# Զուիցերիա

| **Զուիցերիա** |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Շվեյցարիայի դրոշ? և civil ensign of Switzerland? | Զինանշանը |
|   |   |

 |
|  |
| Կը ներառնէ | Ապենցել Աուսերռոդեն?, Ապենցել Իներռոդեն?, Արգաու?, Բազել-Լանդ?, Բազել Շտադտ?, Բեռն?, Ֆրիբուրգ?, Ժնև?, Գլարուս (կանտոն)?, Գրաուբյուդեն?, Յուրա?, Լյուցերն?, Նևշատել?, Նիդվալդեն?, Օբվալդեն?, Սանկտ Գալլեն?, Շաֆհաուզեն կանտոն?, Շվից?, Զոլոտուրն?, Տիչինո?, Տուրգաու?, Ուրի?, Վալե?, Վո?, Ցուգի կանտոն? և Ցյուրիխ? |
| Պետական լեզու | գերմաներէն, Իտալերէն, Ֆրանսերէն և ռոմանշերեն? |
| Մայրաքաղաք | Պեռն |
| Օրէնսդիր մարմին | Շվեյցարիայի դաշնային ժողով? |
| Երկրի ղեկավար | Շվեյցարիայի դաշնային խորհուրդ? |
| Կառավարութեան ղեկավար | Շվեյցարիայի դաշնային խորհուրդ? |
| Ազգաբնակչութիւն | 9 104 063 մարդ (30 Սեպտեմբեր 2025) |
| Օրհներգ | Swiss Psalm? |
| Կարգախօս | Unus pro omnibus, omnes pro uno |
| Հիմնադրուած է | 12 Սեպտեմբեր 1848 թ. |
| Արժոյթ | `Շվեյցարական ֆրանկ?` |
| Ազգային տօն | Զուիցերիոյ Ազգային Օր, Աւագ Ուրբաթ, Նոր Տարի, Նոր Տարուան գիշեր, Ս. Զատկուան Մեռելոց, Յիսուսի համաբարձումը, Ճրագալոյց, Սուրբ Ծննդի առաջին օր?, Saint Stephen's Day? և Սուրբ Հոգու երկուշաբթի? |
| Ժամային համակարգ | UTC+1 |
| Հեռաձայնային համակարգ | +41 |
| Համացանցի յղում | .ch? և .swiss? |
| Մարդկային ներուժի զարգացման թիւ | 0,962 |
| **Lua–ի սխալ՝ expandTemplate: template "ref-rm" does not exist։** |

**Զուիցերիա** (գերմաներէն՝ Schweiz, ֆրանսերէն՝ Suisse, իտալ.՝ Svizzera), պաշտօնական անուանում՝ **Զուիցերիոյ Համադաշնութիւն** (գերմաներէն՝ Schweizerische Eidgenossenschaft, ֆրանսերէն՝ Confédération suisse, իտալերէն՝ Confederazione Svizzera), պետութիւն՝ Կեդրոնական Եւրոպայի մէջ։ Հիւսիսէն սահմանակից է Գերմանիոյ, հարաւէն՝ Իտալիոյ, արեւմուտքէն՝ Ֆրանսայի, արեւելքէն՝ Աւստրիոյ եւ Լիխտենշտայնի հետ։

Զուիցերիա դաշնային հանրապետութիւն է: Ներկայի սահմանադրութիւնը ընդունուած է 1999-ին: Պետութեան եւ կառավարութեան ղեկավարը նախագահն է, որ կ'ընտրուի իւրաքանչիւր տարի Դաշնային խորհուրդին կազմէն: Իշխանութեան գերագոյն մարմինը Դաշնային ժողովն է:

## Աշխարհագրութիւն

Զուիցերիոյ տարածքին մեծ մասը կը գտնուի Ալպեան լեռներուն մէջ։ Զուիցերիոյ սահմանային երկայնքը կը կազմէ 1935 Քմ.։ Զուիցերիոյ հետ ամէնէն երկար սահմանըունի Իտալիան, որ հարաւի մէջ կը կազմէ 782 Քմ.։ Արեւմուտքէն սահմանակից է Ֆրանսայի, որուն հետ սահմանը կը կազմէ 585 Քմ.։ Հիւսիսէն սահմանակից էԳերմանիոյ, որուն հետ սահմանը կը կազմէ շուրջ 387 Քմ., եւ մեծամասնութեամբ սահմանին երկայնքովկը հոսի Հայր Հռենոսը։ Արեւելքի մէջԶուիցերիա սահմանակից է Աւստրիոյ, որուն հետ սահմանը կը կազմէ 180 Քմ., եւ ամենաքիչ երկայնքով սահմանը ունի Լիխտենշտայնի հետ, որ կը կազմէ 41 Քմ.։

