Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Մարզ

**Մարզ** (լատ.՝ regio), վարչատարածքային կամ երբեմն ֆիզիկաաշխարհագրական մաս։ Ան կրնայ ըլլալ առաջին աստիճանի միաւոր, երբ պետութիւնը ուղղակիորեն բաղկացած է մարզերէն, եւ երկրորդական, երբ մարզերը կը մտնեն նահանգներուն մէջ:
# Չինական Մեծ Պատը

**Չինական մեծ պատը,** Չինական մեծ պատը շարք մը պաշտպանական կառոյցներու համալիր է, որ կ'երկարի Չինաստանի հիւսիսին եւ Մոնկոլիոյ հարաւին միջեւ: Նման կառոյցներ ստեղծուած են հնագոյն ժամանակներուն քոչուորներէն պաշտպանուելու համար: Կը կարծուի, որ զայն միասնական համալիր դարձուցած է առաջին չին կայսր Ցին Շի Հուանտը (ՔԱ. 259-210 թուականներուն):
Ամէնէն երկար եւ լաւագոյն ձեւով պահպանուած հատուածը կառուցուած է Մին տոհմին իշխանութեան օրով: Պատին երկարութիւնը շուրջ 850 քիլոմեթր է` Լիաոնին նահանգէն մինչեւ Կանսու:

### Փլուզուած բաժիններ

Չինական մեծ պատին 2 մեթրնոց մէկ բաժինը փլած է 6,9 աստիճան ուժգնութեամբ երկրաշարժի պատճառով:

8 Յունուար 2022, Ցինհայ նահանգի շրջաններէն մէկուն մէջ արձանագրուած է ուժեղ երկրաշարժ մը, որմէ ետք իշխանութիւնները մշակութային ժառանգութեան կոթողներու ստուգումներ կատարած են երկրաբանական շարժումներու պատճառով վնասուած շրջանին մէջ: Մասնագէտները պատի փլուզումը յայտնաբերած են հարեւան Կանսու նահանգին մէջ: Փլուզումը տեղի ունեցած է երկրաշարժի կեդրոնէն 114 քիլոմեթր հեռաւորութեան վրայ:

Պատի փլած հատուածը կառուցուած է Մին տոհմի իշխանութեան ժամանակ (1368-1644): Վերականգնման համար պաշտպանիչ սարքեր տեղակայուած են պատին տուեալ մասին մէջ:

## Ծանօթագրութիւններ
# 1949 թուական

**1949 թուական**, ոչ նահանջ տարի, 20րդ դարու 49րդ տարին է

* ՉԺՀ-ի ստեղծումը

1946 • 1947 • 1948 • **1949** • 1950 • 1951 • 1952

Էտկար Ալլան Փօ
Հարուգի Մուրագամի
Պարոյր Հայրիկեան
Անթոնիօ Կութերեշ
Մարիամ Յակոբեան
Կլորիա Կէյնոր
Պենիամին Նեթանիահու
Սուզըն Պէնըթ
Գաբրիէլ Տէր-Միքելեան
## Դէպքեր

* 19 Յունուար՝ Էտկար Ալլան Փօի «գաղտնի երկրպագուն» առաջին անգամ այցելեց անոր շիրիմը
* 11 Մայիս՝ Իսրայէլը դարձաւ ՄԱԿ-ի 59րդ անդամը
* 01 Հոկտեմբեր՝ պաշտօնապէս կազմաւորուեցաւ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետութիւնը

## Ծնունդներ

 Տե՛ս նաեւ՝ **1949 ծնունդներ**

#### Յունուար

* 12 Յունուար՝ **Հարուքի Մուրաքամի** 村上 春樹 ճափոնցի գրող, թարգմանիչ

#### Յուլիս

* 01 Յուլիս` **Նշան Մանուշակեան** վիրաբոյժ
* 05 Յուլիս` **Պարոյր Հայրիկեան** քաղաքական գործիչ, նախկինին մէջ՝ խորհրդային այլախոհ

