Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Սար

**Սար** կամ **լեռ**՝ ռելիեֆի ձեւ մը, տեղանքի մէջ մեկուսացած սուր բարձրացում մը, որ արտայայտուած է լանջերով եւ ստորոտներով կամ գագաթ մը՝ լեռնային երկրի մը մէջ։

 Սար Մեծ Արարատ (հարաբերական բարձրութիւն՝ 4365 մ), տեսք՝ Հայաստանի կողմէն
Սար Ամադաբլամ, 6814 մ, Նեպալ, Հիմալայներ
Վերելքի բնոյթով կը տարբերին գագաթաձեւ, գմբէթաձեւ, հարթակաձեւ եւ այլ սարեր։ Ջրային սարերու գագաթները կրնան ներկայացնել կղզիներ։

## Լեռնային մանր ռելիեֆի տարրեր

Լեռներուն մէջ, յատկապէս բարձր լեռներուն, կը հանդիպինք մեծ քանակութեամբ մանր ռելիեֆի տեսակներու (փոքր ռելիեֆի ձեւեր, որոնք լայնքով եւ բարձրութեամբ քանի մը մեթր չեն գերազանցեր), որոնք յատուկ չեն հարթավայրային տարածքներուն։

Լեռնային մանր ռելիեֆի տարրերուն կը պատկանին՝

* Գագաթներ
* Ստորոտներ
* Լանջեր
* Լեռնանցքներ
* Հովիտներ
* Սառցադաշտեր
* Մորենաներ
* Եւ այլն։

Բարձր լեռնային շրջաններուն մէջ շատ մանր ռելիեֆի տարրեր (օրինակ՝ մորենաներ) սառցադաշտային ծագում ունին ու հետեւաբար չեն հանդիպիր միջին լեռնային եւ հարթավայրային տարածքներուն մէջ, ուր սառցադաշտերու գոյութենէն ի վեր շատ երկար ժամանակ անցած է։

## Սարերու Բարձրութիւնը

Աշխարհի ամենաբարձր սարերէն մէկը՝ Մաունա Քեա (4205 մ)՝ սեզոնային ձիւնածածկով։
Կախեալ՝ սարերու յարաբերական ու բացարձակ բարձրութենէն, կը բաժնուին՝

* Բարձր. յարաբերական բարձրութիւնը՝ 2 քմ-էն վեր, բացարձակ՝ 3 քմ-էն վեր։
* Միջին. յարաբերական բարձրութիւնը՝ 0.8-2 քմ, բացարձակ՝ 1-3 քմ։
* Ցած. յարաբերական բարձրութիւնը՝ 500-800 մ, բացարձակ՝ մինչեւ 1000 մ։

## Բնապահպանութիւն

Լեռներու պաղ կլիման կ’ազդէ հոն բնակող բոյսերուն եւ կենդանիներուն վրայ: Յատուկ տեսակի բոյսեր եւ կենդանիներ հակուած են յարմարելու կլիմայական համեմատաբար նեղ սահմաններու: Հետեւաբար, էքոհամակարգերը հակուած են դասաւորուելու ըստ բարձրութեան գօտիներու, որոնք ունին գրեթէ հաստատուն կլիմայ: Այս երեւոյթը կը կոչուի բարձունքային գօտիականութիւն (altitudinal zonation): Չոր կլիմայ ունեցող շրջաններու մէջ, լեռներու՝ աւելի առատ տեղումներ եւ աւելի ցած ջերմաստիճան ունենալու յատկութիւնը նոյնպէս կը ստեղծէ տարբեր պայմաններ, ինչ որ կը սաստկացնէ գօտիականութիւնը:

Բարձունքային գօտիներու մէջ գտնուող որոշ բոյսեր եւ կենդանիներ հակուած են մեկուսանալու, քանի որ տուեալ գօտիէն վեր կամ վար գտնուող պայմանները անհիւրընկալ են, ինչ որ կը սահմանափակէ անոնց տեղաշարժը կամ տարածումը: Այս մեկուսացած էքոլոկիական համակարգերը ծանօթ են որպէս «երկնային կղզիներ» (sky islands):

Բարձունքային գօտիները սովորաբար կը հետեւին որոշակի օրինաչափութեան.

