# Սանսկրիտ

**Սանսկրիտ**, (Sanskrit, հիմնական ձեւը՝ संस्कृत, անուանական եզակի՝ संस्कृतम्, *saṃskṛtam*) դասական լեզու մըն է, որ կը պատկանի Հնդեւրոպական լեզուաընտանիքի Հնդիրանական ճիւղին։ Անիկա յառաջացած է Հարաւային Ասիոյ հիւսիս-արեւմուտքը՝ սերելով այն հնդիրանական լեզուներէն, որոնք տարածուած են հիւսիս-արեւմուտքէն ուշ Պրոնզէ դարուն։ Սանսկրիտը Հինտուիզմի եւ դասական հինտու փիլիսոփայութեան ու կրօնքի սրբազան լեզուն է, ինչպէս նաեւ Պուտտայականութեան եւ Ճայնիզմի ծիսական լեզուն։ Անիկա եղած է միջմշակութային հաղորդակցութեան լեզու (*lingua franca*) հին եւ միջնադարեան Հարաւային Ասիոյ մէջ։ Երբ հինտուական եւ պուտտայական մշակոյթը վաղ միջնադարուն տարածուեցաւ դէպի Հարաւ-արեւելեան եւ Կեդրոնական Ասիա, սանսկրիտը դարձաւ կրօնքի, բարձր մշակոյթի եւ քաղաքական վերնախաւի լեզուն այս շրջաններէն ոմանց մէջ։ Ասոր հետեւանքով՝ սանսկրիտը տեւական ազդեցութիւն ձգած է Հարաւային, Հարաւ-արեւելեան եւ Արեւելեան Ասիոյ մասերու լեզուներուն վրայ, յատկապէս անոնց պաշտօնական եւ գիտական բառապաշարին մէջ։

## Լեզուական տարբերակներ եւ պատմութիւն

Սանսկրիտը ընդհանուր առմամբ կը ներառէ հին հնդիրանական լեզուական քանի մը տարբերակներ։ Ասոնցմէ ամենահինը Վետայական սանսկրիտն է, որ կը գտնուի «Ռիկվետա»-ի (Rigveda) մէջ՝ 1028 օրհներգերու հաւաքածոյ մը, որ յօրինուած է Ք.Ա. 1500-էն 1200 թուականներուն միջեւ՝ հնդիրանական այն ցեղերուն կողմէ, որոնք այսօրուան հիւսիսային Աֆղանիստանի լեռներէն գաղթած են դէպի հիւսիսային Փաքիստան եւ հիւսիս-արեւմտեան Հնդկաստան։ Վետայական սանսկրիտը փոխազդեցութիւն ունեցած է ենթացամաքի նախագոյ արդէն գոյութիւն ունեցող լեզուներուն հետ՝ իւրացնելով նորայայտ բոյսերու եւ動անիներու անուններ. բացի այդ, հին տրավիտեան լեզուները ազդած են սանսկրիտի հնչիւնաբանութեան եւ շարահիւսութեան վրայ։

«Սանսկրիտ» եզրը կրնայ նաեւ աւելի նեղ իմաստով վերաբերիլ Դասական սանսկրիտին՝ քերականականօրէն յղկուած եւ չափորոշուած ձեւին, որ յայտնուեցաւ Ք.Ա. առաջին հազարամեակի կէսերուն եւ օրինակարգուեցաւ հնագոյ քերականութեան ամենաընդգրկուն երկին՝ Փանինիի «Աշթատհիայի»-ին (Aṣṭādhyāyī) մէջ։ Սանսկրիտի մեծագոյն թատերագիրը՝ Քալիտասան, գրած է դասական սանսկրիտով, եւ արդի թուաբանութեան հիմունքները առաջին անգամ նկարագրուած են հենց այս լեզուով։ Սակայն երկու մեծ դիւցազներգութիւնները՝ «Մահապհարաթա»-ն եւ «Ռամայանա»-ն, յօրինուած են բանաւոր պատմողական շերտերով, որոնք կը կոչուին Դիւցազներգական սանսկրիտ։ Յաջորդող դարերուն սանսկրիտը դարձաւ աւանդոյթներով կաշկանդուած, դադրեցաւ որպէս մայրենի լեզու սորվուելէ եւ ի վերջոյ դադրեցաւ զարգանալէ որպէս կենդանի լեզու։

> «Ռիկվետա»-ի օրհներգերը զարմանալի նմանութիւն ունին իրանական եւ յունական լեզուաընտանիքներու հնագոյ բանաստեղծութիւններուն հետ՝ հին աւեստերէնի «Կաթաներուն» եւ Հոմերոսի «Իլիականին»։
>
>

### Գիր եւ արդի վիճակ

Սանսկրիտը չունի սեփական բնիկ գիր. մօտաւորապէս Ք.Ե. առաջին հազարամեակի սկիզբէն անիկա գրուած է տարբեր պրահմեան գիրերով, իսկ արդի դարաշրջանին ամենատարածուածը տեւանակարի գիրն է։

Սանսկրիտի կարգավիճակը եւ դերը Հնդկաստանի մշակութային ժառանգութեան մէջ ճանչցուած են Հնդկաստանի Սահմանադրութեան կողմէ։ Սակայն, հակառակ վերակենդանացման փորձերուն, Հնդկաստանի մէջ չկան սանսկրիտը որպէս մայրենի լեզու գործածողներ։ Մարդահամարներու ժամանակ քանի մը հազար քաղաքացիներ նշած են սանսկրիտը որպէս իրենց մայրենի լեզուն, սակայն կը կարծուի, որ այս թիւերը աւելի շատ կ'արտայայտեն լեզուի հեղինակութեան հետ կապուելու փափաքը։ Սանսկրիտը կը շարունակուի լայնօրէն կիրառուիլ որպէս հնդուական եւ պուտտայական արարողակարգային եւ ծիսական լեզու։

## Ծանօթագրութիւններ