#### Ապրիլ

* 30 Ապրիլ` **Անթոնիու Կութերէշ** António Manuel de Oliveira Guterres փորթուկալցի քաղաքական գործիչ, ՄԱԿ-ի գլխաւոր քարտուղար

#### Աւգոստոս

* 17 Օգոստոս` **Մարիամ Յակոբեան** հայ քանդակագործ

#### Սեպտեմբեր

* 07 Սեպտեմբեր` **Կլորիա Կէյնոր** Gloria Gaynor ամերիկացի տիսքոյ ոճի երգչուհի

#### Հոկտեմբեր

* 21 Հոկտեմբեր` **Պենիամին Նեթանիահու** בנימין נתניהו Իսրայէլի գործող վարչապետ

#### Անստոյգ օրով

* **Սուզըն Պէնըթ** Susan Bennett ամերիկացի դերասանուհի
* **Լեւոն Հայրապետեան** (մ.2017) Ռուսիոյ մէջ գործարար, բարերար

## Մահեր

 Տե՛ս նաեւ՝ **1949 մահեր**

#### Յունուար

* 14 Յունուար՝ **Գաբրիէլ Տէր-Միքելեան** Гавриил Михайлович Тер-Микелов (ծն.1874) ճարտարապետ
* 15 Յունուար՝ **Եաքոպ Քիւնցլեր** Jakob Künzler (ծն.1871) զուիցերացի միսիոնար

#### Հոկտեմբեր

* 28 Հոկտեմբեր՝ **Ժինէթ Նըւէօ** Ginete Neveu (ծն.1919) ֆրանսացի ջութակահարուհի

#### Դեկտեմբեր

* 06 Դեկտեմբեր` **Մօրուք Կարօ** (Կարապետ Աւոյեան, ծն.1875) ազգային-ազատագրական շարժումի գործիչ

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

* 1949-ը Պատմութեան մէջ(անգլերէն)

\* Աշխարհի Պատմութեան Ժամանակագրութիւն՝ 1949(անգլերէն)
# Շիցզյաչժուան

| Բնակավայր |
| --- |
| Շիցզյաչժուան |
|  |
| Երկիր |  Չինաստան |
| Ներքին բաժանում | Chang'an District?, Qiaoxi District?, Xinhua District?, Jingxing Mining District?, Yuhua District?, Jingxing County?, Zhengding County?, Luancheng District?, Xingtang County?, Lingshou County?, Gaoyi County?, Shenze County?, Zanhuang County?, Wuji County?, Pingshan County?, Yuanshi County?, Zhao County?, Xinji?, Gaocheng District?, Jinzhou?, Xinle City?, Luquan District?, Q109346655? և Shijiazhuang Hi-Tech Zone? |
| Օրէնսդրական մարմին | Q106070868? |
| Տարածութիւն |
14 060,14 քմ² |
| ԲԾՄ |
83±1 մեթր |
| Բնակչութիւն | 10 640 458 մարդ (2020) |
| Ժամային գօտի | UTC+8 |
| Հեռախօսային ցուցանիշ | 311 |
| Փոստային ցուցանիշ | 050000 |
| Շրջագայութեան պետ-համարագիր | 冀A |
| Պաշտօնական կայքէջ | sjz.gov.cn |
|  |

**Շիցզյաչժուան**, *Շիմեն*, քաղաք Հիւսիսային Չինաստանի մէջ։ Հեբեյ նահանգի վարչական կեդրոնն է։ Բնակչութիւնը՝ 1.5 միլիոն (1970)։ Ծանր արդիւնաբերութեան (սեւ մետալուրգիա, մեքենաշինութիւն), ռատիօ-ելեքտրոնիքայի եւ թեքսթիլ արդիւնաբերութեան կեդրոն է։ Կան ապակիի, ցեմենտի, դեղագործական գործարաններ, երկաթուղային կայարան։ Շիցզյաչժուանի շրջանին մէջ արդիւնահանուած է քարածուխ, երկաթի հանքանիւթ։

