Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Չեննայ (Մատրաս)

| Բնակավայր |
| --- |
| Չեննայ |
| թամ.՝ சென்னை |
|  |
| Երկիր |  Հնդկաստան |
| Մութուվել Կարունանիդհի Ստալին? |
| Հիմնադրուած է՝ | 1639 |
| Տարածութիւն |
426 830 040 քառակուսի մետր |
| ԲԾՄ |
6 մեթր |
| Պաշտօնական լեզու | Թամիլերէն |
| Բնակչութիւն | 6 599 000 մարդ (2024) |
| Ժամային գօտի | UTC+5:30? |
| Հեռախօսային ցուցանիշ | 44 |
| Փոստային ցուցանիշ | 600... |
| Պաշտօնական կայքէջ | chennaicorporation.gov.in |
|  |

**Չենայ** (մինչեւ 1996՝ **Մատրաս**), Հնդկաստանի Թամիլ Նատու նահանգին մայրաքաղաքը։ Տեղակայուած է Պենկալեան ծոցին ափին, անիկա մեծագոյն վաճառականական, մշակութային, տնտեսական եւ կրթական կեդրոն է Հարաւային Հնդկաստանի մէջ։ Նշանաւոր է նաեւ իբրեւ «Հարաւային Հնդկաստանի մշակութային մայրաքաղաք»:

## Հայերը Մատրասի մէջ

Մատրասի հայ համայնքը կազմաւորուած է ԺԶ. դարուն։ 1547-ին Ս. Թովմայի բլուրի վրայ կառուցուած է Հնդկաստանի մէջ առաջին հայկական եկեղեցին, 1712-ին՝ Ս. Աստուածածինը։ 1783-ին Մատրասահայերը կազմած են «Տետրակ, որ կոչի նշաւակ» համայնքային կանոնադրութիւնը։ Հայերը մասնակցած են նաեւ Մատրասի կառավարման ու բարեկարգման. ձեռագիր յիշատակարաններուն մէջ կը յիշուի, որ անգլիացիներուն գալէն առաջ Չին Փաթայի (Մատրասի) կառավարիչը եղած է հայազգի Ղուկասը (Ղոկակ՝ նշանակուած 1662-ին)։ 1725-1726 թուականներուն Խոճա Պետրոս Ոսկան Վելիջանեանի ներդրումով կառուցուած են Սարիար գետի բազմակամար կամուրջը եւ բարձունք տանող քարէ սանդուխները (166 աստիճանով)։ Մատրասահայերը գլխաւորաբար արհեստաւորներ ու մանր առեւտրականներ էին։ Աչքի ինկած են նաեւ մեծահարուստ առեւտրականները, որոնց ձեռքերուն մէջ կեդրոնացած են թանկարժէք քարերու, համեմունքի, հնդկական կերպասեղէնի առուծախը։ Մատրասի մէջ կայ Հայկական փողոց մը։

1770-ական թուականներուն հիմնուած է Մատրասի խմբակը, 1772-ին Շահամիր Շահամիրեան հիմնած է տպարան մը, տեղի Ս. Աստուածածին եկեղեցւոյ աւագ քահանայ Յարութիւն Շմաւոնեանի ջանքերով 1794 -ին լոյս տեսած է հայ մամուլի առաջնեկը՝ «Ազդարարը»։

## Ծանօթագրութիւններ
# Տելհի

*Չշփոթել Հնդկաստանի մայրաքաղաք Նիու Տելհիի հետ*:

| Քաղաք |
| --- |
| Տելհի |
| **Lua–ի սխալ՝ expandTemplate: template "lang-sd" does not exist։** |
|  |
| Երկիր |  Հնդկաստան |
| Ներքին բաժանում | North West Delhi district?, North East Delhi district?, East Delhi district?, South Delhi district?, South West Delhi district?, West Delhi district?, North Delhi district?, Central Delhi district?, Նյու Դելի շրջան?, Shahdara district? և South East Delhi district? |
| Ռեկհա Գուպտա? |
| Հիմնադրուած է՝ | -500 |
| Տարածութիւն |
1397,3 քմ² |
| ԲԾՄ |
221 մեթր |
| Բնակչութիւն | 26 495 000 մարդ (2016) |
| Ժամային գօտի | UTC+5:30? |
| Փոստային ցուցանիշ | 110000–110999 |
| Շրջագայութեան պետ-համարագիր | DL-xx |
| Պաշտօնական կայքէջ | mcdonline.nic.in |
|  |

**Տելհի** (հնդ.՝ दिल्ली, ուրդու՝ دِلّی), Հնդկաստանի մեծագոյն երկրորդ քաղաքը։ Ունի համադաշնութեան կարգավիճակ։ Կը գտնուի երկրի հիւսիսը՝ Եամունա գետի ափին։
Տելհին կը համարուի Հնդկաստանի ամենազարգացած քաղաքը։

## Անուանում

Հին ժամանակ յայտնի եղած է *Ինտրափրասահա* անունով (գոյութիւն ունեցած է մ.թ.. 1-ին հազարամեակի սկզբը)։ Հնդկական «Մահապհարապա» էպոսի մէջ կը յիշատակուի Հասփինափուրա անունով։

Ժամանակակից անուանումը երեւան եկած է 736 թուականէն, երբ հին բնակավայրի աւերակներու մօտ կառուցուեցաւ Տհիլիքա կամ Տելհի քաղաքը։ Կ՛ենթադրեն, որ անուանումն առաջացած է քաղաքի հիմնադիր Տիլուի անունէն։ Քաղաքի հին մասը՝ Հին Տելհին, կը կոչուի նաեւ *Շահճահանապատ*՝ Հնդկաստանի մէջ Մեծ Մոնկոլներու կայսրութեան կառավարիչ Շահ Ճահանի անունով. պարսկերէն «ապատ»՝ քաղաք, այսինքն՝ «Շահ Ճահանի քաղաք»:

## Բնակչութիւն

| Տարի | Բնակչութիւն |
| --- | --- |
| 2011 | 16 787 941 մարդ |  |
| 2016 | 26 495 000 մարդ |  |

## Ծանօթագրութիւններ
# Մումպայ

| Քաղաք |
| --- |
| Մումպայ |
| **Lua–ի սխալ՝ expandTemplate: template "lang-mr" does not exist։** |
|  |
| Երկիր |  Հնդկաստան |
| Քաղաղապետ | Iqbal Singh Chahal? |
| Հիմնադրուած է՝ | 1507 |
| Տարածութիւն |
603±1 քմ² |
| ԲԾՄ |
14±1 մեթր |
| Բնակչութիւն | 15 414 288 մարդ (2018) |
| Ժամային գօտի | Հնդկաստանի ստանդարտ ժամ? |
| Հեռախօսային ցուցանիշ | 0022 |
| Փոստային ցուցանիշ | 400001 |
| Շրջագայութեան պետ-համարագիր | MH-01, MH-02 և MH-03 |
| Անուանուած է | Mumba? |
| Պաշտօնական կայքէջ | portal.mcgm.gov.in |
|  |

**Մումպայ** քաղաք (նախկին անուն՝ **Պոմպէյ**), Հնդկաստանի քաղաքներէն մէկը, շուրջ 13 միլիոն բնակչութեամբ**։**

## Ընդհանուր տեղեկութիւն

Մոնպէյ (Մինչեւ 1995՝ Պոմպէյ) Հնդկաստանի Մահարաշթրա նահանգի մայրաքաղաքն է: Հնդկաստանի ամենամեծ եւ աշխարհի իններորդ մեծ քաղաքն է: Բնակչութիւնը 13 միլիոնի շուրջ է: Քաղաքը Սալսէթթէ կղզիին վրայ կառուցուած է: Քաղաքին ոստան մասին մէջ 20 միլիոն բնակիչ կայ: Մոմպէյը աշխարհի ամէնէն խճողուած երրորդ քաղաքն է: Քաղաքը խորունկ բնական նաւահանգիստ մը ունի: Մումպէյը Հնդկաստանի վաճառականութեան, տնտեսական եւ մշակութային մայրաքաղաքն է: Պոլիուուտ անուամբ համբաւաւոր Հնդկական շարժանկարչութիւնը այս քաղաքի մէջ կը գտնուի: Այս պատճառաւ քաղաքը Հնդկաստանի ուրիշ շրջաններէն աւելի շատ գաղթողներ կ'ընդունի եւ իր մէջ զանազան տարբեր լեզուներ եւ մշակոյթներ կը պարունակէ:

## Անուանումը

Տասնվեցերորդ դարուն Փորթուկալցիները այս տեղը անուանած են լաւ անդունդ նշանակող «Պոմ Պահիա»: Այս անունը հետագային Անգլերէնի վերածուելով «Պոմպէյ» եղած է: 1995-ին անունը Հնդկական Աստուածուհի Մումպէյի անուամբ Մոնպէյի կամ Մոմպէյի կը փոխուի: Բազմաթիւ մարդիկ Պոմպէյ անունը մինչեւ հիմա կը գործածեն:

## Պատմութիւն

Քաղաքի այսօրուան տարածքը 7 կղզիներ էին:Այս կղզիներուն մէջ վաղեմի դարերէն ի վեր մարդաբնակչութիւն կար, բայց կարեւոր առեւտրային եւ ժողովրդական կեդրոններ չէին: 1554-ին Փորթուկալցիները տարածքը կը գրաւեն, 1661-ին տարածքը Անգլիացիներու կ'անցնի: 1668 -ին Անգլիացիները այստեղը Անգլիոյ Արեւելք Հնդկաստան Ընկերութեան կը վարձեն: Ընկերութիւնը հոս բնական նաւահանգիստ մը կը գտնէ եւ այս տեղը Հնդկաստանի առաջին նաւահանգիստը կը դառնայ: Քաղաքի բնակիչներու թիւը շուտով կ'աւելնայ: 1817 եւ 1845-ի միջեւ մեծ ծրագիրի մը շնորիւ կղզիները կը միանան: Աւելի ուշ Ամերիկայի ներքին պատերազմը եւ Սիւվէիշի անցքի բացումը, տարածութեան վաճառականութիւնը կը զարգացնէ եւ քաղաքը Հնդկաստանի կեդրոններէն մէկը կը դառնայ: 1906-ին Քաղաքի բնակչութեան թիւը կը հասնի 1 միլիոնի: 1940-ներուն քաղաքը Հնդկաստանի անկախութեան շարժման կարեւոր կեդրոնը կը դառնայ: 1970-ներուն դէպի քաղաք մեծ գաղթ մը տեղը կ'ունենայ եւ Մումպէյը Հնդկաստանի ամենախճողուած քաղաքը կը դառնայ:

## Կլիման

Մումպայի դիրքը կը մեղմացնէ անոր կլիման եւ կը դարձնէ աւելի տանելի, քան նոյն լայնութեան ուրիշ քաղաքի մը կլիման։ Մումպայի համար ամենալաւ ժամանակը Հոկտեմբերէն փետրուարն է, երբ այնքան խիստ տաք չ'լլար։ Անոնցմէ յետոյ օդը կը տաքնայ եւ Յունիսի սկիզբին կը սկսի մուսսոնային անձրեւներու շրջանը, որը կը տեւէ մինչեւ Սեբտեմբերի վերջը։

## Ծանօթագրութիւններ