Զուիցերիոյ մակերեւոյթին 23,9 տոկոսը կը համարուի գիւղատնտնտեսութեան համար օգտակար տարարածք մը, 13 տոկոսը կը կազմէ ալպեան տարածքը՝ իր մարգագետիններով եւ լեռներով։ Իսկ բանակութեան մակերեսը կը կազմէ ընդամէնը 6,8 տոկոս։ 30,8 տոկոսը կը կազմեն անտառները եւ հնագոյն բոյսերը։

### Սառցադաշտեր

Զուիցերիոյ մէջ կը գերակշռեն սառցադաշտերը։ Ամենամեծ ու երկար ալպիական սառցադաշտը Մեծ Ալեական սառցադաշտն է, որուն կը յաջորդէ Գորներ սառցադաշտը (ըստ մակերեսի)։ Զուիցերիական ամենաբարձր սառցադաշտերը ձեւաւորուած են փոքր սառցէ դարաշրջանի ընթացքին, որ տեւած է ԺԵ. դարու սկիզբը եւ շարունակուած մինչեւ ԺԹ. դարու կէսերը։ ԺԹ. դարու կէսերէն Զուիցերիոյ, ինչպէս նաեւ ամբողջ աշխարհի մէջ սկսած է պակսիլ սառցադաշտերու քանակը։ Վերջին տարիներու ընթացքին կլիմայի փոփոխութեան հետեւանքով արագացած է սառցադաշտերու նուազումը։

1973-էն մինչեւ 2010 թուականները Զուիցերիական Ալպերու սառցադաշտերը նուազած են մօտաւորապէս 28 տոկոսով, որ կը կազմէ 940 Քմ²։ Անհրաժեշտ է նշել այն հանգամանքը, որ տաք ամիսներու ընթացքին սառցադաշտերը կը կորսնցնեն իրենց զանգուածին մեծ մասը։

## Գիտական հիմնարկներ

Գիտութիւններու կեդրոնը Ժընեւի ազգային հիմնարկն է (հիմնուած՝ 1853-ին)։ Գիտահետազօտական գործունէութեան կազմակերպման մէջ կարեւոր դեր կը կատարէ Գիտական հետազօտութիւններու զուիցերիական ազգային ֆոնտը։ Գիտական աշխատանքին հիմնական մասը կը կատարեն համալսարանները եւ բարձրագոյն բազմարուեստի դպրոցները։ Գիտահետազօտական ծրագիրներ կը կատարեն նաեւ կառավարական տարբեր գերատեսչութիւններ։

## Երաժշտութիւն

Զուիցերիոյ երաժշտութիւնը հիմնուած է ազգային տարբեր աւանդութիւններու վրայ։ ժողովրդականեւ ստեղծագործական երաժշտութեան մէջ դրսեւորուած են զուիցերիական երաժշտական արուեստի ընդհանրութիւններն ու ինքնատիպ գիծերը։ Երգերու բանահիւսութեան մէջ կ'առանձնանան ԺԳ.-ԺԶ. դարերու Զուիցերիոյ տարբեր շրջաններուն մէջ կազմաւորուած հայրենասիրական երգերն ու ալպեան լեռնականներու ինքնատիպ ժանրը, ինչպէսնաեւ ալպեան եղջերափողակով նուագուող հովուական մեղեդիները։ Պարերէն են՝ «թռչնային» փոլքան եւ խմբապարերը։ Զուիցերիոյ մէջ կան 10-էն աւելի սիմֆոնիք նուագախումբեր, սենեկային երաժշտութիւնեւ անսամպլներ, օփերային թատերախումբերեւ երգչախմբային ընկերութիւններ։ Կը գործեն զուիցերիական երաժիշտներու եւ երգահաններու միութիւնը, Պազելի երաժշտութեան դպրոցը, Ցիւրիխի երաժշտութեան բարձրագոյն դպրոցը, երաժշտանոցներ Ժընեւիեւ Լոզանի մէջ, համալսարաններուն կից՝ երաժշտական մասնաճիւղեր, քաղաքայինեւ եկեղեցական բազմաթիւ դպրոցներ։

Զուիցերիոյ երաժշտութեան պատմութեան ձեւաւորման հիմքին մէջ ինկած է երկու գործօն։ Հին դարերու ընթացքին իշխանական մեծ ու շքեղ տուներու բացակայութեան պատճառով ոճը որոշող կեդրոններ չկային։ Բազմալեզու Զուիցերիոյ մէջ երաժշտութիւնը զգալի ազդեցութիւն կ'ունենայ շրջակայ մշակոյթին վրայ: Այդ պատճառով ալ կը ստեղծուի անկախ զուիցերիական երաժշտութեան ոճը։

1950-ականներուն մեծ աշխուժութիւն կ'ապրիփոփեւ ռոք երաժշտութեան տեսակները։ Աւելի ուշ՝ 70-ականերուն, Զուիցերիոյ գերմանական մասին մէջռոքի երաժշտութեան երգացանկերուն մէջ աւելի շատ կը սկսին օգտագործուիլ բարբառային բառեր։