2010 թուականի մարդահամարի տուեալներով՝ քաղաքի ընդհանուր բնակչութիւնը կազմած է 10,163,788 մարդ, որմէ 2,604,930-ը՝ քաղաքային տարածքին մէջ 2010 թուականին, իսկ 3,833,606-ը՝ կառուցապատուած տարածքին մէջ (մեթրոբոլիթէն), որ կը ներառէ հինգ քաղաքային շրջաններ՝ բացի Լուկուան քաղաքէն եւ Չժենդին ու Լուանցին շրջաններէն: Գաուցինգ շրջանը շուտով կը դառնայ Շիցզյաչժուան մեթրոբոլիթէնի մաս, քանի որ անոր կառուցապատուած տարածքը կը շարունակէ աճիլ։

Շիցզյաչժուանը ժամանակակից արդիւնաբերական քաղաք է: Անիկա հսկայական աճ ապրած է 1949 թուականին Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետութեան հիմնադրումէն յետոյ: Քաղաքային բնակչութիւնը ընդամէնը 30 տարուայ ընթացքին աւելի քան քառապատկուած է: Անիկա կեդրոնական երթուղային հանգոյց է: Քաղաքին մէջ տեղակայուած է մեծ ռազմական կայազօր, որ պատրաստ է անհրաժեշտութեան պարագային պաշտպանել Բեքինը: Այն նաեւ կը հիւրընկալէ ՉԺՀ-ի կից քանի մը քոլէճներ եւ համալսարաններ:

## Ծանօթագրութիւններ
# Ձմեռ

**Ձմեռ**, տարուան չորս եղանակներէն մին։ Կը հանդիսանայ աշնան յաջորդող, իսկ գարնան նախորդող եղանակը։ Տարուան ամէնացուրտ եղանակը։ Ձմեռնային արեւադարձի ժամանակ օրերը ամէնակարճն են, իսկ գիշերները՝ ամէնաերկարը։ Հիւսիսային կիսագունդի տարածքին կը սկսի Դեկտեմբեր 21–ին ու կը վերջանայ Մարտ 21–ին (Յունուար, Փետրուար, Մարտ)։ Հարաւային կիսագունդի տարածքին՝ կը սկսի Յունիս 22–ին եւ կը վերջանայ Սեպտեմբեր 23–ին (Յուլիս, Օգոստոս, Սեպտեմբեր)։ Օդի ջերմաստիճանը կը նուազի, անձրեւ կը տեղայ, իսկ աւելի ցուրտ երկիրներ՝ ձիւն։ Միեւնոյն ժամանակաշրջանին հարաւային կիսագունդը կը վայելէ Ամրան եղանակը։ Այս ժամանակաշրջանին առաւօտը կը կարճնայ, իսկ գիշերը կ'երկարի, ուստի թռչունները կը գաղթեն տաք երկիրներ։

Ձմրան տեւողութիւնը 93 օր է՝ հիւսիսային կիսագունդի տարածքին եւ 89 օր՝ Հարաւային կիսագունդի տարածքին։

## Պատկերասրահ

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
# Թիրանա

| Քաղաք |
| --- |
| Թիրանա |
| **Lua–ի սխալ՝ expandTemplate: template "lang-aln" does not exist։** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Դրօշակ | Զինանշան |
|  |  |

 |
|  |
| Երկիր |  Ալպանիա |
| Էրիոն Վելիայ? |
| Հիմնադրուած է՝ | 1614 |
| Տարածութիւն |
41,8 քմ² |
| ԲԾՄ |
110 մեթր |
| Պաշտօնական լեզու | Ալպաներէն |
| Բնակչութիւն | 389 323 մարդ (18 Սեպտեմբեր 2023) |
| Կը գտնուի ափին | Lanë? և Tirana River? |
| Ժամային գօտի | UTC+1 |
| Հեռախօսային ցուցանիշ | 4 |
| Փոստային ցուցանիշ | 1001–1028 |
| Շրջագայութեան պետ-համարագիր | TR |
| Պաշտօնական կայքէջ | **Lua–ի սխալ՝ expandTemplate: template "ref-sq" does not exist։** |
|  |

