# Քաղաքագիտութիւն

**Քաղաքագիտութիւն**ը (անգլ.՝ **Political science**) ընկերային գիտութիւն մըն է, որ կը զբաղի կառավարական դրութիւններով, ինչպէս նաեւ կը վերլուծէ եւ կը քննէ քաղաքական շարժումներ ու քաղաքական վարուելակերպեր: Կը զբաղի յարատեւօրէն քաղաքական գաղափարներու եւ քաղաքական տեսութիւններու հետ, ինչ որ ընդանհրապէս կը նկատուի իբրեւ բաժանումը ուժի եւ դրամական միջոցներու միջեւ: Քաղաքագիտութիւնը գրեթէ խառնուրդ մըն է տնտեսագիտութեան, իրաւաբանութեան, հասարակագիտութեան, պատմութեան, փիլիսոփայութեան, աշխարհագրութեան, հոգեբանութեան եւ մարդաբանութեան:

Թեպէտ 19րդ դարէն սկսեալ քաղաքագիտութիւնը դարձած էր ընկերային գիտութեան ճիւղ մը, միշտ ալ գոյութիւն ունեցած է Արիստոտելի եւ Պղատոնի ժամանակէն ի վեր, որոնք շուրջ 2,500 տարիներ առաջ էին: Քաղաքագիտութիւնը գլուխն է տարբեր տիպի քաղաքագիտութեան ճիւղերու, ինչպէս՝ համեմատական քաղաքագիտութեան, համաշխարհային քաղաքական տնտեսութեան, միջազգային յարաբերութիւններու, քաղաքագիտական փիլիսոփայութեան, հանրային իրաւունքի եւ քաղաքագիտական մեթոտաբանութեան:

## Պատմութիւն

### **Ծագում**

Իբրեւ հասարակական գիտութիւն՝ ժամանակակից քաղաքագիտութիւնը սկսաւ ձեւաւորուիլ 19-րդ դարու երկրորդ կիսուն եւ սկսաւ առանձնանալ քաղաքական փիլիսոփայութենէն ու պատմութենէն։ Մինչեւ 19-րդ դարու վերջը դեռեւս սովորական չէր քաղաքագիտութիւնը դիտարկել իբրեւ պատմութենէն տարբերուող առանձին բնագաւառ։ «Քաղաքագիտութիւն» եզրոյթը միշտ չէր զատորոշուեր քաղաքական փիլիսոփայութենէն, եւ արդի գիտակարգը ունի նախորդողներու յստակ շարք մը, ներառեալ՝ բարոյական փիլիսոփայութիւնը, քաղաքատնտեսութիւնը, քաղաքական աստուածաբանութիւնը, պատմութիւնը եւ այլ բնագաւառներ, որոնք կը զբաղին «այն ինչ որ պէտք է ըլլայ»-ի չափորոշիչ որոշումներով եւ իտէալական պետութեան յատկանիշներու ու գործառոյթներու արտածմամբ։

Ընդհանուր առմամբ, մինչ դասական քաղաքական փիլիսոփայութիւնը առաջնահերթօրէն կը սահմանուի յունական եւ Լուսաւորչական մտքի նկատմամբ հետաքրքրութեամբ, քաղաքագէտները աչքի կը զարնեն նաեւ «արդիականութեան» եւ ժամանակակից ազգային պետութեան հանդէպ մեծ հետաքրքրութեամբ՝ դասական մտքի ուսումնասիրութեան կողքին. որպէս այդպիսին, անոնք աւելի շատ եզրոյթներ կը բաժնեկցին ընկերաբաններու (sociologists) հետ (օրինակ՝ կառուցուածք եւ գործակալութիւն):

Քաղաքագիտութեան՝ իբրեւ համալսարանական գիտակարգի յայտնուիլը նշանաւորուեցաւ 19-րդ դարու վերջաւորութեան քաղաքագիտութեան տիտղոսը կրող համալսարանական բաժանմունքներու եւ ամպիոններու ստեղծմամբ։ «Քաղաքագէտ» անուանումը սովորաբար կը գործածուի նշելու համար այն անձը, որ ունի դոկտորական կամ մագիստրոսական աստիճան այս բնագաւառին մէջ։ Անցեալի քաղաքական ուսումնասիրութիւններու միաւորումը մէկ միասնական գիտակարգի մէջ ընթացքի մէջ է, եւ քաղաքագիտութեան պատմութիւնը հարուստ դաշտ հանդիսացած է թէ՛ չափորոշիչ (normative) եւ թէ՛ դրական (positive) քաղաքագիտութեան աճին համար, ուր գիտակարգի իւրաքանչիւր մաս կը բաժնեկցի որոշ պատմական նախորդներ։ Ամերիկեան քաղաքագիտական ընկերակցութիւնը (APSA) եւ «American Political Science Review»-ն հիմնադրուած են համապատասխանաբար 1903-ին եւ 1906-ին՝ զատորոշելու համար քաղաքականութեան ուսումնասիրութիւնը տնտեսագիտութենէն եւ այլ հասարակական երեւոյթներէն։ APSA-ի անդամներու թիւը 204-էն (1904-ին) բարձրացաւ 1,462-ի (1915-ին)։ APSA-ի անդամները առանցքային դեր խաղացին այնպիսի քաղաքագիտական բաժանմունքներու հիմնադրման գործին մէջ, որոնք տարբեր էին պատմութեան, փիլիսոփայութեան, իրաւունքի, ընկերաբանութեան եւ տնտեսագիտութեան բաժանմունքներէն։