Զուիցերիոյ երգարուեստին մէջ կարեւոր տեղ կը գրաւէ Ճազը։ Զուիցերիոյ Ճազային փառատօնները միջազգային բնոյթ կը կրեն։

Երաժշտութեան մէջ կը գերակշռէ նաեւ պարային երաժշտութիւնը. օրինակ Լենտլերպարը (landler dance), զոր կարելի է սորվիլ նաեւ առանց պարուսոյցի։ Զուիցերիան բոլոր ժանրերու երաժշտական փառատօններու իրական ամրոցն է:

Ցիւրիխի մէջամէն տարի տեղի կ'ունենան փողոցային շքերթներ. այդ շքերթներուն այցելուներուն թիւը կը գերազանցէ մէկ միլիոնը։

## Պատկերասրահ

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Բնակչութիւն

| Բնակչութեան 1960-2025 թուականների վիճակագրություն |
| --- |
|

| Տարի | Բնակչութիւն |
| --- | --- |
| 1960 | 5 327 827 մարդ |  |
| 1961 | 5 434 294 մարդ |  |
| 1962 | 5 573 815 մարդ |  |
| 1963 | 5 694 247 մարդ |  |
| 1964 | 5 789 228 մարդ |  |
| 1965 | 5 856 472 մարդ |  |
| 1966 | 5 918 002 մարդ |  |
| 1967 | 5 991 785 մարդ |  |
| 1968 | 6 067 714 մարդ |  |
| 1969 | 6 136 387 մարդ |  |
| 1970 | 6 180 877 մարդ |  |
| 1971 | 6 213 399 մարդ |  |
| 1972 | 6 260 956 մարդ |  |
| 1973 | 6 307 347 մարդ |  |
| 1974 | 6 341 405 մարդ |  |
| 1975 | 6 338 632 մարդ |  |

 |

| Տարի | Բնակչութիւն |
| --- | --- |
| 1976 | 6 302 504 մարդ |  |
| 1977 | 6 281 174 մարդ |  |
| 1978 | 6 281 738 մարդ |  |
| 1979 | 6 294 365 մարդ |  |
| 1980 | 6 319 408 մարդ |  |
| 1981 | 6 354 074 մարդ |  |
| 1982 | 6 391 309 մարդ |  |
| 1983 | 6 418 773 մարդ |  |
| 1984 | 6 441 865 մարդ |  |
| 1985 | 6 470 365 մարդ |  |
| 1986 | 6 504 124 մարդ |  |
| 1987 | 6 545 106 մարդ |  |
| 1988 | 6 593 386 մարդ |  |
| 1989 | 6 646 912 մարդ |  |
| 1990 | 6 715 519 մարդ |  |
| 1991 | 6 799 978 մարդ |  |

 |

| Տարի | Բնակչութիւն |
| --- | --- |
| 1992 | 6 875 364 մարդ |  |
| 1993 | 6 938 265 մարդ |  |
| 1994 | 6 993 795 մարդ |  |
| 1995 | 7 040 687 մարդ |  |
| 1996 | 7 071 850 մարդ |  |
| 1997 | 7 088 906 մարդ |  |
| 1998 | 7 110 001 մարդ |  |
| 1999 | 7 143 991 մարդ |  |
| 2000 | 7 184 250 մարդ |  |
| 2001 | 7 229 854 մարդ |  |
| 2002 | 7 284 753 մարդ |  |
| 2003 | 7 339 001 մարդ |  |
| 2004 | 7 389 625 մարդ |  |
| 2005 | 7 437 115 մարդ |  |
| 2006 | 7 483 934 մարդ |  |
| 2007 | 7 551 117 մարդ |  |

 |

| Տարի | Բնակչութիւն |
| --- | --- |
| 2008 | 7 647 675 մարդ |  |
| 2009 | 7 743 831 մարդ |  |
| 2010 | 7 824 909 մարդ |  |
| 2011 | 7 912 398 մարդ |  |
| 2012 | 7 996 861 մարդ |  |
| 2013 | 8 087 875 մարդ |  |
| 2014 | 8 211 700 մարդ |  |
| 2017 | 8 466 017 մարդ |  |
| 2021 | 8 738 791 մարդ |  |
| 2023 | 8 902 308 մարդ |  |
| 2023 | 8 962 300 մարդ |  |
| 2024 | 8 962 258 մարդ |  |
| 2024 | 9 051 029 մարդ |  |
| 2025 | 9 104 063 մարդ |  |

 |

## Գրականութիւն

* Historical Dictionary of Switzerland. Published electronically (1998–) and in print (2002–) simultaneously in three of the national languages of Switzerland: DHS/HLS/DSS online edition in German, French and Italian

## Արտաքին յղումներ

* Լենտլերպար

## Ծանօթագրութիւններ