**Թիրանա** (ալպ․՝ Tirana [Թիրանը]), Ալպանիայի մայրաքաղաքը եւ երկրի ամէնամեծ քաղաքը։ Տարածքը 1,110 քառ. քմ։ Բնակչութիւնը 557,422 մարդ (ըստ 2011 թուականի մարդահամարի տուեալներուն)։

## Աշխարհագրութիւն

Թիրանան կը տարածուի Ալպանիոյ կեդրոնը գտնուող Թիրանայի դաշտավայրին մէջ՝ արեւելքէն Տայթի լերան, հարաւէն՝ Քըրապէի, Սաուքի եւ Վաքարի բլուրներուն միջեւ, իսկ հիւսիսէն՝ դէպի Ատրիաթիկ ծով նայող հովիտի մը մէջ։ Ծովու մակերեսէն միջին բարձրութիւնը շուրջ 110 մեթր է, իսկ առաւելագոյն բարձրութիւնը կը հասնի 1,828 մեթրի՝ Շէնմերիի մէջ գտնուող Մալի մե Կրոփայի Մայա Մինչեքութ գագաթին։

Քաղաքը շրջապատուած է երկու կարեւոր պահպանուած տարածքներով՝ Տայթի ազգային պարտէզով եւ Մալի մե Կրոփա-Պիզը-Մարթանէշ պահպանուող լանդշաֆտով։ Ձմրան, լեռները յաճախ ձիւնով կը ծածկուին եւ սիրուած վայր են Թիրանայի բնակչութեան համար, քանի որ քաղաքին մէջ հազուադէպօրէն ձիւն կը տեղայ։ Կենսաբազմազանութեան առումով, անտառները հիմնականին մէջ կազմուած են շոճիի, կաղնիի եւ հաճարենիի ծառերէ, իսկ ներքին տարածքները հարուստ են կիրճերով, ջրվէժներով, քարայրներով, լիճերով եւ աշխարհագրական այլ ձեւերով։ Իր բնական ժառանգութեան շնորհիւ՝ այն կը համարուի «Թիրանայի բնական պատշգամբը»։ Լեռ կարելի է բարձրանալ ասֆալտապատ նեղ լեռնային ճամբով մը, որ կը տանի դէպի «Ֆուշա է Տայթի» կոչուող տարածքը։ Այս փոքր վայրէն գեղեցիկ տեսարան մը կը բացուի դէպի Թիրանան եւ իր դաշտավայրը։

Քաղաքին մէջով կը հոսին Թիրանա եւ Լանը գետերը։ Թիրանայի մէջ կան քանի մը արհեստական լիճեր, որոնցմէ են՝ Թիրանայի, Ֆարքայի, Թուֆինայի եւ Քաշարի լիճերը։ Ներկայ քաղաքապետութիւնը կազմուած է 2015-ի տեղական ինքնակառավարման բարեփոխումներու ժամանակ՝ Պալտուշքի, Պըրժիթի, Տայթի, Ֆարքայի, Քաշարի, Քըրապի, Նտրոքի, Փեթրելի, Փեզի, Շէնկյերկի, Թիրանայի, Վաքարի, Զալ-Պասթարի եւ Զալ-Հերի նախկին համայնքներու միաւորումով, որոնք դարձան վարչական միաւորներ։ Քաղաքապետութեան նստավայրը Թիրանա քաղաքն է։

## Պատկերասրահ

*
*
*

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

* Պաշտօնական կայքէջ