* **Ալպեան գօտի.** Ամէնաբարձր կէտերուն վրայ ծառեր չեն կրնար աճիլ եւ հոն գոյութիւն ունեցող կեանքը ալպեան տիպի է, որ կը նմանի **թունտրա**յի:
* **Ենթաալպեան գօտի.** Անմիջապէս անտառի սահմանագիծէն (tree line) վար կարելի է գտնել ենթաալպեան անտառներ՝ կազմուած փշատերեւ ծառերէ, որոնք կրնան դիմանալ պաղ եւ չոր պայմաններուն:
* **Լեռնային անտառներ.** Ասոնք կը գտնուին աւելի վարի շերտերուն մէջ: Երկրագունդի բարեխառն գօտիներուն մէջ այս անտառները սովորաբար փշատերեւ են, իսկ արեւադարձային գօտիներուն մէջ՝ լայնատերեւ ծառեր, որոնք կ’աճին անձրեւային անտառներու մէջ:

## Ծանօթագրութիւններ
# Տպագրութիւն

**Տպագրութիւն**, տպագրութիւնը առաջին եղանակներէն մէկը Չինաստանի մէջ երեւցաւ 1000 թուականին: Եւրոպայի մէջ մէջտեղ եկաւ 1450 թուականին, երբ Կիւթենպերկ հնարեց շարժական տառերը: Նախապէս, գիրքերը ձեռքով կ'ընդօրինակէին:

## Թուղթ

Թուղթը կը պատրաստուի *սելիւլոզ*ային (խորշանիւթ) բնաթելէ, որ կը ստացուի ծառերէն: Նախ՝ կը հանեն ծառին կեղեւը, ապա՝ անոր կոճղը կտրտելով պզտիկ մասերու կը վերածեն՝ գործածելով մեքենական կամ տարրալուածական միջոց (լուացում): Լուացող մեքենաներու մէջ փայտը կը տարբաղադրուի, մինչեւ որ խմոր մը մէջտեղ գայ, զոր կը ճերմկցնեն քիմիական նիւթերու միջոցաւ: Գունաւորումի եւ այլ բաղադրութիւններ կ'աւելցուին ըստ պահանջքին: Խմորը կը շաղուի եւ կը տարածուի մետաղեայ կտաւի մը վրայ, ուր ջուրին մեծ մասը կ'արտահոսի, ձգելով թուղթէ թերթ: Պէտք է դեռ չորցնել զայն տաք գլաններու ընդմէջէն անցընելով եւ վերջապէս փաթթել հսկայ ճախարակի:

## Տպագրութիւն

Բառերն ու պատկերները նախ կը ստացուին լուսանկարչական գործընթացով, ապա, կը վերածուին մետաղեայ տպասալերու (plaque): Ամէն մէկ տպասալ կը հաստատուի գլանի մը վրայ, որ մելան կը ստանայ յարակից գլանէ մը: Մելանը կը փակի միայն տառերուն եւ պատկերներուն վրայ: Երբ տպագրական թուղթը կը ճնշուի տպասալին դէմ, գիրքերն ու նկարները կը տպուին անոր վրայ:

## Գունաւոր Տպագրութիւն

Գունաւոր պատկեր մը կազմուած է տարբեր գոյն ունեցող կէտիկներէ՝ դեղին, կապոյտ, կարմիր, սեւ: Թուղթին վրայ յաջորդաբար կը տպուին այս գոյները, սեւ կ'ըլլայ վերջին տպուած գոյնը: Այսպիսով, կ'ունենանք գունաւոր պատկեր մը:

## Գիրք

Գիրքերը կը տպուին մեծ չափով թուղթերու վրայ: Ամէն էջ կը ծալուի այնպիսի կերպով մը, որ գիրքին էջերու յաջորդականութիւնը պահուի: Ծալուած էջերը կը կարուին, որմէ ետք գիրքին կռնակը կը փակցուի կողքին վրայ: Այս ամբողջը կը կատարուի մեքենաներով:

## Աղբիւրներ

* ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԻՄ ԱՌԱՋԻՆ ՀԱՆՐԱԳԻՏԱԿՍ, 2001-2002, ԻՆՉՊԷ՞Ս ՇԻՆՈՒԱԾ Է, ՀՐԱՏԱՐԱԿՈՒԹԻՒՆ CCM:
# Լուտուիկ Վան Պեթհովըն

| Լուտուիկ Վան Պեթհովըն
գերմաներէն՝ Ludwig van Beethoven |
| --- |
|  |
| Ծնած է | 16 Դեկտեմբեր 1770(1770-12-16)[…] |
| Ծննդավայր | Բոնն, Քյոլնի կուրֆյուրստություն, Սրբազան Հռոմէական կայսրութիւն[…] |
| Մահացած է | 26 Մարտ 1827(1827-03-26)[…] (56 տարեկանին) |
| Մահուան վայր | Վիեննա, Աւստրիական Կայսրութիւն[…] |
| Քաղաքացիութիւն |  Քյոլնի կուրֆյուրստություն և  Աւստրիական Կայսրութիւն |
| Ազգութիւն | գերմանացի? և Ֆլամանդացիներ? |
| Մայրենի լեզու | գերմաներէն |
| Կրօնք | Կաթոլիկութիւն |
| Ազդուած է | Եոհան Եոզեֆ Ֆուքս, Եոհան Սեպասթիան Պախ, Ժոզէֆ Հայտըն և Վոլֆկանկ Ամատէուս Մոցարթ |
| Երկեր/Գլխաւոր գործ | Էլիզեին?, Սիմֆոնիա № 9?, Լուսնի սոնատ?, Missa Solemnis?, 8-րդ դաշնամուրային սոնատ?, Symphony No. 5?, Symphony No. 6?, Piano Sonata No. 21?, Piano Sonata No. 23?, Violin Sonata No. 9?, № 3? և Ֆիդելիո? |
| Տեսակ | դասական երաժշտութիւն, Ակադեմական երաժշտութիւն, օփերա, համանուագ և սոնատ? |
| Մասնագիտութիւն | երգահան |
| Անդամութիւն | Նիտըրլենտական արուեստներու եւ գիտութիւններու արքայական կաճառ |
| Ծնողներ |
հայր՝ Johann van Beethoven?, մայր՝ Maria Magdalena van Beethoven? |
| Կայքէջ | beethoven.de​(գերմ.) |
|
Ստորագրութիւն  |

**Լուտուիկ Վան Պեթհովըն** (16 Դեկտեմբեր 1770(1770-12-16)[…], Բոնն, Քյոլնի կուրֆյուրստություն, Սրբազան Հռոմէական կայսրութիւն[…] - 26 Մարտ 1827(1827-03-26)[…], Վիեննա, Աւստրիական Կայսրութիւն[…]), գերմանացի յայտնի երգահան, խմբավար, դաշնակահար, երաժիշտ, եւ երաժշտութեան ուսուցիչ։

## Կենսագրութիւն

Լուտուիկ Վան Պեթհովըն դասական երաժշտութեան առանցքային գործիչ է, ամէնէն յայտնի երգահաններէն մէկն է։ Մոցարթի եւ Հայտընի նման՝ կը համարուի վիեննական դասական երաժիշտներէն մէկը։ Ստեղծագործած է իր ժամանակաշրջանին գոյութիւն ունեցող գրեթէ բոլոր երաժշտական ժանրերով։ «Ֆիտելիօ» օփերային, «Պրոմեթեւսի ստեղծագործութիւնները» պալլատին, երգչախմբային ստեղծագործութիւններուն եւ երգերու հեղինակ է։ Անոր ժառանգութեան մէջ ամէնէն կարեւոր տեղը կը գրաւէ գործիքային ստեղծագործութիւնները՝ դաշնակի սոնաթներ, ջութակի եւ թաւջութակի համար, քոնչերթօներ դաշնամուրի եւ ջութակի համար, նախերգանքներ, սիմֆոնիաներ։