«Political Science Quarterly» պարբերականը հիմնադրուած է 1886-ին Քաղաքագիտութեան ակադեմիայի կողմէ։ Պարբերականի անդրանիկ համարին մէջ Մանրօ Սմիթը քաղաքագիտութիւնը սահմանեց իբրեւ «գիտութիւն պետութեան մասին։ Այս իմաստով, այն կը ներառէ պետութեան կազմակերպումն ու գործառոյթները, եւ պետութիւններու յարաբերութիւնը մէկը միւսին հետ»։

Իբրեւ Միացեալ Ազգերու Կրթական, Գիտական եւ Մշակութային Կազմակերպութեան (UNESCO) նախաձեռնութեան մէկ մաս՝ 1940-ականներու վերջաւորութեան քաղաքագիտութիւնը խթանելու համար, 1949-ին հիմնադրուեցաւ Միջազգային քաղաքագիտական ընկերակցութիւնը, ինչպէս նաեւ ազգային ընկերակցութիւններ՝ Ֆրանսայի մէջ (1949), Բրիտանիոյ մէջ (1950) եւ Արեւմտեան Գերմանիոյ մէջ (1951)։

Հիմնադրուած 1903-ին, Ամերիկեան քաղաքագիտական ընկերակցութիւնը (APSA) քաղաքագիտութեան ուսումնասիրութեան առաջատար մասնագիտական կազմակերպութիւնն է եւ կը սպասարկէ աւելի քան 11,000 անդամներու՝ աւելի քան 100 երկիրներու մէջ։

### **Վարքաբանական յեղափոխութիւն եւ նոր հաստատութենականութիւն**

1950-ական եւ 1960-ական թուականներուն, վարքաբանական յեղափոխութիւնը (behavioral revolution), որ կը շեշտէր անհատական եւ խմբային վարքագիծի համակարգուած ու խիստ գիտական ուսումնասիրութիւնը, տարածուեցաւ ամբողջ գիտակարգին մէջ։ Վաղ շրջանի վարքաբանական քաղաքագիտութիւնը կը բնութագրուէր քաղաքական վարքագիծի ուսումնասիրութեան վրայ կեդրոնացումով՝ փոխան հաստատութիւններու (institutions) կամ իրաւական բնագիրներու մեկնաբանութեան։ Ասոր օրինակներն են Ռոպըրթ Տալի, Ֆիլիփ Քոնվըրսի աշխատութիւնները, ինչպէս նաեւ ընկերաբան Փոլ Լազարսֆելտի եւ հանրային կարծիքի մասնագէտ Պեռնար Պերելսոնի համագործակցութիւնը։

1960-ականներու վերջաւորութեան եւ 1970-ականներու սկզբնաւորութեան ականատես եղանք արտածական (deductive) եւ խաղերու տեսութեան (game-theoretic) վրայ հիմնուած ձեւական մոտելաւորման թեքնիքներու կիրարկման թռիչքին, որոնց նպատակն էր գիտակարգին մէջ ստեղծել աւելի վերլուծական գիտելիքներու պաշար մը։ Այս շրջանին հետազօտութիւններու մեծ աճ արձանագրուեցաւ, որոնք տնտեսագիտութենէն կը փոխառնէին տեսութիւններ եւ մեթոտներ՝ ուսումնասիրելու համար քաղաքական հաստատութիւնները (ինչպէս՝ Միացեալ Նահանգներու Քոնկրեսը), ինչպէս նաեւ քաղաքական վարքագիծը (ինչպէս՝ քուէարկութիւնը)։ Ուիլիըմ Հ. Ռայքըրը եւ Ռոչեսթըրի համալսարանի իր գործընկերներն ու ուսանողները այս փոփոխութեան հիմնական ջատագովներն էին։

Հակառակ գիտակարգին մէջ արձանագրուած զգալի հետազօտական յառաջընթացին՝ հիմնուած վերոյիշեալ բոլոր տեսակի գիտական մօտեցումներուն վրայ, գիտնականները նկատած են, որ համակարգուած տեսութեան ուղղութեամբ յառաջխաղացքը եղած է համեստ եւ անհաւասարաչափ։

### **21-րդ դար**

2000 թուականին քաղաքագիտութեան մէջ յայտնուեցաւ «Պերեստրոյկա շարժումը» (Perestroika Movement)՝ իբրեւ հակազդեցութիւն այն երեւոյթին, զոր իր կողմնակիցները կը կոչէին քաղաքագիտութեան «մաթեմաթիկացում»։ Անոնք, որոնք կը նոյնանային այս շարժման հետ, կը պաշտպանէին քաղաքագիտութեան մէջ մեթոտաբանութիւններու եւ մօտեցումներու բազմակարծութիւնը (plurality) եւ կը պահանջէին, որ գիտակարգը աւելի մեծ առնչութիւն ունենայ արտաքին աշխարհին հետ։

Էվոլիուցիոն (evolutionary) հոգեբանութեան որոշ տեսութիւններ կը պնդեն, որ մարդիկ զարգացուցած են հոգեբանական մեքենականութիւններու բարձր մակարդակի հաւաքածոյ մը՝ քաղաքականութեան հետ առնչուելու համար։ Սակայն, այս մեքենականութիւնները զարգացած են փոքր խումբերու քաղաքականութեան հետ գործ ունենալու համար, որոնք բնորոշ էին նախնիներու միջավայրին, եւ ոչ թէ այսօրուայ աշխարհի շատ աւելի մեծ քաղաքական կառոյցներուն համար։ Կը փաստարկուի, որ ասիկա կը բացատրէ արդի քաղաքականութեան մէջ առկայ շատ մը կարեւոր յատկանիշներ եւ համակարգային ճանաչողական կողմնակալութիւններ (cognitive biases)։

## Ծանօթագրութիւններ