են։

Փանամա․ քաղաքը, ջրանցքը, կամուրջը եւ օդակայանը
## Պատմական հակիրճ տեղեկութիւններ

* ԺԶ. դարուն սպանացիներուն կողմէ յայտնաբերուած եւ բնակուած Փանաման 1821-ին կը բաժնուի Սպանիայէն եւ կը միանայ Քոլումպիայի, Էքուատորի եւ Վենեզուելայի միութեան, որ կը կոչուէր «Մեծն Քոլումպիայի Հանրապետութիւն»:

* Ի. դարու սկիզբին Փանամայի տնտեսական եւ քաղաքական կեանքը կը զարգանայ ԱՄՆ-ի տիրապետութեան տակ։
* 1920-ական թուականներուն երկիրին մէջ կ'աշխուժանայ հակաամերիկեան շարժումը։
* ԱՄՆ վերատեսութեան կ'ենթարկէ 1903-ի պայմանագիրը։
* 1977-ին նոր պայմանագիր մը կը կնքուի, ըստ որուն Փանամային կը վերադարձուի ջրանցքին գօտին, իսկ 3 Դեկտեմբեր 1999-էն՝ նաեւ ջրանցքին տնօրինումը։
* Ջրանցքին քարիպեան ափին կը գտնուի Քոլոն նաւահանգիստը, որ կոչուած է ի պատիւ Ք. Քոլումպոսին, իսկ Խաղաղական ովկիանոսին ափին՝ Պալպուա քաղաքը՝ ի պատիւ Նունյէս Տէ Պալպոայի, որ 1513-ին կը դառնայ առաջին անձը, որ Ատլանտեան Ովկիանոսէն դուրս կու գայ դէպի Խաղաղական Ովկիանոս։

## Պատկերասրահ

* Frank Gehry’s Biomuseum թանգարան․ նկարուած ջրանցքին հարաւային ծայրամասէն
* Խորերա ջրվէժ
* Բորթոպելօ, Փանամա
* Փանամա քաղաքը, 1929
* Փանամա քաղաքը, ցերեկը
* Չուքունաքէ գետ
* Գիւղակ Չուքունաքէ գետեզերքին
* Թերիպլէ գետ
* Պոքեթէ գետ
* Փանամա․ աւանդական կառոյց

## Ծանօթագրութիւններ