## Ծագում Եւ Ընտանիք

Լուտուիկ Վան Պեթհովընի նախահայրերը դուքսեր էին։ Իր մեծ հայրը՝ **Վան Պեթհովըն** ընտանիքին առաջին երաժիշտն էր։ Անոր որդին՝ Ճոհան Վան Պեթհովըն մենակատար էր գլխաւոր երգչախումբի մէջ, նաեւ կը զբաղէր երաժշտութեան ուսուցչութեամբ։ Ճոհան ամուսնացած էր Մարիա Մակտալենա Լէյմի հետ։

Ճոհան շատ կանուխ տարիքէն յայտնաբերած է իր զաւկին՝ Լուտուիկ Վան Պեթհովըն անօրինակելի երաժշտական տաղանդը եւ հոգ տարած է երաժշտական կրթութեան։ Իբրեւ դաշնակահար՝ Լւտուիկ Վան Պեթհովըն հանրութեան առջեւ հանդէս եկած է եօթը տարեկանին։

## Լսողութեան Կորուստը

Պեթհովըն 26 տարեկան հասակին, կը սկսի կորսնցնել իր լսողութիւնը, սակայն երբեք չդադրեցաւ իր երաժշտական ստեղծագործութիւններէն։ Իսկ 44 տարեկանին, ամբողջովին խլացաւ։

Իր իններորդ սեմֆոնին ղեկավարած ատեն, նոյնիսկ չլսեց ժողովուրդին ուրախութեան ճիչերը, դարձաւ գինեմոլ։
Տառապեցաւ զանազան հիւանդութիւններէ որոնցմէ՝ լեարդի բորբոքումը, որ պատճառեց դեղնախտի. մեռաւ 1827, Մարտ 26-ին, 56 տարեկան հասակին, Վիեննայի մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* Beethoven The Man and The Artist, Ludwig Van Beethoven
# Քոթ տ'Օր (տուրմ)

**Քոթ տ'Օր** (Անգլերէն՝ Côte d'Or) պելճիքական տուրմ արտադրող գործարան, որ կը պատկանի Մոնտելեզ Միջազգային (Mondelez International) ընկերութեան:

Հիմնադրուած է 1883-ին, Չարլզ Նոյհաուսի կողմէ Շերպեքի մէջ, Պելճիքա:

Քոթ տ'Օր անուանումը կը վերագրուի ժամանակակից Կանայի հին անուանման, տուրմի արտադրութեան մէջ օգտագործուող քաքաոյի շատ հատիկներու աղբիւրին:

Պելճիքացիները տարեկան կը սպառեն 600 միլիոն Քոթ տ'Օր: Քոթ տ'Օր գործարանը Հալլէի մէջ (Պրիւքսելի մօտակայքը) անցեալին ամէն օր կ'արտադրէր 1,3 միլիոն մինիոնէ (փոքր տուրմէ սալիկներ, որոնք այժմ կ'արտադրուին Լեհաստանի մէջ) եւ երկու միլիոն Chokotoff:

## Պատմութիւն

1883-ին Չարլզ Նոյհաուս տուրմի փոքրիկ խանութ մը կը բանայ Պրիւքսելի Շայերպիք քաղաքին մէջ։ 1889-ին, ան թոշակառու կը դառնայ եւ իր վաճառատունը կը ծախէ Ժոզեֆ Պիսուալին եւ անոր կնոջը՝ Մարիա Լեքլեֆին, որոնք Պրիւքսել-Միտի կայարանին դիմաց 1899-ին կը շարունակեն տուրմ արտադրել: Արտադրությունն այնտեղ կմնա մինչև 1980-ականները:

Քոթ տ'Օր վաճառանիշը ԱՄՆ-ի մէջ կը գրանցուի 1931-ին, իսկ Պրիւքսելի համաշխարհային ցուցահանդէսը 1935-ին զինք միջազգային համբաւի կ'արժանացնէ յատկապէս՝ «Mignonette»ի միջոցով, որ կը ստեղծուի այդ առիթով:

## Ծանօթագրութիւններ